Hechal Shlomo

Voordat een gebouw de naam « zetel van het Groot Rabbinaat » kon dragen, moest zich over meerdere eeuwen heen het idee zelf van een georganiseerde rabbijnse autoriteit vormen — een autoriteit die het recht kon uitspreken, gerecht kon doen en toezicht kon houden op het religieuze leven van een gemeenschap. Het was in het middeleeuws Spanje, de Sefardische wereld, dat deze structurering een van haar meest voltooide vormen bereikte. Het Joodse gemeenschapsleven werd daar omgeven door lokale instellingen — de aljamas en de juderías — waarvan onderzoek de juridische en sociale dichtheid heeft aangetoond [Assis, 1997]. Elke gemeenschap beschikte over haar eigen tribunalen, regelgeving en gezagsdragers, die in klein bestek vooruitwezen op wat later een nationaal rabbinaat zou zijn.

De grote rabbijnse figuren van het middeleeuwse Iberië legden de grondslag voor een juridische en exegetische literatuur die het Joodse denken voor de komende eeuwen zou voeden. Meïr ben Todros Aboulafia, die actief was in Toledo rond de wisseling van de 12de en 13de eeuw, wordt beschouwd als een van de grondleggers van de rabbijnse literatuur in Iberië [Ben-Shalom, 2007]. Rond hem en zijn opvolgers ontstond een geleerde cultuur waarin de commentaar op de Wet, gemeenschapsverantwoordelijkheid en vroomheid nauw met elkaar verweven waren.

Dit Joodse Spanje was ook een wereld van literatuur en populaire spiritualiteit. Israël al-Nakawa, auteur van de Menorat ha-Ma'or — « Het Kandelaar van licht » — stelde een omvangrijke verzameling van ethiek en toewijding samen, bedoeld om de dagelijks gedrag van de gelovigen te begeleiden [Encyclopaedia Judaica, 2007]. Deze werken, van generatie op generatie doorgegeven, illustreren hoe de rabbijnse autoriteit zich niet beperkte tot het tribunaal, maar zich uitstrekte over het gehele morele en rituele leven van de gemeenschap. De visuele cultuur zelf, door middel van verlichte handschriften en rituele voorwerpen, getuigde van deze religieuze vitaliteit [Revel-Neher, 1992].

De geschiedenis van dit judaïsme was ook een geschiedenis van economische uitwisselingen en spanningen: de lening tegen onderpand speelde notamment een opvallende rol in het middeleeuwse Castilië en betrok talrijke Joodse families bij het financiële weefsel van het koninkrijk [Carrasco, 1992]. Maar deze relatieve welvaart moest eindigen in ballingschap. De uitzetting van 1492 verstrooidde de Sefarden door de Middellandse Zee en de wereld, meevoerend haar instellingen, haar boeken en haar juridische erfenis [Gorsky, 2015]. Het waren deze verstrooide gemeenschappen, van Marokko tot het Ottomaanse Rijk, die elders rabbijnse structuren heropbouwden en tot in de moderne tijd het model van een gecentraliseerde religieuze autoriteit doorgaven — waarvan Hechal Shlomo in zekere zin de verre erfgenaam zou zijn.

Het model van de geïnstitutionaliseerde Grote Rabbijnaat, zoals het door de Staat Israël werd aangenomen, past in een traditie die zich in de moderne tijd in verschillende centra van de diaspora ontwikkelde. In Marokko vooral kende de instelling van het Grote Rabbijnaat een opmerkelijke organisatie, gestructureerd rond rechtbanken, erkende gezagsfiguren en een subtiele articulatie met de plaatselijke politieke macht [Kenbib, 1994]. Deze rabbijnaten waren niet louter spirituele autoriteiten: zij oefenden juridische bevoegdheid uit in personeelsstatuskwesties, hielden de registers van de gemeenschap bij en dienden als officiële gesprekspartners tegenover de autoriteiten.

De Sefardische genealogische en gemeenschappelijke documentatie, afkomstig van Noord-Afrikaanse archieven of fotobestanden bewaard in grote erfgoedinstellingen, maakt het vandaag mogelijk de dichtheid van deze rabbijnse netwerken te reconstrueren [MAHJ, 2024]. De fondsen met betrekking tot gemeenschappen als die van Tlemcen, in Algerije, illustreren hoe rabbijnse families ambten en kennis over meerdere generaties aan elkaar doorgaven, een continuïteit weefde die de koloniale en migratieberoering doorstond.

Het twintigste-eeuwse joodse denken heeft gereflecteerd op de betekenis van deze overdracht. Léon Askénazi, grote denker van het Franstalig judaïsme, benadrukte de articulatie tussen het levende woord van de traditie en het geschrevene dat het vastlegt, aantonend dat elke rabbijnse instelling rust op deze vruchtbare spanning tussen trouw aan de tekst en vernieuwde interpretatie [Askénazi, 1999]. Deze reflectie werpt licht op de roeping zelf van een plaats als het Hechal Shlomo: huisvesten, in één unieke ruimte, zowel de juridische autoriteit van het heden als de tekstuele herinnering van het verleden.

Het is nuttig eraan te herinneren dat het begrip rabbijnse autoriteit wortelt in de stichtingsteksten zelf. Onderzoek naar de vorming van het Oude Testament heeft aangetoond hoe veel figuren van wijsheid en bestuur — voornaamste onder hen Salomon, bouwer van de Tempel — geleidelijk door de bijbelse tradities werden uitgewerkt [Römer, 2004]. Dat het Jerosolymitaanse gebouw voor de naam « Paleis van Salomon » koos, is dus niet toevallig: het plaatst de moderne instelling in de symbolische verlengde van de Tempel, oorspronkelijke zetel van Israëls religieuze autoriteit, terwijl het tegelijkertijd, zoals wij zullen zien, hulde brengt aan een schenker die deze voornaam droeg.

Het idee van een groot synagogaal en rabbinaal centrum in Jeruzalem ging lang vooraf aan de bouw van de Hechal Shlomo. Al in 1923 overwogen de grote rabbijnen van Israël, Abraham Kook en Jacob Meir, plannen voor een grote centrale synagoge in Jeruzalem. Dit project, geformuleerd onder het Britse mandaat, gaf blijk van de wens het judaïsme van de Yishouv — de joodse gemeenschap van Palestina — van een institutioneel centrum te voorzien dat opgewassen was tegen zijn nationale en religieuze aspiraties.

De intellectuele context van deze ambitie kan niet losgekoppeld worden van de zionistische beweging, waarvan de ideologische oorsprong is geanalyseerd als het fruit van een lange rijping tussen de joodse traditie en de Europese politieke moderniteit [Avineri, 1981]. De oprichting van een centraal rabbinaat en van een gebouw om het te huisvesten, droeg bij aan deze grote beweging van nationale wederopbouw, waarin religieuze instellingen hun plaats vonden naast de politieke en culturele structuren van de toekomstige staat.

Het duurde echter meer dan drie decennia voordat het project werkelijkheid werd. Pas meer dan dertig jaar later, in 1958, werd de Heichal Shlomo opgericht, zetel van het Israëlische Rabbinaat. De eigenlijke constructie strekte zich over meerdere jaren uit. Het gebouw werd opgetrokken tussen 1953 en 1958, volgens de plannen van de architect van Duitse afkomst Alexander Friedman, en werd plechtig ingewijd in mei 1958.

De financiering van het onderwerp steunde grotendeels op de vrijgevigheid van de Brits-joodse filantropie. De voornaamste weldoener van de bouw was Sir Isaac Wolfson, een joodse filantroop uit Groot-Brittannië. Het was dankzij zijn initiatief, en dat van gemeenschapsleiders die zich inspanden voor de aankoop van gronden, dat het project kon slagen: de grondparcelle naast de Heichal Shlomo werd verworven dankzij de inspanningen van Dr Moshe Avrohom Yaffe, voorzitter van de raad van bestuur van de Heichal Shlomo. De naam van het gebouw zelf, « Paleis van Salomo », combineert op deze wijze de verwijzing naar Salomo naar de Tempel en de hulde aan de familieherinnering van de voornaamste gever.

Van zijn ingebruikneming in 1958 tot 1992 vervulde de Hechal Shlomo de functie waarvoor deze was ontworpen: als zetel van de Grote Rabbijnaat van Israël fungeren. Het gebouw diende als zetel van de Grote Rabbijnaat van Israël tot 1992. Het werd, gedurende deze drieënhalve decennium, het zenuwcentrum van de joodse religieuze autoriteit van de staat, en verenigde onder één dak de asjkenazische en sefardische instanties van de Grote Rabbijnaat, hun tribunalen en hun administratieve diensten.

Het gebouw beperkte zich echter niet tot zijn administratieve en juridische functies. Een cultische dimensie werd er vanaf het begin in geïntegreerd, zij het aanvankelijk bescheiden. Toen de Heichal Shlomo, zetel van de Israëlische rabbijnaat, in 1958 werd opgericht, werd een kleine synagoge in het gebouw ingesteld. Deze synagogale kern zou mettertijd aanzienlijke omvang krijgen, totdat deze aanleiding gaf tot een groot naburig gebouw.

De status van de Hechal Shlomo in de religieuze wereld was niet vrij van controverses. Bepaalde rabbijnse autoriteiten uit de meest strikte haredi-stroming toonden terughoudendheid tegenover de officiële instelling. De rabbijn Yitzchok Zev Soloveitchik, de rabbijn van Brisk, ontraadde sterk het betreden van het gebouw, stellende dat « elke steen daarin onrein is ». Deze voorzichtigheid weerspiegelde het wantrouwen van een deel van het orthodoxe jodendom jegens een rabbijnaat dat nauw verbonden was met de staat en haar structuren.

Het symbolische belang van de plaats oversteeg echter ver het joodse kader. Erkend als een religieus centrum van wereldomvang, ontving de Hechal Shlomo bezoeken van groot gewicht. In 2009 bracht paus Benedictus XVI een beleefdheidsbezatek aan de Heichal Shlomo. Een dergelijke gebeurtenis getuigt van de uitstraling die het gebouw had verworven, uitgegroeid tot een ontmoetingspunt van interreligieuze dialoog en een erkend symbool van de institutionele joodse aanwezigheid in Jeruzalem.

In de loop van de decennia ontstond de behoefte aan een groter gebedruimte. Zo werd naast de Hechal Shlomo de Grote Synagoge van Jeruzalem gebouwd. Het geslacht Wolfson wijdde de synagoge in aan het geheugen van de zes miljoen joden die tijdens de Shoah omkwamen en van de soldaten die vielen in dienst van de defensietroepen van Israël. De stijl van het gebouw werd geïnspireerd door de joodse Tempel die eenmaal in Jeruzalem stond. Deze Grote Synagoge, waarvan de ingebruikneming plaatsvond op Toe be-Av 1982, verlengde en versterkte de cultische roeping die in de muren van de Hechal Shlomo was ontstaan.

Onder de vocaties die de Hechal Shlomo van het begin af aannam, figureerde het behoud en de presentatie van het Joodse ceremoniële erfgoed. Daarbinnen werd een museum voor Joodse kunst opgericht, genoemd naar de grote weldoener van de instelling. Het museum dat traditionele en moderne Joodse kunst presenteert in permanente en tijdelijke tentoonstellingen heet ter ere van de Britse Joodse filantroop Sir Isaac Wolfson. Dit museum vormt een van de meest significante verzamelingen van Judaica die in Jeruzalem bewaard zijn gebleven.

De omvang van de collectie is aanzienlijk. Het museum herbergt ongeveer 5 000 Joodse ceremoniële objecten, inclusief archeologische stukken uit verschillende perioden en in uiteenlopende stijlen, naast een permanente tentoonstelling van ongeveer 500 objecten. Het museum, met een oppervlakte van 1 000 vierkante meter, bevindt zich in de Hechal Shlomo, het zetel van de Groot-rabbijn van Israël en wereldwijd religieus centrum. Deze objecten — versieringen van Torarollen, kronen, aanwijzers, Chanoeka-lampen, rituele bekers en textiel — getuigen van de diversiteit van Joodse tradities, zowel Asjkenazische als Sefaradische en Oosterse.

Een van de juweeltjes van de plaats is ongetwijfeld de synagoge die uit Italië is overgeplaatst en in het gebouw heringericht. De synagoge Renanim werd overgeplaatst van Padua met zijn heilige ark en bimah uit de 18e eeuw, en versierd met moderne gebrandschilderde ramen. Deze verplaatsing illustreert de erfgoedmissie van de Hechal Shlomo: het behoud ervan door diaspora-gemeenschappen, vooral die uit Europa waarvan velen tijdens de Sjoa werden vernietigd, naar Jeruzalem terug te brengen. De samenstelling van Italiaans barok liturgisch meubilair en hedendaags gebrandschilderd glas belichaamt de dialoog tussen erfenis en schepping die het museale geheel kenmerkt.

Naast deze schatten geeft de instelling ruimte aan levende creatie. De toegallerij presenteert tijdelijke tentoonstellingen van Israëlische kunstenaars. Zo combineert de Hechal Shlomo het behoud van ancestraal erfgoed met de presentatie van hedendaagse Joodse kunst, stellende dat de Joodse traditie een voortdurend vernieuwde bron van esthetische inspiratie blijft. De hier bijeengebrachte collectie sluit aan bij de lange geschiedenis van de Joodse visuele cultuur, waarvan middeleeuwse handschriften en rituele objecten een van de meest verfijnde uitingen vormden [Revel-Neher, 1992].

Het jaar 1992 markeert een keerpunt in de geschiedenis van de Hechal Shlomo. De verhuizing van de Grote Rabijnaat van Israël naar nieuwe locaties beëindigde de oorspronkelijke administratieve functie van het gebouw, dat toen zijn roeping opnieuw moest uitvinden. Het gebouw diende tot 1992 als zetel van de Grote Rabijnaat van Israël. In plaats van in onbruik te raken, werd het omgevormd tot een centrum gewijd aan erfgoed en overdracht.

Deze omvorming was gestructureerd rond twee hoofdassen: museologie en onderwijs. Het gebouw dient nu als Jeruzalemse campus van het Herzog College voor hun masterprogramma in onderwijs, en huisvest het Centrum voor Joods Erfgoed en het Museum voor Joodse Kunst. Het gebouw huisvest het Centrum voor Joods Erfgoed en het Museum voor Joodse Kunst sinds 1992. Zo volgde op de regelgevende functie van de rabijnaat een missie van vorming en behoud, dichter bij de culturele roeping dan bij juridische autoriteit.

Vandaag presenteert de Hechal Shlomo zich aan de bezoeker als een geheel met meervoudige functies. Het gebouw bevat momenteel het Museum van het Joods Erfgoed, de synagoge Renanim, kantoren en een auditoria. Het blijft, ondanks het verlies van zijn oorspronkelijke rabbijnale functie, een belangrijk oriëntatiepunt van de stad. De Hechal Shlomo, gelegen in het hart van Jeruzalem, is een oriëntatiepunt aan de horizon van de stad. Een bezoek aan de Hechal Shlomo kan een spannend bezoek aan het museum omvatten, een panoramisch uitzicht over Jeruzalem, een voorstelling in de auditoria en een indruk van de mooie synagoge.

Het lot van de Hechal Shlomo illustreert zo een dynamiek die kenmerkend is voor veel instellingen in de Joodse wereld: het vermogen om zich te transformeren zonder zijn identiteit te verloochenen. Ontworpen als een macht centrum, werd het een geheugencentrum; bedacht als de zetel van een administratie, werd het bewaarder van een erfgoed en plaats van onderwijs. Deze plasticititeit verzwakt zijn betekenis niet, maar onthult juist de diepte ervan: het blijft incarneren, in vernieuwde vormen, de samensmelting tussen de Wet, het Geheugen en de schepping die de Joodse beschaving kenmerkt.

De geschiedenis van de Hechal Shlomo is die van een instelling die in minder dan een eeuw verschillende lagen van het joodse geheugen heeft samengebald. Gebouwd tussen 1953 en 1958 dankzij de filantropie van Sir Isaac Wolfson en ingehuldigd als zetel van de Grote Rabbijnraad van Israël, droeg het meer dan drie decennia lang de religieuze autoriteit van de jonge staat. De naam zelf, « Paleis van Salomon », verbond het symbolisch met de Tempel van Jeruzalem, terwijl het tegelijk de herinnering aan de schenker eerde.

Maar het gebouw kan niet los van elkaar worden begrepen. Het past in een lange geschiedenis van rabbijnse autoriteit, waarvan de wortels teruggaan tot de middeleeuwse Sefardische gemeenschappen [Assis, 1997] [Gorsky, 2015], tot de grote rabbijnraden van de Noord-Afrikaanse diaspora [Kenbib, 1994], en tot moderne reflectie op de overdracht van traditie [Askénazi, 1999]. In die zin is de Hechal Shlomo de erfgenaam van een institutioneel model dat door de eeuwen heen is gesmeed en aangepast aan de eisen van een soevereine staat.

Sinds 1992 heeft de instelling een metamorfose ondergaan: van administratieve zetel is het een erfgoedcentrum geworden, waarin het Wolfson-museum voor joodse kunst en zijn ongeveer vijfduizend ceremoniële objecten zijn ondergebracht, de synagoge Renanim die uit Padua is gerepatrieerd, en de Jeruzalemse campus van Herzog College. Deze omschakeling getuigt van de vitaliteit van een plaats die, nu zij niet meer het recht uitspreekt, het geheugen blijft doorgeven. De Hechal Shlomo blijft dus een kruispunt waar archief en traditie, autoriteit en cultuur, verleden en levende schepping elkaar antwoorden — een « Paleis van Salomon » waar de geest van een beschaving zich blijft toevlucht zoeken.