Centre de Recherche et d'Études sur le Judaïsme d'Égypte (CREJE)

De bijzonderheid van het jodendom in Egypte ligt in zijn ouderdom. Geen andere diaspora, behalve misschien die van Babylonië, kan een zo lange continuïteit met het bijbelse land opeisen. Het verhaal van de Exodus stelt Egypte voor als de plaats zelf van slavernij en van de grondleggende uittocht; maar de gedocumenteerde geschiedenis toont ook een terugkeer en een blijvende vestiging. Al in het Perzische tijdperk bezette een Joodse garnizoenkrijgers een tempel in Elephantis, in Opper-Egypte. Het is echter in het hellenistische tijdperk dat de gemeenschap haar eerste grote bloeiperiode kende. In het Ptolemaeïsche tijdperk bevorderde deze dynastie van Griekse afkomst een periode van culturele en intellectuele bloei, met name in de hoofdstad Alexandrië, waarmee de Joodse gemeenschap nauw verbonden was. Het was in Alexandrië dat de versie der Septuaginta in het Grieks werd vertaald, en waar Philo, een Griekssprekende Joodse filosoof, leefde.

Deze temporele diepte verklaart de diversiteit die CREJE in het hart van zijn onderzoeksobject plaatst. De Egyptische gemeenschap was nooit een blok: zij verenigde verschillende riten, talen en tradities. In Egypte was de Joodse gemeenschap veelvoudig, zowel op etnisch en doctrinair niveau — karaïten, Sefardim, Ashkenazi — als politiek. Dit pluralisme, dat de hedendaagse historiografie zich inspant om in te stellen tegen de mythe van een homogene gemeenschap, vormt een van de expliciete assen van het redactionele werk van het centrum, dat publiceert over Judeo-Egyptische literatuur, muziek uit Alexandrië en Karaïtische families.

Geen plaats concentreert beter de rijkdom van het middeleeuwse Egyptische jodendom dan de synagoge Ben Ezra, in het Oude Caïro van Fustat. Ze is onlosmakelijk verbonden met de meest aanzienlijke ontdekking die ooit uit een joodse diaspora naar voren is gekomen: de Genizah van Caïro. De documenten uit de Genizah van Caïro verlichten het sociale, economische en culturele leven van de joodse gemeenschap in de middeleeuwse mediterrane wereld. Vanwege de joodse gewoonte om geen geschrift te vernietigen dat de naam van het goddelijke zou kunnen bevatten, legde de gemeenschap gedurende eeuwen, in een kamer van de synagoge, contracten, brieven, gedichten en liturgische fragmenten op – een depôt dat aan het einde van de 19e eeuw werd opgegraven en verspreid over de grote bibliotheken ter wereld.

Het gebouw zelf draagt de tekenen des tijds. Hoewel het zich door de 16e en 17e eeuwen handhaafde, toen veel andere synagogen in Fustat en Caïro ophielden te bestaan, raakte het in verval; de synagoge werd volledig herbouwd in het begin van de jaren 1890 en opnieuw gerestaureerd in het begin van de 20e eeuw. In de tegenwoordige tijd berust het behoud van Ben Ezra bij de Egyptische autoriteiten evenzeer als bij een geheugen dat wereldwijd is geworden. Een restauratieproject dat in 2022 door het Egyptische ministerie van Toerisme en Antiquiteiten werd ondernomen, culmineerde in een grote opening in aanwezigheid van Egyptische hoogwaardigheidsbekleders aan het einde van augustus 2023. Geen enkele jood woonde de opening bij. Dit detail zegt alles over de paradox waar het CREJE mee wordt geconfronteerd: een erfgoed gered, maar zonder de gemeenschap die eraan betekenis gaf.

Tussen het midden van de negentiende eeuw en 1948 beleefde het jodendom van Egypte een tweede bloei, stedelijk, cosmopolitisch en welvarend. De opening van Egypte voor kapitaal en mediterrane migraties trok joden uit Italië, Griekenland, de Balkan, Syrië en Noord-Afrika aan. Alexandrië en Caïro werden hoofdsteden van een meertalige joodse bourgeoisie — sprekend Frans, Italiaans, Arabisch, Ladino of Grieks —, actief in handel, bankwezen, pers en vrije beroepen. De gemeenschap beschikt over majestueuze synagogen: Sha'ar Hashamayim in Caïro, Eliyahu Hanavi in Alexandrië, naast de oude Ben Ezra.

Dit verdwenen wereld tracht de CREJE te documenteren door de archieven van Alexandrijnse en Cairose families die in Frankrijk, Israël, Brazilië en de Verenigde Staten zijn gevestigd, te verzamelen. De muziek van Alexandrië, de Joods-Egyptische literaire productie in het Frans en Arabisch, het verenigings- en schoolleven vormen de samenhang van een cultuur die noch de volkstellingen noch de monumenten voldoende kunnen restitueren. Dit hoofdstuk steunt, om de rol van geheugen in de reconstructie van een vergaan verleden te begrijpen, op de klassieke analyses gewijd aan de plaatsen en kaders van collectief herinnering [Halbwachs, 1941] [Nora, 1992]. De aanpak van het centrum — van het familiale archief een plaats van herinnering maken — past zich bewust in deze Franse intellectuele traditie in.

De breuk was politiek voordat zij menselijk was. De oprichting van de Staat Israël in 1948, gevolgd door de Suezcrisis in 1956 en de oorlog van 1967, markeerden een vertrek dat achtereenvolgens de vorm aannam van emigratie, onteigening en verwijdering. De joden van Egypte, lange tijd geïntegreerd in het kosmopolitische weefsel van het land, werden verdacht van ontrouw, beroofd van hun goederen en hun nationaliteit, en gedwongen te vertrekken. In minder dan twintig jaar werd een gemeenschap van tienduizenden personen gereduceerd tot een handvol. De grote historiografische interpretaties van de geboorte van Israël en de gevolgen daarvan voor de judenheden van de Arabische wereld werpen licht op deze opeenvolging van gebeurtenissen [Heller, 2000] [Shapira, 2014].

De massale aankomst van deze vluchtelingen in Israël, net als in andere landen van toevlucht, was niet zonder spanningen. De integratie van de joden uit de islamitische landen ging in het Israël van de eerste decennia gepaard met sociale en culturele conflicten die recent onderzoek aan het licht heeft gebracht [Roby, 2015] [Ben-Rafael, 1982]. De CREJE bewaart, door de herinnering van families verspreid over vier continenten te verzamelen, sporen van deze verbroken trajecten. Vandaag, op 91-jarige leeftijd, behoort Marcelle Haroun tot de zes laatste leden van een gemeenschap in Caïro die tot bijna niets is gereduceerd — een levend symbool van een uitwissing die het centrum wenst vast te leggen voordat dit onherstelbaar wordt.

De CREJE ontstaat uit deze verspreiding en beoogt deze op te heffen. Als onderzoekscentrum op basis van associaties in Frankrijk, verzamelt en bestudeert het de materiële en immateriële sporen van een gemeenschap zonder grondgebied. De methode combineert verzameling — familiearchiven, fotografieën, rituele objecten — en publicatie van wetenschappelijke studies. Zijn voorkeursobjecten, de Joods-Egyptische literatuur, de muziek van Alexandrië en de Karaïtische families, schetsen het portret van een instelling die ernaar streeft de pluraliteit van zijn onderwerp terug te geven in plaats van daarvan een glad beeld te geven.

Zijn singulariteit ligt ook in zijn verankering in het heden. Het centrum werkt in relatie met de Joodse Gemeenschap van Caïro, het laatste representatieve orgaan dat de synagogen Ben Ezra, Sha'ar Hashamayim en Eliyahu Hanavi beheert, en voert dialoog met de Egyptische regering over de instandhouding van deze monumenten. Deze positionering plaatst het in een moment waarin de herinnering aan de Joden van Egypte een nieuw zichtbaarheid kent. De laatste Joden van Egypte proberen hun erfgoed te bewaren, en deze lokale onderneming vindt, in diasporaïnstellingen zoals CREJE, een wetenschappelijk en documentair relais. De recente restauratie van Ben Ezra en de begraafplaats van Caïro, hoewel deze plaatsen herintroduceerde in het patrimoniale circuit, heeft ook gevoelige vragen levend gemaakt over het lot van archieven en fragmenten van de Genizah, die het centrum aandachtig volgt.

Onder de door het CREJE aangekondigde aandachtsgebieden neemt de studie van karaïtische families in Egypte een opmerkelijke plaats in. De Karaïten, die de autoriteit van de Schrift erkennen maar de rabbijnse mondelinge tradities verwerpen, vormden in Egypte een van de laatste levendige centra van dit minderheidsjudaïsme, vooral geconcentreerd in Caïro. Hun geschiedenis, lange tijd gemarginaliseerd door een historiografie gericht op het rabbinisme, herrijst in hedendaagse studies over de doctrinaire pluraliteit in Egypte, waarvan recent onderzoek eraan herinnert dat deze karaïten, sefardim en asjkenazim vermengde. Door deze families te documenteren, confronteert het centrum de doorgegeven herinnering van karaïtische lignées met archiefgegevens, in een werk waarin mondelinge traditie en geschreven document elkaar beantwoorden.

Dit hoofdstuk behoort tot het kruispunt omdat het CREJE, zoals elke gedenkinstelling, opereert op het snijvlak van familieverhaal en archiefstuk. Zijn publicaties over Judeo-Egyptische literatuur en muziek van Alexandrië gaan uit van dezelfde eis: getuigenis verzamelen en deze vervolgens toetsen. De grote geleerde traditie van het bestuderen van relaties tussen religieuze gemeenschappen in de Middellandse Zee [Simon, 1948], evenals werk over de herinnering aan vervolgingen en verbaneringen [Wieviorka, 1992] [Ben-Shalom, 2004], verschaffen aan deze benadering een vergelijkend perspectief. De Egyptische diaspora sluit aldus aan bij het grote project van de geschiedenis van verplaatste judaïsmen.

De CREJE zijnde een recent ingestelde instelling waarvan de verantwoordelijken niet namenkundig in de geraadpleegde bronnen zijn gedocumenteerd, zijn de grote figuren die hier worden aangehaald die van het Egyptische jodendom zelf, waarvan het centrum tot doel heeft dit te bestuderen, evenals de laatsten waarvan is vastgesteld dat zij deze herinnering hebben bewaard.

Philo van Alexandrië (ca. 20 v.Chr. – ca. 45 n.Chr.), in het Grieks Phílōn. Joods filosoof van Griekse taal, hij leefde in Alexandrië op het hoogtepunt van zijn intellectuele gouden tijd. Hij trachtte de bijbelse erfenis en Grieks denken, met name het platonische, te verzoenen door een allegorische lezing van de Schrift. Als ambassadeur van zijn gemeente bij keizer Caligula belichaamt hij de eerste grote uitstraling van het Egyptische jodendom. Zijn werk, bewaard gebleven in de christelijke traditie, blijft de voornaamste bron over het oude joodse leven in Alexandrië.

Mozes Maimonides (1138–1204), in het Hebreeuws Moshe ben Maimon, genaamd de Rambam. Geboren in Córdoba, vestigde hij zich na een lange ballingschap in Fostat, bij Caïro, waar hij het geestelijk leider van de gemeente en arts van het ayyubidische hof werd. Daar schreef hij zijn Gids voor de dwalenden en zijn grote juridische code, de Mishné Torah. Zijn graf bevindt zich volgens traditie in Tiberias, maar Fostat bewaart de synagoge en de herinnering aan zijn aanwezigheid. Hij blijft de hoogste intellectuele figuur die het joodse Egypte heeft herbergd.

Salomon Schechter (1847–1915), in het Hebreeuws Shneur Zalman Schechter. Geleerde van Roemeense afkomst, hij onthulde de Genizah van Caïro aan de wetenschappelijke wereld door aan het einde van de 19e eeuw ongeveer honderdduizend fragmenten uit de synagoge Ben Ezra naar Cambridge over te brengen. Deze ontdekking transformeerde de studie van het middeleeuwse Middellandse-Zee-jodendom. Hoewel hij niet in Egypte heeft gewoond, deed hij er een heel deel van begraven geschiedenis naar boven komen, een onderzoeksonderwerp dat de CREJE in het hart van zijn erfgoed plaatst.

Marcelle Haroun (geboren ca. 1932, naar beschikbare gegevens). Levende figuur van de resterende joodse gemeente van Caïro, zij behoort, naar persberichten, tot de allerlaatsten die ter plaatse zijn gebleven. Op 91-jarige leeftijd behoort Marcelle Haroun tot de zes laatsten van deze gemeente. Haar getuigenis belichaamt het einde van een drie keer duizend jaar oude aanwezigheid en is precies de materie die centra voor herinnering, zoals de CREJE, trachten te verzamelen voordat zij uitdooft.

Voor de oude figuren uit de Elephantine-garnizoens of van de vertalers van de Septuaginta behouden de bronnen geen zekere individuele namen; het past ze gezamenlijk aan te roepen, zonder hen een identiteit toe te dichten die het archief niet garandeert.

Het Centrum voor Onderzoek en Studies over het Jodendom van Egypte vervult een paradoxale taak: het behoud van de herinnering aan een wereld die vrijwel volledig afwezig is van de plaats waar zij ontstond. Van Filoon tot Maimonides, van de Genizah tot de gerestaureerde maar verlaten synagogen, de geschiedenis van de joden van Egypte is die van een uitzonderlijke continuïteit die in minder dan een generatie werd verbroken. Door de archieven van families verzameld te hebben die verspreid liggen tussen Frankrijk, Israël, Brazilië en de Verenigde Staten, door publicaties over literatuur, muziek en Karaïten uit te geven, en door in dialoog te treden met de laatste instanties van Caïro en de Egyptische autoriteiten, verbindt het CREJE het archief met de getuigenis en het monument met de herinnering. Het werkt op het moment waarop een groot inauguratiefest plaatsvond in aanwezigheid van Egyptische notabelen eind augustus 2023, zonder dat een enkele jood bij de opening aanwezig was — een teken dat de steen de gemeenschap kan overleven, en dat de herinnering voortaan elders plaatsvindt. Dit elders is waar het centrum zich bevindt.