Brandeis University — collection Judaica

De Judaica-verzameling van Brandeis kan niet begrepen worden zonder haar stichtingskader. Brandeis University werd in 1948 opgericht als de eerste niet-confessionele universiteit met Joodse sponsoring in de Verenigde Staten [Britannica]. Dit dubbele kenmerk — Joodse sponsoring en niet-confessioneel karakter — vormt de matrix van de instelling. Haar naam eert de bijzondere rechter aan het Amerikaanse Hooggerechtshof Louis D. Brandeis [Britannica Kids], de eerste Joodse persoonlijkheid die zitting had in de hoogste juridische instantie van de Verenigde Staten.

De context van deze stichting is essentieel. Brandeis University werd in 1948 opgericht door de Amerikaanse Joodse gemeenschap in een tijd waarin Joden, andere etnische en raciale minderheden, evenals vrouwen, discriminatie ondergingen in het hoger onderwijs [Brandeis University — Our Story]. Opgericht in 1948, werd zij gesticht door leden van de Amerikaanse Joodse gemeenschap als een niet-confessionele instelling, opgericht in reactie op de beperkte onderwijsmogelijkheden waarmee Joodse studenten werden geconfronteerd [educations.com]. De visionairde oprichters van Brandeis richtten een niet-confessionele onderzoeksuniversiteit op die getalenteerde docenten verwelkomde [Brandeis University — Our Story].

De instelling, een particuliere hogeropvoedingsinstelling gelegen in Waltham, Massachusetts, ongeveer zestien kilometer ten westen van Boston [Britannica Kids], moest van nature een vooraanstaande plaats toekennen aan Joodse studies. Waar andere universiteiten Joodse studies lange tijd op afstand hadden gehouden, maakte Brandeis er een structurerende component van haar wetenschappelijke identiteit van. De vorming van een grote Judaica-verzameling is dus niet een latere versering, maar de documentaire vertaling van een missie: onderzoeksinstrumenten verschaffen aan een discipline die nog steeds in het proces van institutionalisering was in de academische wereld van de naoorlogse periode.

De meest onmiddellijk opvallende eigenschap van de collectie is haar massa en georganiseerde verspreiding. De judaïcaverzameling omvat meer dan 200 000 werken verdeeld over de gehele bibliotheek [Brandeis University Library — Research Guides]. Deze bewaarmethode — niet een gesloten en afgescheiden fonds, maar een geheel dat de algemene planken en de reserveën dooradert — weerspiegelt een opvatting van judaïca niet als curiositeit, maar als geïntegreerd onderzoeksveld.

De thematische omvang van het fonds omvat alle aspecten van het Jodendom. De collectie documenteert alle facetten van de geschiedenis, religie en cultuur van het Jodendom, met bijzondere aandacht voor de Bijbel, de rabbijnse literatuur, de Joodse filosofie en mystiek, de Hebreeuwse en Jiddische literatuur, en de Shoah [Brandeis University Library — Research Guides]. Deze cartografie overlapt met de grote klassieke afdelingen van de Joodse bibliografie: de geopenbaard tekst en haar interpretatie, het denken en de geestelijke ervaring, de literaire expressie in de twee grote Joodse talen, en de centrale gebeurtenis van de twintigste eeuw.

De bibliotheek zelf beschrijft de chronologische reikwijdte van haar fonds met duidelijkheid. De bibliotheek van de Brandeis-universiteit herbergt een belangrijke onderzoeksverzameling in judaïca, voorzien van uitgebreide fonds op uiteenlopende gebieden als de Bijbel, de rabbijnse literatuur, de Joodse filosofie en mystiek, en de Hebreeuwse en Jiddische literatuur [Brandeis Special Collections]. De collectie Joodse geschiedenis strekt zich uit van de Oudheid tot de Middeleeuwen en de moderne tijd, inclusief Israël, de Shoah en de Amerikaanse Joodheid [Brandeis Special Collections]. Men meet hier de encyclopedische ambitie: het continuüm van de Joodse ervaring over bijna drie millennia bestrijken, zonder één periode te bevoordelen ten opzichte van een andere.

In het hart van elke grote verzameling judaïca's ligt de verhouding tot de heilige tekst en zijn keten van interpretatie. Brandeis vormt hierop geen uitzondering en wijdt eraan gespecialiseerde fondsen. De bibliotheek bezit omvangrijke collecties in zo uiteenlopende gebieden als de Bijbel, rabbijnse literatuur, filosofie en joodse mystiek [Brandeis Special Collections]. Deze vier pijlers structureren de joodse geleerde traditie: de bijbelse tekst als grondslag, de rabbijnse literatuur — Mishna, Talmud, midrash, codes en responsa — als normatieve en exegetische uitwerking, filosofie als inspanning tot rationalisering, en mystiek — kabbalistieke en chassidische stromingen — als weg van innerlijke ervaring.

De samenbrenging van deze gebieden in dezelfde instelling is geenszins vanzelfsprekend. Dit veronderstelt aanhoudende aankopen over meerdere decennia heen, in meerdere talen en schriften, en een documentair beleid dat in staat is het rabbijnse en het mystieke, tekstuele orthodoxie en heterodoxe stromingen in evenwicht te brengen. De aandacht voor mystiek verdient te worden onderstreept: lang gemarginaliseerd in academisch onderzoek, wordt het hier beschouwd als een volwaardige component van het joodse intellectuele erfgoed, op dezelfde voet als de Bijbel en de halakha.

Men kan redelijkerwijs afleiden — zonder dat de openbare beschrijving de volledige inventaris hiervan uitwerkt — dat deze fondsen referentie-uitgaven, klassieke commentaren en moderne kritische studies bevatten, overeenkomstig de roeping van 'onderzoeksverzameling' die de bibliotheek claimt [Brandeis Special Collections]. Het kenmerk 'Vastgesteld' is van toepassing op het feit van het bestaan en de algemene samenstelling van het fonds; de details titel voor titel behoren tot rechtstreeks onderzoek van de catalogi die dit werk niet kan uitputten.

Een collectie judaïca kenmerkt zich ook door het vermogen om Joodse talen in hun diversiteit op te vangen. Brandeis wijdt hieraan een aanzienlijk deel van zijn fondsen. De uitgebreide collecties bestrijken Hebreeuwse en Jiddische literatuur [Brandeis Special Collections]. Het Hebreeuws, taal van de Bijbel en de liturgie die moderne literatuurtaal werd en later nationale taal van Israël, en het Jiddisch, omgangstaal van Asjkenazi-gemeenschappen in Midden- en Oost-Europa, vertegenwoordigen de twee grote voertuigen van creatief Joods scheppingswerk.

Het geval van het Jiddisch illustreert de bijzondere rijkdom van de Brandeis-collectie, met name op het gebied van muziek. De afdeling Speciale Collecties van de Brandeis-bibliotheken bewaart het Mel and Shifra Gold Yiddish Music Project en de Yiddish Sheet Music Collection [Jewish Music WebCenter]. De Speciale Collecties bevatten ook de Scully Collection of synagogue music [Jewish Music WebCenter]. Deze gehelen zijn opmerkelijke stukken; de bibliotheek zelf telt onder haar ongebruikelijkste collecties een uitgebreide verzameling Jiddische partituren [Brandeis Special Collections Spotlight].

Het Jiddisch muziekschrift behouden betekent een repertoire redden dat voortkwam uit een culturele wereld — die van het volkslied, het toneel en het Asjkenazi-gemeenschapsleven — dat grotendeels in de twintigste eeuw werd vernietigd. De Jiddische taal overleeft daarin niet alleen als tekst, maar als levende muziek, een zintuiglijke dimensie die alleen gedrukte literatuur niet zou kunnen herstellen. Deze aandacht voor drager en genre — muziekbladen, toneel, liturgie — getuigt van een verbreid begrip van judaïca, attent op praktijken zowel als op doctrines.

De Shoah neemt in de collectie een plaats in die allerminst bijkomstig is: hij behoort tot de expliciet nagestelde doelstellingen. De collectie besteedt bijzondere aandacht aan de Shoah [Brandeis University Library — Research Guides], en de historische documentatie van Brandeis plaatst haar in het continuum van de moderne joodse geschiedenis naast Israël en Amerikaanse jodendom [Brandeis Special Collections].

Buiten de algemene fondsen bewaart gespecialiseerde verzamelingen sporen van het gebeurtenis en de vormen van verzet die het opwekte. De Jewish Resistance collection bevat propagandamateriaal, individuele getuigenissen, bulletins en andere documenten met betrekking tot joodse verzetsbeweging tijdens de Tweede Wereldoorlog [Brandeis — Robert D. Farber University Archives and Special Collections]. De aanwezigheid van individuele getuigenissen is daarin doorslaggevend: zij schrijven de doorgegeven herinnering — de stem van overlevenden en actoren — in het hart van het historisch archief in, en juist op dit punt antwoorden de beleefde traditie en de geleerde documentatie elkaar.

Deze artikulatie rechtvaardigt het register van de intersectie. De collectie beperkt zich niet tot het samenbrengen van bronnen uit de tweede hand; zij bewaart materialen die zelf daden van herinnering zijn — pamfletten, clandestiene bulletins, persoonlijke verhalen — voortgebracht in het vuur van het gebeuren. Het werk van de historicus bestaat er dan in, deze sporen met elkaar te confronteren, ze te dateren, ze in context te plaatsen, zonder ooit hun gettuigeniswaardigheid uit te wissen. De bibliotheek vermeldt bovendien onder haar fondsen bijzondere stukken, zoals een Duits antifascistisch pamflet uit de jaren dertig [Brandeis — Robert D. Farber University Archives and Special Collections], dat eraan herinnert dat de documentatie van de ramp al vóór de oorlog zelf begint.

Als de judaïca-collectie van Brandeis indruk maakt door haar omvang, onderscheidt ze zich ook door bijzondere ensembles die in speciale collecties worden bewaard. Onder haar meest ongebruikelijke collecties bevinden zich een uitgebreide collectie Jiddische partituren en de Bernice and Henry Tumen collection [Brandeis Special Collections Spotlight]. Deze fondsen, genoemd naar, geschonken of bijeengebracht door particuliere verzamelaars, vormen het levende geheugen van de instelling: elk draagt de naam van zijn schenkers en getuigt van de band tussen een grote universitaire bibliotheek en de gemeenschap die haar ondersteunt.

De aangekondigd opdracht blijft die van onderzoek. De bibliotheek definieert zichzelf als gastheer van een belangrijke onderzoekscollectie in judaïca [Brandeis Special Collections], wat een georganiseerde beschikbaarstelling voor onderzoekers, zoeken en raadpleegingsvoorwaarden die aangepast zijn aan zeldzame documenten, veronderstelt. Voor de muziekale archieven die in collecties worden bewaard, vindt toegang plaats, volgens de gewoonte van speciale collecties, op afspraak [Jewish Music WebCenter].

Het is hier van belang om de epistemische grens aan te geven. Als het bestaan en de grote richtlijnen van het fonds stevig zijn vastgesteld door de kennisgevingen van de bibliotheek, verschijnt het uitputtende detail — nauwkeurige herkomst, exact aantal manuscripten, aanwezigheid van incunabelen of unieke stukken — niet in de geraadpleegde openbare documentatie. Dit hoofdstuk behoort daarom tot het waarschijnlijke: het beschrijft, op basis van convergerende aanwijzingen, een algemeen karakter waarvan alleen rechtstreeks onderzoek van de catalogi en inventarissen elk kenmerk zou kunnen bepalen. Deze methodologische eerlijkheid is zelf trouw aan de geest van een onderzoekscollectie, die eerder tot verificatie dan tot geloof uitnodigt.

De judaïca-collectie van de Brandeis University biedt het zeldzame voorbeeld van een wetenschappelijk erfgoed dat volledig wordt aanvaard door de instelling die het bewaart. Voortgesproten uit een universiteit die zelf voortvloeit uit de joodse geschiedenis van de twintigste eeuw — gesticht in 1948 door de Amerikaanse joodse gemeenschap als reactie op discriminatie in het hoger onderwijs [Britannica ; Brandeis — Our Story] — brengt zij meer dan tweehonderdduizend werken samen die de Bijbel, rabbijnse literatuur, filosofie, mystiek, Hebreeuwse en Jiddische literaturen en de Shoah betreffen [Brandeis University Library].

Haar kracht schuilt in de combinatie van omvang en diepte: een documentaire massa verspreid over de gehele bibliotheek, aangevuld met bijzondere collecties — Jiddische partituren, benoemde verzamelingen, archieven van het Joodse verzet — die het geheel veel meer maken dan slechts een ophoping van boeken [Brandeis Special Collections]. De collectie omvat het continuüm van de joodse ervaring, van de Oudheid tot de moderniteit, zonder het zintuiglijke aspect van talen en muziek, noch de gedenkverplichting van de getuigenissen van de ramp uit het oog te verliezen [Brandeis Special Collections].

Het onderhavige Groot Boek heeft getracht hiervan de hoofdlijnen weer te geven door eerlijk onderscheid te maken tussen wat vaststaat — het bestaan, de samenstelling, de richtlijnen van de collectie — en wat waarschijnlijk blijft, faute de ontbreken van een volledig toegankelijk inventaris. Dit is eigenlijk de les van een onderzoekscollectie: zij sluit kennis niet af, zij opent haar, en roept elke generatie onderzoekers op om terug te keren naar de bronnen.