Biblioteca Nazionale Marciana

De geboorte van de Marciana is nauwkeurig gedateerd en gedocumenteerd. Een beslissend keerpunt vond plaats in 1468 met de schenking van de rijke en kostbare bibliotheek van de Griekse kardinaal Bessarion. De collectie begon in 1469 in Venetië aan te komen en werd ondergebracht in het Dogenpaleis. Kardinaal van de Rooms-Katholieke Kerk van Griekse afkomst, Basilios Bessarion was uit Constantinopel gevlucht voordat de stad in handen van de Ottomanen viel, stellende de schat van de Griekse kennis mee. Het werkelijke begin van de Biblioteca Nazionale Marciana startte in 1468 met de royale schenking door kardinaal Basilios Bessarion van 746 zeldzame Griekse en Latijnse codices aan de Republiek Venetië.

De keuze voor Venetië als begunstigde was niet willekeurig: de Serenissima, door haar positie als brug tussen Oost en West, door haar politieke stabiliteit en door haar bloeiende Griekse gemeenschap, verscheen als de natuurlijke erfgenaam van Byzantium. In 1468 schonk de kardinaal aan de Republiek Venetië ongeveer 750 codices in het Grieks en Latijn alsmede 250 manuscripten, kort daarna gevolgd door een aantal gedrukte werken, allemaal afkomstig uit zijn persoonlijke collectie. Men zegt dat kardinaal Bessarion van plan was deze werken voor het publiek toegankelijk te maken.

Het beheer van deze collectie werd toevertrouwd aan de hoogste autoriteiten van de staat. Bestuurd door de Senaat en toevertrouwd aan de hoede van de Procurateurs van Sint-Markus, gaf zij concrete vorm aan het oude idee van het instellen van een staatsbibliotheek. Het project kreeg pas werkelijk gestalte onder doge Andrea Gritti, in het kader van zijn uitgebreide programma voor renovatie van de stad. Dit erfgoed, een humanistische intentie van een prelaat die zich zorgen maakte over het behoud van het bedreigde Griekse erfgoed, vormt dus de onbetwistbare documentaire grondslag van de instelling.

Gedurende enkele decennia bleef de collectie verspreid en tijdelijk ondergebracht, wegens gebrek aan een gebouw dat eraan zou zijn opgewassen. Het was de stedenbouwkundige ambitie van doge Gritti die haar van een sieraad ter hoogte van haar prestige zou voorzien. De bouw van het gebouw van de Openbare Bibliotheek — bestemd om de collectie van Bessarion, toekomstige aankopen en de kantoren (ridotti) van de Procurators van Sint-Marcu's op te nemen — werd opgedragen aan Jacopo Sansovino, die in 1537 met de werkzaamheden begon. Na zijn dood in 1570 werd het project voltooid door Vincenzo Scamozzi.

Het gebouw past in een politieke en esthetische benadering. De bibliotheek werd uiteindelijk gebouwd tijdens de periode van herstel in het kader van een uitgebreid programma voor stedelijke vernieuwing, gericht op het verheerlijken van de Republiek door middel van architectuur en het bevestigen van haar internationaal prestige als centrum van wijsheid en kennis. Zijn monumentale voorgevel staat in gesprek met het Dogespaleis. Het originele bibliotheekgebouw is gelegen op het Plein van Sint-Marcu's, het voormalige regeringscentrum van Venetië, met zijn lange voorgevel gericht op het Dogespaleis. Gebouwd tussen 1537 en 1588, wordt het beschouwd als het meesterwerk van architect Jacopo Sansovino.

De binnenhuisarchitectuur zette de grootste meesters van de Venetiaanse schilderkunst in. Onder de opmerkelijke kunstenaars bevinden zich Titaan, Tintoretto, Veronese, Battista Franco, Giuseppe Salviati en Andrea Schiavone. Het moment waarop de instelling werkelijk in werking trad, is ook vast te stellen: rond 1560 was de Bibliotheek van Sint-Marcu's — onder het gezag van de Hervormers van de Universiteit van Padua — actief. Zo ontstond, uit steen en fresko, de « openbare tempel van wijsheid » gewenst door de Republiek.

Een levende bibliotheek kan zich niet beperken tot haar stichtingserve. Vanaf het einde van de zestiende eeuw ondernam de Marciana een aanzienlijke uitbreiding van haar collecties via verschillende kanalen. Tegen het einde van de eeuw vergaarde de Marciana haar collecties verder door incorporatie van delen van kloosterbibliotheek, met name die van San Giovanni di Verdara in Padua en Santi Giovanni e Paolo in Venetië.

Bij deze religieuze aanwinsten kwamen de archieven van het Venetiaanse staatsapparaat. Manuscripten, gedrukte boeken en documentaire verzamelingen die voorheen in de kantoren van Venetiaanse magistraturen waren bewaard — onder andere de Raad van Tien en de Senaat — werden eveneens door de Bibliotheek opgenomen. Een extra zaal in de Procuraties werd derhalve ingericht voor onderbrenging van de uitgebreide collecties.

Deze accumulatiebeweging verklaart het huidige aanzien van de instelling. Gespecialiseerd in de klassieke werken en Venetiaanse geschiedenis, bewaart zij 13.117 manuscripten, 2.887 incunabelen, 24.060 cinquecentina en ongeveer een miljoen boeken uit na de zestiende eeuw. In deze uitgebreide manuscriptcollectie, lange tijd gedomineerd door Griekse en Latijnse codices, bevonden zich geleidelijk Oosterse stukken — Arabische, Perzische, Turkse en Hebreeuwse — vruchten van late aankopen, schenkingen van geleerden en van de handelsverkeer eigen aan een haven open op de Middellandse Zee en het Levant.

Hier kruist de geschiedenis van de Marciana die van de Joodse diaspora's. De referentienotitie over de instelling vermeldt het bestaan van een fonds met oosterse handschriften, inclusief Hebreeuwse handschriften uit de 18de en 19de eeuw. Deze gegevens, overgebracht door de institutionele documentatie, passen in een coherente historische context die hun waarschijnlijkheid groot maakt, hoewel de details van de signaturen en herkomsten behoren tot een onderzoek van gespecialiseerde catalogi.

Venetië was al vanaf de 16de eeuw een belangrijk centrum van Joodse schriftcultuur. De getto, ingesteld in 1516, huisveste een Sefardische, Asjkenazische en Levantijnse bevolking wier intellectueel leven intens was; de drukkerijen van de stad produceerden de Hebreeuwse edities die autoriteit hadden in de gehele Joodse wereld, te beginnen met de rabbijnse Bijbel en de Talmoed van Bomberg. De aanwezigheid van Hebreeuwse handschriften in een Venetiaanse staatsbibliotheek verklaart zich dus even goed door deze plaatselijke verankering als door de smaak van verzamelaars en oriëntalisten uit de Verlichting en de 19de eeuw, een periode waarin de Europese geleerdheid een groeiende interesse aan de semitische talen toonde.

De late datering — 18de en 19de eeuw — van deze Hebreeuwse handschriften verdient aandacht. Zij onderscheidt dit fonds van de grote middeleeuwse Hebreeuwse verzamelingen die elders bewaard blijven (aan de Bodleiana in Oxford, de Vaticaanbibliotheek of de Palatina in Parma), en suggereert eerder recente kopieën, liturgische boeken, amulet­ten, contracten, kabbalistische verzamelingen of rituele traditieteksten die in de moderne tijd zijn verworven. Bij afwezigheid van een hier toegankelijke kritische catalogus dient men voorzichtig te blijven: de documentaire traditie beweert het bestaan van het fonds; het precieze archief — codicologische beschrijvingen, kopiisten, kopieerplaatsen — dient nog confrontatie met de handschriftinventarissen van de Marciana en met werken van specialisten op het gebied van de Italiaanse Hebreeuwse verzameling. Het is juist deze spanning tussen wat de notitie overbrengt en wat het archief zal moeten vaststellen die dit hoofdstuk plaatst op het snijpunt van geheugen en geschiedenis.

De val van de Republiek Venetië in 1797, onder de slagen van Bonaparte, betekende een diepgaande omwenteling voor haar instellingen. De Marciana, tot dan toe een directe uitdrukking van de Venetiaanse staat en haar Procurators, moest zich aanpassen aan opeenvolgende regimes — Franse overheersing, Oostenrijkse administratie, en vervolgens integratie in het Koninkrijk Italië. Het was tijdens deze reorganisatieperiode dat de bibliotheek lokaalveranderingen en een nieuwe toestroom van middelen uit religieuze instellingen die door Napoleontische hervormingen waren opgeheven, onderging.

De opheffing van de kloosters en monasteries van de Republiek, in het spoor van revolutionaire secularisaties, veroorzaakte inderdaad de verspreiding van eeuwenoude bibliotheken, waarvan een deel de openbare verzamelingen kwam verrijken. Dit proces, vastgesteld voor talrijke Italiaanse bibliotheken, verlengde op grotere schaal de absorptiemovement die al in de 16de eeuw was begonnen. In de 19de eeuw verwierf de Marciana officieel haar status als nationale bibliotheek — de Biblioteca Nazionale Marciana — wat haar roeping als staatsbewaarplek bevestigde.

Deze overgang van dienst aan de Serenissima naar dienst aan de Italiaanse natie verklaart de moderne benaming van de instelling en de samengestelde aard van haar collecties. Waarschijnlijk ter gelegenheid van deze reorganisaties, deze inbeslagnames en deze schenkingen vervolgden Oosterse en Hebreeuwse handschriften, voorheen in het bezit van particulieren, geleerden of opgeheven instellingen, hun weg naar de boekenkasten van de Marciana, discrete getuigen van een meervoudig Venetiaans verleden.

De geschiedenis van de Biblioteca Nazionale Marciana is die van een institutioneel palimpsest. Ontstaan uit het humanistische gebaar van een Griekse kardinaal die het erfgoed van Byzantium redde, begiftigd door de Republiek met een paleis ter glorie van Sansovino, verrijkt gedurende eeuwen door de absorptie van kloosterbiblioteken en staatarchieven, is zij een van de grote kennisbewaarsplaatsen van het Middellandse-Zeegebied in Europa geworden. De vastgestelde getallen — meer dan dertienduizend manuscripten, bijna drieduizend incunabelen — spreken van de omvang van een geduldig verzameling.

Binnen deze verzameling nemen de oosterse collecties en de Hebreeuwse manuscripten uit de achttiende en negentiende eeuw een bescheiden maar eloquente plaats in. Zij herinneren eraan dat Venetië niet alleen de stad der doges en der humanistische hellenisten was, maar ook een kruispunt waar de heilige talen van het Oosten elkaar ontmoetten, en met name die van een Joodse gemeenschap die van de lagune een van de wereldhoofdsteden van het Hebreeuwse boek maakte. Dat deze manuscripten in de bibliotheek van de Republiek zelf onderdak hebben gevonden, zegt veel over de poreuze aard van de Venetiaanse werelden.

Het is nu aan de geleerdheid om het onderzoek voort te zetten waar de documentaire traditie stopt: de Hebreeuwse collectie stuk voor stuk te beschrijven, de herkomsten vast te stellen, de schrijvers en opdrachtgevers te identificeren. Dit is de prijs waartegen de overgedragen herinnering zich tot vastgestelde geschiedenis zal metamorfoseren, en de Marciana volledig dit oosterse en diasporische deel van haar immense erfgoed zal openbaren.