Biblioteca Casanatense — fonds hébraïque

De geschiedenis van het Hebreeuwse fonds is onlosmakelijk verbonden met die van de instelling die het herbergt, en deze voortkomst uit een precieze wilsbeschikking. De Casanatense dankt zijn ontstaan aan kardinaal Girolamo Casanate (1620-1700), die bij testament zijn boekencollectie, rijk aan meer dan 20.000 banden en aanzienlijke inkomsten voor de oprichting en toekomstige vermeerdering van de bibliotheek, naliet aan de dominicanen van het klooster S. Maria sopra Minerva in Rome [Biblioteca Casanatense — Ministero della cultura].

Girolamo Casanate, jurist en theoloog van Napolitaanse afkomst, was een belangrijke figuur in de Romeinse curie in de tweede helft van de zeventiende eeuw. Zijn wil was om Rome van een openbare bibliotheek en een studiecentrum toevertrouwd aan de Predikheren. Met de collectie die toebehoorde aan kardinaal Girolamo Casanate (1620-1700) ontstond de Biblioteca Casanatense, geopend voor het publiek in 1701 en oorspronkelijk onder beheer gesteld van de dominicanen van S. Maria sopra la Minerva [Movio — Sapienza Università di Roma].

Het gebouw zelf werd speciaal opgericht om de collecties onder te brengen. Geopend in 1701, na voltooiing van de speciaal in het gebied van een klooster van de Minerva gebouwde constructie, naar ontwerp van architect Antonio Maria Borioni [Ministero della cultura]. De werkzaamheden aan de voltooiing van de grote zaal ondervonden echter lange onderbrekingen: De werken, meerdere keren onderbroken vanwege het geding dat door de jezuïeten van het Collegio Romano tegen de afmetingen van de constructie werd aangespannen, werden slechts in 1725 voltooid [Storia — Casanatense].

Het dominicaans beheer, dat tot het laatste kwart van de negentiende eeuw duurde, is essentieel om het Hebreeuwse fonds te begrijpen: het waren religieuzen die bedreven waren in oriëntaalse talen en soms zelf betrokken waren bij anti-joodse controverse en censuur van hebraica, die de collecties in het Hebreeuws samenstelden en organiseerden. De overgang naar de Italiaanse staat markeerde een institutionele breuk. Deze situatie duurde tot 1884 toen de dominicanen het geding tegen de Italiaanse staat om het bezit van de Casanatense terug te vorderen verloren en de bibliotheek verlaten, die vervolgens tot "zelfstandig lichaam" werd verklaard en een eigen beheer en eigen personeel kreeg [Storia — Casanatense].

De aanwezigheid van een Hebreeuws fonds in een Dominicaanse bibliotheek in Rome is geen toeval: het past in de lange geschiedenis van de belangstelling — zowel geleerd als polemisch — die de Romeinse curie koesterde voor Joodse boeken. Het klooster van de Minerva was al sinds de 16de eeuw een centrum van censuur van de hebraïca onder het gezag van het Heilig Officie, en aan de Predikheren werden vaak de verpurging en het onderzoek van Hebreeuwse teksten toevertrouwd.

Deze dubbele dimensie — geleerde bewaring en inquisitoriale controle — vormt precies een snijpunt tussen Joodse herinnering en kerkelijk archief. Vele Hebreeuwse manuscripten en drukken die in Italië zijn bewaard, dragen de materiële sporen van censuur: handtekeningen van censoren, verpurgingsdatums, doorhalingen en verminkte folia's. Volgens studies over Italiaanse verzamelingen hebraïca vormen deze markeringen een belangrijke bron voor het reconstrueren van de circulatie- en controlepaden van Joodse boeken tussen de 16de en 18de eeuw [Margherita Palumbo, Il fondo ebraico della Biblioteca Casanatense, La Giuntina].

Het fonds Casanatense werd dus in lagen gevormd: aankopen van de stichtende kardinaal, Dominicaanse bijdragen, in beslag genomen of verpurged boeken die door censuurinstellingen gingen, en latere verrijkingen door aankopen en legaten. De Casanatense dankt zijn ontstaan aan kardinaal Girolamo Casanate (1620-1700), die bij testament de nalatenschap van zijn boekenverz ameling geregeld… – meer dan 20.000 delen en aanzienlijke rente voor de oprichting en toekomstige vermeerdering van de bibliotheek [Ministero della cultura]: deze clausule van « toekomstige vermeerdering » opende de weg naar latere verrijkingen, waarbij waarschijnlijk veel hebraïca horen.

De meest rechtstreeks aan dit onderwerp gewijde studie is die van Margherita Palumbo, Il fondo ebraico della Biblioteca Casanatense, gepubliceerd door La Giuntina, die dit fonds in de bredere context van het verzamelen van Hebreeuwse boeken in Italië en Europa plaatst [Palumbo, La Giuntina — Torrossa].

Het hart van de Hebreeuwse verzameling ligt in haar manuscripten. De referentienota telt er tweehonderdzevenendertig, een getal dat de Casanatense onder de significante Hebreeuwse collecties van Italië plaatst, zonder echter de omvang van de grote verzamelingen van Parma of het Vaticaan te bereiken. Om dit aandeel te meten, moet het in verhouding worden gesteld tot de gehele manuscriptcollectie van de bibliotheek, die aanzienlijk en zeer divers is. Oggi si compone di più di 6.300 esemplari che ricoprono un arco cronologico che va dall'VIII al XX secolo ed è caratterizzato da un'estrema varietà per quanto riguarda la tipologia libraria e documentaria, l'aspetto iconografico ed il contenuto testuale [Internet Culturale — Manoscritti della Biblioteca Casanatense].

De tweehonderdzevenendertig Hebreeuwse manuscripten vormen dus een gespecialiseerde verzameling binnen een encyclopedische collectie. Als regionale vergelijking: Italiaanse Hebreeuwse verzamelingen vertonen vaak een gemeenschappelijk karakter: overheersing van codices van Italiaanse oorsprong, aanwezigheid van miscellane verzamelingen, chronologische reeks van de late Middeleeuwen tot de moderne tijd. Zo geldt voor de naburige verzameling van Mantua: il fondo manoscritto comprende 161 codici databili fra il XIV e il XVIII secolo, con numerosi esemplari miscellanei, per la maggior parte di origine italiana [Biblioteca Teresiana — Manoscritti Ebraici]. Een dergelijk karakter biedt, hoewel het niet mechanisch kan worden overgedragen, een waarschijnlijk kader om het corpus casanatense in te situeren.

De wetenschappelijke catalogisering van deze manuscripten is onderdeel van een institutionele inspanning op lange termijn, uitgevoerd door de ministeriële commissie « Indici e Cataloghi ». La Commissione "Indici e Cataloghi" del Ministero per i Beni e le Attività Culturali prosegue la propria attività di censimento e catalogazione dei principali fondi manoscritti delle più importanti biblioteche italiane con quest'opera sui manoscritti della Biblioteca Casanatense di Roma [Catalogo dei manoscritti della Biblioteca Casanatense — IPZS]. Deze catalogusvolumes, vergezeld van inleidingen, indexen en afbeeldingen, vormen het referentiewerk voor de nauwkeurige identificatie van hebraica.

Naast de manuscripten bevat de fonds vijftien Hebreeuwse incunabelen — dat wil zeggen boeken gedrukt vóór 1501 — evenals oude Hebreeuwse edities uit de zestiende eeuw en daarna. Dit getal heeft een onevenredig groot belang ondanks zijn schijnbare bescheidenheid: Hebreeuwse incunabelen zijn in absolute zin zeldzaam, daar de drukkunst in Hebreeuwse karakters zich pas vanaf de jaren 1470 ontwikkelde, voornamelijk in Italië (Rome, Reggio di Calabria, Mantua, Soncino, Napels) en op het Iberisch Schiereiland.

Het bezitten van vijftien van deze eerste drukken plaatst de Casanatense in de beperkte kring van instellingen die Hebreeuwse incunabelen bezitten. Deze banden — die bijbeluitgaven, talmudische, halakhische of liturgische edities uit de eerste drukkerijen kunnen bevatten, met name die van de familie Soncino — vertegenwoordigen een mijlpaal in de geschiedenis van het Joodse boek en de tekstuele overdracht. Hun bewaring in Rome, in een dominicaanse bibliotheek, illustreert opnieuw de gelijktijdige aanwezigheid, op dezelfde planken, van het Joodse heilige object en de christelijke instelling die ervan, naargelang de tijd, de censuur of het behoud verzekerde.

De oude Hebreeuwse edities, na 1500, vormen een voortzetting van deze incunabelenbasis. De zestiende eeuw zag de bloei van de Venetiaanse Hebreeuwse drukkunst — die van Daniel Bomberg en zijn opvolgers —, waarvan de edities van de Talmud en de rabijnse Bijbel de referentiestandaards werden. Veel van deze banden dragen, zoals gezien, de sporen van Romeinse kerkelijke censuur, wat ze kostbare documenten maakt niet alleen voor de geschiedenis van de tekst maar ook voor die van de controle op boeken. Het werk van Margherita Palumbo over de fonds plaatst deze drukken in de bredere geschiedenis van de verzamelingen Hebreeuwse materialen die in Italië zijn bewaard gebleven en hun verspreiding in het Europese collectianisme [Palumbo, Il fondo ebraico della Biblioteca Casanatense, La Giuntina].

Het lot van de Hebreeuwse collectie volgde de institutionele omwentelingen die de Casanatense troffen na de Italiaanse eenheid. De bibliotheek, lange tijd beheerd door de Dominicanen, werd geïntegreerd in de beweging voor secularisering en nationalisering van kerkelijke bezittingen. Inizia così una gestione amministrativa congiunta con l'attigua Biblioteca Nazionale Vittorio Emanuele II, inaugurata nel 1876 con sede allora nel palazzo dei Gesuiti al Collegio Romano: l'obiettivo era quello di trasformare la Casanatense nella sezione teologica della Nazionale [Storia — Casanatense].

Dit absorptieproject realiseerde zich niet volledig. Na het verlies door de dominicanen van hun rechtszaak tegen de Italiaanse staat in 1884, werd de bibliotheek een « ente autonomo », uitgerust met een eigen administratie en personeel [Storia — Casanatense]. Deze autonomie maakte de ontwikkeling van wetenschappelijk conserverings- en catalogusbeleid mogelijk, waarvan de Hebreeuwse collectie voordeel trok, met name door de opname van haar handschriften in de ministeriële censimento-campagnes.

De omvang van het gehele erfgoed geeft een maat voor de juwelendoos waarin de Joodse collectie zich inschrijft. All'interno di questo patrimonio librario sono presenti oltre 120.000 volumi a stampa antichi e più di 6.000 manoscritti [Home Casanatense]. In het digitale tijdperk heeft de bibliotheek zich bovendien aangesloten bij nationale bibliografische netwerken: La Biblioteca Casanatense partecipa all'Indice SBN fin dal 1991 [Home Casanatense], wat de toegankelijkheid en gestandaardiseerde beschrijving van haar collecties, inclusief hebraica, heeft bevorderd.

Geplaatst in de Europese context, draagt de Hebreeuwse collectie van de Casanatense deel uit aan een veel groter fenomeen: de concentratie in Italië van een uitzonderlijk Hebreeuws handschriftelijk erfgoed en de gedeeltelijke verspreiding ervan in het moderne verzamelaarswerk. Dit is precies de invalshoek van de referentiestudie over het onderwerp, die de collectie inbed in de reflectie op L'Italia paniere dei manoscritti ebraici e la loro diaspora nel contesto del collezionismo di libri ebraici in Europa tra Otto e Novecento [Palumbo, La Giuntina — Torrossa].

Dit beeld van Italië als « mand » van Hebreeuwse handschriften is geen gratuite metafoor: het schiereiland was van de Middeleeuwen tot de moderne tijd een belangrijk centrum voor kopiëren, drukken en verzamelen van Joodse boeken. De grote particuliere Joodse bibliotheken — zoals die in Mantua, bijeengebracht door de rabbi Marco Mortara — voedden vervolgens openbare collecties. Numerosi studiosi e rabbini diedero vita a collezioni rilevanti di manoscritti e stampati. Molti dei testi appartenenti a tali librerie private, di cui la più ricca fu quella formata da Marco Mortara, vloeiden in institutionele archieven [Biblioteca Teresiana — Manoscritti Ebraici]. De Casanatense-collectie, ondanks haar kerkelijke oorsprong, past in deze algemene beweging van patrimonium-vorming van de Italiaanse Hebraïca.

Op het snijpunt van het Joodse geheugen en het katholieke archief nodigt deze collectie dus uit tot een dubbele lezing. Enerzijds bewaart zij de teksten zelf van de Joodse traditie — Bijbel, Talmud, halakha, liturgie, filosofie. Anderzijds, door de censuurmarkeringen en haar plaatsing in een dominicaans instituut, documenteert zij het oordeel van de Kerk over deze teksten. Het is deze spanning, nooit geheel opgelost, die van de Biblioteca Casanatense een plaats van gedeeld geheugen maakt, waar het Joodse object en de christelijke geschiedenis elkaar antwoorden en wederzijds verhelderen.

De Hebreeuwse collectie van de Biblioteca Casanatense — tweehonderdzevenendertig manuscripten, vijftien incunabelen en een aantal oude edities — is niet het omvangrijkste en niet het beroemdste van de Joodse collecties in Italië. Zijn waarde ligt in zijn bijzondere positie: die van een Joodse verzameling behouden in het hart van een instelling geboren uit het legaat van een kardinaal en lange tijd beheerd door de dominicaanse orde, een orde die ook een actor was in de censuur van de Hebraïca. Deze fundamentele ambivalentie maakt van de collectie een getuige van eerste orde van de betrekkingen tussen jodendom en katholicisme in de vroegmoderne periode.

Van de testamentaire stichting van 1698 en de openstelling voor het publiek in 1701 tot de institutionele autonomie bereikt in 1884, via de moderne campagnes van wetenschappelijke catalogisering, heeft de geschiedenis van de bibliotheek constant die van haar Hebraïca bepaald. Waar de documentatie duidelijk is — stichtingsaktes, openstellingsdatums, ministeriële catalogi — is de historische vaststelling zeker; waar zij gebrekkig blijft — precieze herkomsten van elk handschrift, exacte modaliteiten van toevoer van de geredigeerde boeken — gaat het onderzoek, met name dat van Margherita Palumbo, voort met vorderingen. Deze collectie blijft dus een open werkterrein, waar elk geïdentificeerd manuscript het begrip van de diaspora van het Hebreeuwse boek en van zijn geheugen dat in Rome wordt bewaard, verrijkt.