Bialik Institute (Mossad Bialik)

Men begrijpt het Mossad Bialik niet zonder de figuur die eraan zijn naam gaf. Hayim Nahman Bialik, geboren in 1873 in een dorp in Volhynië, gestorven in Wenen in 1934, werd tijdens zijn leven gevierd als de nationale dichter van het joodse volk — ha-meshorer ha-leumi. Zijn poëtisch werk, gekenmerkt door de pogroms van Kischinev in 1903 en door de spanning tussen religieus erfgoed en seculiere moderniteit, drukte de angsten en hopen uit van een generatie. Maar Bialik was niet alleen een dichter: hij was een cultureel organisator, een uitgever, een theoreticus van overdracht.

Zijn meest vruchtbare notie, die van kinnus — de « verzameling » of de « inzameling » —, vormt de intellectuele grondslag van de instelling die zijn naam zou dragen. Bialik pleitte voor het vormen van een nationale anthologie, een uitgebreide inspanning om het hebreeuwse literaire erfgoed dat over eeuwen en continenten verspreid was, in te zamelen, uit te zoeken en opnieuw uit te geven. Deze bewaringsonderneming vloeit voort uit een typisch moderne bezorgdheid om het joodse geheugen, die Yosef Hayim Yerushalmi diepgaand heeft geanalyseerd: historiografie en wetenschappelijke inzameling vullen de traditionele overdraagmechanismen aan die door de secularisatie waren geschokt [Yerushalmi, 1984]. Waar het rabbijnse jodendom lange tijd de voorkeur gaf aan ritueel en liturgie boven kroniek, vertrouwt de joodse moderniteit aan het archief, aan de uitgave en aan de encyclopedie de taak toe het verleden te bewaren [Yerushalmi, 1982].

Bialik had dit principe al in de praktijk gebracht. Met Yehoshua Hana Rawnitzki compileerde hij de Sefer ha-Aggada, een immense anthologie van verhalen en legenden uit de Talmud en de Midrash, een werk van geleerde popularisering dat de moderne lezer toegang gaf tot de verhaaltijd van de traditie. Deze zelfde logica — het erfgoed beschikbaar maken, in het Hebreeuws, dat verspreid was — zal rechtstreeks de uitgeverij inspireren die na zijn dood werd opgericht. De keuze van zijn naam, in 1935, is daarom geen simpel rouwbetuiging: zij schrijft de instelling onmiddellijk in in het culturele programma van de kinnus, waar de plicht van herinnering en de wetenschappelijke ambitie samenkomen.

De wedergeboorte van het Hebreeuws als taal van geleerde cultuur, en niet langer alleen van liturgie, vormt de onontbeerlijke achtergrond van deze geschiedenis. Terwijl het Jiddisj de volkstaal bleef van miljoenen Joden in Oost-Europa [Baumgarten, 2002], zetten de hebraïsten in op de taal van de Bijbel en de Mishna, bijgewerkt, om de zich vormende natie te dragen. Bialik was een van de grootste ambachtslieden van deze bijwerking, en het Mossad Bialik werd een van de voornaamste institutionele instrumenten ervan.

De oprichting van het Mossad Bialik in 1935 is het gevolg van een duidelijke institutionele beslissing: de instelling staat onder het gezag van het Wereldzionistische Executief en het Joods Agentschap, die er het redactionele orgaan van hun culturele ambities van maken [Officiële website — Mosad Bialik]. Deze toezicht is niet zonder belang. Het betekent dat geleerdenpublicaties in het Hebreeuws van het begin af aan als een quasi-nationale functie worden beschouwd, net als landbouwvestiging of immigratie. Het uitgeverij is geen particulier commercieel bedrijf, maar een mossad — een « instituut », een « instelling » — een term die permanentie, publieke diensten en collectieve roeping connoteert.

De context van 1935 werpt licht op deze oprichting. Het Palestijnse mandaatgebied kende toen een massale immigratie, met name van Duitse Joden die voor het nazisme vluchtten, waarvan velen tot de Europese intellectuele en universitaire elite behoorden. De Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem, ingehuldigd in 1925, had reeds de basis gelegd voor een Joods en algemeen wetenschap in het Hebreeuws. Er ontbrak een uitgever die op grote schaal wetenschappelijke werken, vertalingen en grote naslagwerken kon publiceren die deze nieuwe intellectuele gemeenschap eiste. Het Mossad Bialik vult deze behoefte in.

De band met het zionistische instituut garandeert het bedrijf middelen en continuïteit die de markt alleen niet had kunnen waarborgen. Het publiceren van een encyclopedie of een kritische uitgave in meerdere delen vereist investeringen op lange termijn, zelden winstgevend, maar geacht onmisbaar te zijn voor de nationale opbouw. Deze manier van onderwerping van het culturele bedrijf aan een politieke en collectieve doelstelling herinnert aan de analyses van Yerushalmi over de historische relatie van Joden tot macht en beschermende instellingen [Yerushalmi, 2005]: hier wordt de nationale beweging zelf de mecenas en waarborg van wetenschappelijke productie.

Volgens de gegevens verspreid door de instelling, vestigt het Mossad Bialik zich in Jeruzalem en ontwikkelt het snel een catalogus gericht op geesteswetenschappen, bijbelstudies, geschiedenis van het oude Nabije Oosten en Joods denken [Officiële website — Mosad Bialik] [Wikipedia]. Het model is dat van een academisch uitgeverij, vergelijkbaar in geest met grote Europese academische persen, maar ondersteund door een uniek project van taalwedergeboorte. Elk op hoog niveau in het Hebreeuws gepubliceerd werk participeerde, symbolisch, in het bewijs dat de herstelde taal het geheel van menselijk kennis kon dragen — van bijbelexegese tot filosofie, van oosterse archeologie tot de geschiedenis van diaspora's.

Het monumentale uitgeverijwerk dat het meest duurzaam zijn prestige aan de Mossad Bialik heeft verbonden, blijft de Encyclopaedia Biblica — in het Hebreeuws Entsiklopedia Mikrait —, waarvan de publicatie zich over vier decennia uitstrekte, van 1942 tot 1982 [Officiële website — Mosad Bialik] [Wikipedia]. Deze kolossale onderneming bracht de beste bijbelgeleerden, filologen, archeologen en orientalisten van de Hebreeuws Universiteit en elders samen om in het Hebreeuws een encyclopedisch woordenboek van de bijbelse wereld en zijn nabije oosterse omgeving samen te stellen. Het resultaat, gepubliceerd in meerdere rijkelijk gedocumenteerde delen, stelde zich in als een internationaal erkend referentie-instrument voor de wetenschappelijke studie van de Bijbel.

De Encyclopaedia Biblica belichaamt perfect het programma van de instelling: de meest rigoureuze wetenschap in dienst stellen van een nationaal erfgoed, in de taal van dit erfgoed zelf. De Bijbel in het Hebreeuws bestuderen, met de methoden van de historische kritiek, vergelijkende filologie en archeologie, kwam neer op het verzoenen van het heilige erfgoed met de moderne wetenschap — een verzoening die centraal stond in de intellectuele debatten van de Joodse Renaissance [Bechtel, 2002]. Het werk beperkte zich niet tot commentaar op de tekst; het plaatste het oude Israël in het brede kader van het Nabije Oosten, door gebruik te maken van assyrologie, egyptologie en semitische epigrafie.

Naast deze encyclopedie ontwikkelde de Mossad Bialik grote wetenschappelijke series gewijd aan de Bijbel en het Nabije Oosten, evenals aan de geschiedenis en cultuur van joden [Officiële website — Mosad Bialik]. Het publiceerde kritische edities, vertalingen van klassieken van het universele denken in het Hebreeuws, en historische studies op basis van archieven. Deze archivistische en documentaire dimensie sluit aan bij het concept van Joodse geschiedenis als wetenschappelijke discipline dat Sylvie Anne Goldberg aan het begin van de twintigste eeuw heeft bestudeerd: de vaststelling van feiten door bronkritiek wordt daar een centrale culturele praktijk [Goldberg, 2000].

De instelling wijdde zich ook aan de publicatie van oude en middeleeuwse Hebreeuwse poëzie en literatuur. Hier denkt men aan het brede terrein dat is opengesteld door filologen zoals Jefim Schirmann, wiens werk over Hebreeuwse poëzie uit Spanje en Provence de studie van het sefardische literaire erfgoed heeft hergegrond [Schirmann, 1956]. De logica van de bialikische kinnus vond in deze edities haar voltooiing: verzamelen, wetenschappelijk uitgeven en toegankelijk maken in het Hebreeuws de verspreide schatten van Joodse schepping door de eeuwen en diaspora's heen — van al-Andalus tot Provence, van de mediterrane Oriënt tot het asjkenazische Europa.

Indien de Encyclopaedia Biblica het toppunt van de catalogus vormt, beperkte Mossad Bialik zich nooit tot exegese. Zijn encyclopedische roeping leidde hem ertoe in alle geesteswetenschappen uit te geven, waardoor hij een van de belangrijkste geleerdenpublicisten van het Hebreeuws in de Staat Israël werd. De geschiedenis van de Joden in al haar breedten neemt daarin een centrale plaats in. De instelling heeft eraan bijgedragen dat het Hebreeuws de taal van een wereldwijde Joodse historiografie werd, die zowel het asjkenazische jodendom als de Sefardische en oosterse werelden kon omvatten.

Deze openheid voor de totaliteit van de diaspora is significant. De geschiedenis van de Joden in Spanje, van de maranen en nieuwe-christenen van Spaans-Portugese afkomst, zoals Yerushalmi die in zijn Sefardica heeft onderzocht [Yerushalmi, 1998], evenals die van de gemeenschappen in Noord-Afrika — Tlemcen onderzocht door Simon Schwarzfuchs [Schwarzfuchs, 1997], Sousse onderzocht door Claire Rubinstein-Cohen in haar studie van een eeuw Tunesische geschiedenis [Rubinstein-Cohen, 2011] — behoren tot hetzelfde veld dat de Israëlische geleerdenpublicatie geleidelijk heeft opgenomen. Door deze regionale geschiedenissen een plaats in het Hebreeuws-talige corpus te geven, hebben de Israëlische uitgevers, onder wie Mossad Bialik een vooraanstaande rang inneemt, deelgenomen aan de narratieve unificatie van een verspreide bevolking.

Mossad Bialik heeft ook de filosofische en religieuze reflectie ondersteund. Het moderne Joodse denken, van de Hebreeuws bron herzien door Emmanuel Levinas [Chalier, 2002] tot debatten over Memory en History, heeft in de Israëlische geleerdenpublicatie een bevoorrechte steun gevonden. De vraag gesteld door Yerushalmi — hoe een beschaving die lange tijd de liturgische Memory boven kritische History had gesteld, ertoe komt haar verleden aan historici toe te vertrouwen [Yerushalmi, 2012] — loopt impliciet door heel de onderneming. Mossad Bialik is in zekere zin een van de institutionele plaatsen waar deze moderne omzetting van Memory in History, van overgeleverd verhaal in vastgesteld kennis, plaatsvond.

Het is echter raadzaam voorzichtig in te schatten wat de exacte omvang van de catalogus is, want gedetailleerde openbare informatie blijft onvolledig buiten de aankondigingen van de instelling zelf [Officiële website — Mossad Bialik]. Men kan echter waarschijnlijk aanemen, gezien zijn uitgesproken roeping en zijn ouderdom, dat Mossad Bialik in de loop van zijn decennia van activiteit enkele duizenden titels heeft gepubliceerd, bestreken alle disciplines van de Hebreeuws geesteswetenschappen.

De erfenis van het Mossad Bialik valt zowel af te meten aan zijn gedocumenteerde prestaties als aan de plaats die het inneemt in de Israëlische culturele verbeelding. Enerzijds getuigt het redactionele archief — de delen van de Encyclopaedia Biblica, de wetenschappelijke reeksen, de kritische edities — van een objectieve en verifieerbare bijdrage aan de Joodse en bijbelse wetenschap [Officiële website — Mosad Bialik] [Wikipedia]. Anderzijds associeert het collectieve geheugen dit huis blijvend met de naam Bialik en, daardoor, met het ideaal van kinnus, met de wedergeboorte van het Hebreeuws, met de belofte van een natie die opnieuw « Volk van het Boek » werd in een nieuwe, seculiere en wetenschappelijke betekenis.

Het is in deze spanning tussen het vastgestelde en het overgedragen dat de interesse van dit hoofdstuk schuilt. Het stichtingsverhaal — dat van een instelling geboren uit de wil om het werk van de nationale dichter voort te zetten — wordt door feiten bevestigd: het onderneming heeft inderdaad, gedurende langere tijd, een coherent cultureel project gedragen. Maar dit verhaal wordt ook verrijkt met een symbolische lading die verder gaat dan alleen chronologische redactie. Het Mossad Bialik is een teken geworden van de culturele volwassenheid van het nationale thuis, het bewijs dat het herrezen Hebreeuws encyclopedie en wetenschap evenzeer kon dragen als poëzie en gebed.

Deze geheugenfunctie sluit aan bij de analyses van Yerushalmi over hoe moderne Joodse samenlevingen hun relatie tot het verleden opbouwen: niet langer alleen door liturgische herdenking, maar door wetenschappelijke instellingen die vastleggen, publiceren en overdragen [Yerushalmi, 1984] [Yerushalmi, 1982]. De naam van het instituut zelf, ter ere van een dichter die in 1934 overleed, werkt als een geheugenact; zijn catalogus als een geschiedenisenact. De twee registers beantwoorden elkaar en bevestigen elkaar wederzijds.

Het zou echter overdreven zijn dit erfenis als vastgesteld voor te stellen. De voorwaarden voor wetenschappelijke publicatie zijn sinds 1935 diepgaand veranderd: de concurrentie van universitaire uitgeverijen, de digitalisering, de internationalisering van onderzoek en de evolutie van de boekenmarkt in het Hebreeuws hebben het landschap waarin het Mossad Bialik actief blijft, getransformeerd. Men kan redelijk veronderstellen dat de instelling, net als haar Europese en Amerikaanse homologen, haar model heeft moeten aanpassen om haar oorspronkelijke missie te behouden. De blijvende inzet van haar roeping — het dienen van de wetenschappelijke cultuur in het Hebreeuws — blijft echter de as waaromheen haar hele geschiedenis is geordend.

De Mossad Bialik neemt een bijzondere plaats in in de culturele geschiedenis van de hedendaagse joodse wereld. Ontstaan in 1935 uit de gezamenlijke wil van het wereldwijd zionistisch Bestuur en het Joods Agentschap, geplaatst onder de symbolische bescherming van de nationale dichter Hayim Nahman Bialik, maakte het van geleerdde uitgeverij in het Hebreeuws een instrument van nationale opbouw [Officiële website — Mosad Bialik]. Zijn bekendste werk, de Encyclopaedia Biblica gepubliceerd van 1942 tot 1982, blijft een monument van bijbelse en nabij-oosterse geleerdheid [Wikipedia].

Door deze geschiedenis loopt een constante: de overtuiging dat de wedergeboorte van een volk voortkomt uit de geleerdde reconstructie van zijn erfgoed, volgens het programma van de kinnus die Bialik na aan het hart lag. Deze overtuiging sluit aan bij de grote moderne vraag naar joods geheugen die door Yerushalmi is geanalyseerd — de overgang van een liturgische overdracht naar een historische en geleerdde overdracht [Yerushalmi, 1984] [Yerushalmi, 2012]. De Mossad Bialik is een van de plaatsen waar deze transformatie gestalte kreeg in boeken, reeksen en encyclopedieën.

Als instelling van zowel geheugen als geschiedenis illustreert de Mossad Bialik tenslotte de gezochte eenheid van een verspreid volk: door de schatten van alle diaspora's in het Hebreeuws uit te geven — van al-Andalus tot Marokko, van Oost-Europa tot het Middellandse-Zee Oosten —, droeg het eraan bij om de herwekte taal tot gemeenschappelijk centrum van een door ballingschap versplinterde cultuur te maken. Daarin ligt, voorbij de wisselvaligheden van markt en tijdperken, zijn meest blijvende bijdrage.