Yosef Shlomo Kahaneman

De referentiebronnen plaatsen Kahanemans geboorte in 1886 — enkele bronnen geven 13 mei aan — in een klein Litouws plaatsje. Hij werd geboren op 13 mei 1886 in Kuliai, in het gouvernement Kovno, toen deel van het Russische Rijk, en stierf op 3 september 1969 in Bnei Brak, Israël. De biografie verspreid door JewAge benadrukt het bescheiden karakter van zijn geboorteplaats: rabbijn Kahaneman was geboren in Kul, Litouwen, een klein dorp met ongeveer 300 inwoners, waarvan ongeveer een derde joods was.

Zijn opleiding volgde de klassieke route van Litakse talmoedische elites, via de meest prestigieuze instellingen van die tijd. Op veertienjarige leeftijd ging hij Talmoed studeren aan de yeshiva van Telz, waar hij Tora bestudeerde tot zijn twintigste. De referentiebronnen vullen deze opleiding aan: zijn onderwijsinstellingen waren de yeshiva van Telshe, de yeshiva van Novardok en de yeshiva van Raduń.

De invloed die hij in Telz ontving was doorslaggevend en blijvend. De Encyclopaedia Judaica benadrukt in haar artikel over « Kahaneman, Joseph » het gewicht van de meester van deze yeshiva op de morele en intellectuele vorming van de jongeman. Als jongeman studeerde Kahaneman aan de yeshiva van Telz; de rosh ha-yeshiva, Eliezer Gordon, oefende een invloed op hem uit die zijn hele leven zou duren, zozeer dat wanneer Kahaneman later van « der rov » (« de rav ») sprak, hij naar rabbijn Gordon verwees. Zijn verblijf in Raduń bracht hem bovendien in contact met de spirituele wereld van de Chofetz Chaim, brandpunt van de moussar-beweging en de halakhische strengheid die diep indruk zou maken op de onderwijsstijl die Kahaneman later zou ontwikkelen.

Dit eerste hoofdstuk schetst dus het profiel van een volmaakt product van de « wereld van de Litause yeshivot »: een jeugd gewijd aan exclusieve studie, een circulatie tussen de grote centra, en doordrenking door meesters wier morele gezag gedurende zijn hele leven zijn kompas zou blijven.

In de nasleep van de Eerste Wereldoorlog en de geboorte van het onafhankelijke Litouwen, trad Kahaneman toe tot het rabbijnsambt dat hem naam zou geven voor de eeuwigheid. Rav Yosef-Shlomo Kahaneman werd in 1919 rabbi van Ponievej (Panevėžys). Datzelfde jaar voorzag hij de stad van een onderwijsinstelling die een uitzonderlijk lot beschoren was: de yeshiva van Ponievej werd in 1919 in Ponievej, Litouwen, opgericht, kort na het einde van de Eerste Wereldoorlog, door de rav van de stad, Hagaon Rav Yosef Shlomo Kahaneman.

Kahaneman beperkte zich niet tot de hogere yeshiva: hij ontwierp een echt gearticuleerd onderwijsnetwerk dat zich uitstrekte van kinderleeftijd tot geavanceerde talmoedische studie. Hij stichtte een Talmud Torah waar 400 kinderen werden onderwezen en een voorbereidende yeshiva bedoeld om de voornaamste instelling van studenten te voorzien. Deze piramidevormige structurering — basisschool, voorbereidende instelling, hogere yeshiva — kondigde al de institutionele gedachte aan die hij later in het Heilig Land zou ontplooien.

De rav van Ponievej was niet alleen een man van studie: hij engageerde zich in het openbare leven van het nieuw soevereine Litouwen. Hij was een leider van de Agudat Israel en een verkozen lid van het Litouws parlement. De archieven van de gemeenschap van Ponievej bevestigen deze politieke dimensie door hem te verbinden aan de stichtingsinstellingen van de Litouwse staat: onder de afgevaardigden naar de grondwettelijke Seimas figureerde rabbijn Yosef-Shlomo Kahaneman, die in 1919 rabbi van Ponievej werd. Deze dubbele verbondenheid — geestelijk gezag en politieke vertegenwoordiger — illustreert de plaats die rabbijnen van statuur nog innames in het leven van Joodse minderheden in Midden- en Oost-Europa in het interbellum.

De uitbarsting van de Tweede Wereldoorlog trof Kahaneman buiten Litouwen aan, een omstandigheid die hem het leven redde. Kahaneman bevond zich op missie in het buitenland toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak. Deze toevallige afwezigheid zou hem maken tot overlevende en herbouwer van een wereld die tot vernietiging was veroordeeld.

Het lot van de instelling die hij had opgericht, was hetzelfde als dat van het gehele Litouwse jodendom onder nazi-bezetting. Biografische mededelingen vatten de catastrofe zonder omhaal samen: na de inval van de nazi's in Ponievej werd de yeshiva verwoest en werden haar leerlingen vermoord. De pers van die tijd, verslag uitbringend over het herbouwwerk, kwalificeerde de vernietiging van Ponievej als een tragedie in het hart van het werk van de rav. « De herbouw van de yeshiva, meedogenloos verwoest tijdens de Hitleraanse Holocaust, is een verhaal dat bewondering afdwingt », schreef een officieel Amerikaans document geciteerd in 1968.

Angesicht van de omvang van de ramp trachtte Kahaneman allereerst in te grijpen om levens te redden, voordat hij al zijn energie naar herbouw heroriënteerde. Na vruchteloze pogingen om Europese Joden te redden, wijdde Kahaneman zich aan de ontwikkeling van gemeenschappen in Palestina: hij bouwde daar de Kiryat Ha-Yeshiva in Bnei Brak en de Batei Avot-weeshuizen, en reisde door de diaspora om financiële steun voor de yeshiva veilig te stellen, die hij voortdurend verbeterde en uitbreidde. Dit hoofdstuk markeert het draaipunt in zijn leven: de overgang van rabbijn van een bloeiende gemeente naar de overlevende die schepping boven uitwissing kiest.

Het is in het Land Israël, onder het Brits Mandaat, dat Kahaneman de wederopstanding van zijn werk ondernam. Rabbi Kahaneman emigreerde naar Palestina onder Brits Mandaat in 1940. Vier jaar later richtte hij de verdwenen instelling opnieuw op op een heuvel van Bnei Brak, stellende zowel zijn geheugen als een profetisch vers als programma in. Honderden leerlingen en personeelsleden van de yeshiva kwamen om tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar Rav Kahaneman, een man van droom en visie, verzamelde de overlevenden, voerde zijn alyah uit en richtte de yeshiva in 1944 opnieuw op te Bnei Brak.

Het project van Bnei Brak ging verder dan alleen de reconstitutie van een studiezaal: Kahaneman beoogde een « Toraastad » weder op te bouwen en zorg te dragen voor de generatie die door de oorlog gebroken was. Hij bouwde de Kiryat Ha-Yeshiva (« de stad van de yeshiva ») te Bnei Brak alsmede de weezenhuizen Batei Avot. De roeping van deze tehuizen wordt nauwkeurig omschreven door de bronnen gewijd aan de yeshiva van Ponievej: Batei Avot — een beveiligde huisvesting opgericht door rabbi Yosef Shlomo Kahaneman voor kinderen die de Shoah hebben overleefd, wezen en kinderen uit gebroken gezinnen.

Om dit aanzienlijke bedrijf te financieren, werd de rav een onvermoeibare reiziger langs de gemeenschappen van de diaspora. Rabbi Kahaneman reisde veel door de diaspora om de financiële steun van zijn yeshiva te waarborgen, die hij voortdurend verbeterde en uitbreidde. De Amerikaanse joodse pers getuigt van deze inzamelingstochten tot in zijn laatste jaren: als tachtigplusser, « vroeger rabbi van Ponievej, in Litouwen, tweede stad na Kovno, erkend als een van de grootste talmudisten van zijn tijd », kwam hij naar de Verenigde Staten ten bate van zijn geliefde yeshiva-stad in Israël. Het contrast is treffend: de afgezonderde geleerde van het oude Litouwen is, uit noodzaak en organisatorisch genie, de wereldambassadeur van een onderwijskwestie geworden.

Te Bnei Brak nam Kahaneman een vooraanstaande plaats in binnen het niet-chassidische orthodoxe jodendom, het zogenaamde 'litvak'-jodendom, waarvan hij een van de leidinggevende figuren werd. Genealogische en biografische bronnen beschrijven hem als een Israëlische rabbijn van de Litvishe haredi-traditie, die de yeshiva van Ponievej te Bnei Brak heroprichtte en rosh yeshiva van deze instelling was. Buiten zijn geleerheid werd hem een uitgesproken persoonlijkheid toegeschreven: een vooraanstaand lid van de Raad van Wijzen van de Torah van Agoudat Israël, een man van diepe vroomheid en levendige geest.

De instelling die hij doen herleven niet lang in een voortbrengende matrix van andere yeshivot en gespecialiseerde afdelingen. De bronnen gewijd aan Ponievej beschrijven een gearticled geheel, dat met name een afdeling voor 200 middelbare scholieren omvat, de Yeshivat Ponevezh Le'zeirim, evenals een aanvullende yeshiva, Grodno Yeshiva – Beer Yaakov, gelegen te Beer Yaakov. Deze vertakking verlengde, op Israëlische schaal, de piramidelogica die Kahaneman reeds in het vooroorlogse Litouwen had doorgevoerd.

Het openbare engagement dat hij had overgeërfd van zijn Litouwse jaren veranderde in Israël in deelneming aan de leidende instanties van het haredi-jodendom. Hij was een leidinggevende figuur van de organisatie Agoudat Israël. Zijn zoon, Avraham Kahaneman, vervolgde zijn werk aan het hoofd van de instelling: onder zijn kinderen bevindt zich Avraham Kahaneman. Zo ontstond rond de 'stad van de yeshiva' van Bnei Brak een pool van gezag en overdracht die duurzaam van invloed zou zijn op het geestelijk landschap van Israël.

Kahaneman stierf in Bnei Brak, na een leven dat bijna geheel aan wederopbouw was gewijd. De rabbijn Yosef Shlomo Kahaneman stierf op 20 Eloel 5729, dus in 1969 ; hij overleed op 3 september 1969, op de leeftijd van drieëntachtig jaar, in Bnei Brak. De Hebreeuwse notices vatten zijn historische rol samen in een bondige formule : roš jeshiva van Ponievej in Litouwen voor de Shoah, stichter van de jeshiva in Eretz Israël na de Shoah, de eerste leider ervan, en lid van de Raad der Wijzen van de Torah van de Agoudat Israël.

Rond zijn figuur heeft zich een rijke herinnering geweven binnen de wereld van de jeshivot, waar verhalen circuleren over zijn onwrikbare wil om weder op te bouwen en zijn optimisme tegenover de ramp. De mondeling overlevering verhaalt met name dat hij in het diepste dal van de oorlog zijn zekerheid zou hebben uitgesproken om een grote jeshiva in Eretz Israël te bouwen — uitspraken die de verhalen met betrekking tot de heroprichting verbinden aan het vers dat hij zelf aanhaalde : « Veb'har tzion tihiyeh pleita v'yihiyeh kodesh » (« Maar op de berg Sion zullen ontsnapten zijn, en het zal heilig zijn »). Deze verhalen, overgebracht door de hardiedse milieus, behoren meer tot de opbouwende herinnering dan tot het verifieerbare archief ; zij werpen evenwel licht op de geest waarin het werk werd volbracht, in volledige samenhang met de gedocumenteerde feiten van de wederopbouw van 1944.

De institutionele nakomeling daarentegen is stevig gevestigd : de jeshiva van Ponievej in Bnei Brak blijft een van de parels van de Litviakse wereld, en de naam van haar stichter blijft onlosmakelijk verbonden met het idee van continuïteit van de Torah na de vernietiging.

De trajectorie van Yosef Shlomo Kahaneman condenseert de scheuren en herwaarderingen van het Europese jodendom in de twintigste eeuw. Gevormd in de grote Litouwse yeshivot onder meesters wier indruk hij zijn hele leven droeg, rav en openbaar figuur van een bloeiende joodse stad geworden, zag hij zijn wereld vernietigd door de Shoah terwijl hij zich, door een heilzaam toeval, buiten Litouwen bevond. Het kenmerk dat hem in de geschiedenis onderscheidt, is minder de erudisie, hoewel erkend, dan de weigering van steriel rouwproces: van de ramp maakte hij het startpunt van een wederopbouw.

Het werk van Bnei Brak — yeshiva, voorbereidende instellingen, weeshuizen, vertakkingen in geheel Israël — vormt een tastbaar erfgoed, gedocumenteerd door archieven en referentievermelding. Rond dit erfgoed heeft zich een levend geheugen ontwikkeld, bestaande uit verhalen en wijsheden die van generatie op generatie worden doorgegeven. Het is op het snijpunt van dit archief en dit geheugen dat de figuur van de Rav van Ponievej werkelijk staat: een man die, alles verloren hebbend, ervoor koos alles weder op te bouwen, en wiens instelling vandaag de dag de welsprekendste getuige blijft.