Rabbi Ishmael

Rabbi Ishmael behoorde tot de tweede generatie van de Tannaïm, die werkzaam was tussen de vernietiging van de Tweede Tempel (70 n.Chr.) en de opstand van Bar Kokhba (132-135 n.Chr.). Dit halve eeuw was een periode van geestelijke wederopbouw. Na de val van Jeruzalem verplaatste het centrum van religieus gezag zich naar de kust, naar Yavné (Jamnia), waar Rabban Yohanan ben Zakkaï en vervolgens Rabban Gamliel II de joodse studie en praktijk reorganiseerden rond de academie in plaats van het offercultus [Encyclopaedia Judaica, art. « Yavneh » ; Jewish Encyclopedia, art. « Tannaim »].

In deze context ontwikkelde zich het werk van de grote meesters van Rabbi Ishmaels generatie. Het judaïsme, beroofd van zijn heiligdom, vestigde zijn identiteit nu op de studie van de geschreven en mondeling Wet, en op de uitwerking van regels die het mogelijk maakten de praktijk (halakha) uit de schriftuurlijke tekst af te leiden. De academie werd de plaats waar hermeneutische methoden werden beproefd en waar scholen met elkaar in debat gingen. Rabbi Ishmael oefende volgens de traditie zijn leerkunde uit in het zuiden van Judea, in Kfar Aziz, aan de rand van Idumea, wat hem geografisch verbond aan een milieu dat verschilde van dat van de Galileïsche wijzen [Jewish Encyclopedia, art. « Ishmael ben Elisha » ; Encyclopaedia Judaica].

De periode werd ook gekenmerkt door toenemende Romeinse druk, die culmineerde in de onderdrukking van de opstand van Bar Kokhba. Het rabbijnse geheugen heeft aan deze periode de vervolgingen van de meesters verbonden, waarvan er verscheidenen werden geëxecuteerd. Het kader is dus tegelijk dat van een intense intellectuele vernieuwing en van een aanhoudende politieke bedreiging.

De rabbijnse traditie omringt de oorsprong van Rabbi Ishmael met een verhaal doordrenkt van sacerdotale prestige. Men verbindt hem aan een familie van hogepriesten; bepaalde bronnen presenteren hem als kleinzoon van de Ishmael ben Elisha die hogepriester zou zijn geweest in de tijd van de Tempel, waaruit een continuïteit tussen het priesterschapvóór 70 en de rabbijnse gezag na de vernietiging voortvloeit [Jewish Encyclopedia, art. « Ishmael ben Elisha » ; Babylonische Talmoed, Ḥullin 49a].

Een beroemd verhaal, overgeleverd in de Talmoed, vertelt dat Rabbi Ishmael in zijn kindertijd werd gevangen genomen en naar Rome werd afgevoerd, waar Rabbi Yehoshua ben Ḥananya, aangedaan door de begaafdheid en schoonheid van het kind, een aanzienlijk losgeld betaalde om hem vrij te kopen, voelende dat hij een meester in Israël zou worden [Babylonische Talmoed, Gittin 58a]. Dit verhaal, dat behoort tot het register van de opbouwende herinnering, dient als een topos hagiografisch te worden gelezen: het drukt de waarde uit die de gemeenschap hechtte aan het vrijkopen van gevangenen en de opleiding van toekomstige wijzen, meer dan dat het een biografisch verifieerbaar feit levert.

De symboliek van zijn naam is niet aan de commentatoren ontgaan. Het kan zijn dat het significant is dat zijn naam Ishmael was, symbool voor de eerstgeborene zoon van Abraham [The Eagle, Peter Tarlow, 2019]. Deze naamgeving, de eerstgeborene zoon van Abraham oproepend, heeft een reflectie gevoed over de plaats van het personage in de traditie. Zuiver historisch gezien blijft de sacerdotale genealogie echter een gegeven overgeleverd door de traditie, dat het moderne onderzoek met voorzichtigheid ontvangt, omdat onafhankelijke documentatie ontbreekt.

De meest zekere en duurzame bijdrage van Rabbi Ishmael betreft de exegetische methode. De traditie schrijft hem de systematische formulering toe van de dertien regels (middot) waarmee de Torah wordt uitgelegd, uiteengezet in een baraïta aan het begin van de Sifra en opgenomen in de joodse ochtendliturgische [Sifra, introduction (Baraïta de-Rabbi Ishmael) ; Encyclopaedia Judaica, art. « Hermeneutics »].

Deze regels — waaronder het redeneren a fortiori (qal va-ḥomer), verbale analogie (gezera shava), generalisering vanuit een bepaald geval, of deductie naar context — vormen een logisch apparaat bestemd om op ordelijke wijze de halakha uit de schriftuurlijke tekst af te leiden. Zij ontwikkelen en verfijnen de zeven regels die eerder aan Hillel de Oude werden toegeschreven [Tosefta, Sanhédrin 7 ; Jewish Encyclopedia, art. « Talmud Hermeneutics »].

Het meest emblematische hermeneutische principe van de school van Rabbi Ishmael wordt uitgedrukt in de formule dibbera Torah ki-leshon benei adam : « de Torah spreekt de taal der mensen ». Volgens dit principe behoren bepaalde redundanties of stijlfiguren in de bijbelse tekst tot het gewone taalgebruik en dienen zij niet onderwerp te zijn van halakhische deductie. Dit standpunt plaatste hem in frontaal tegenstand met Rabbi Akiva, voor wie elke deeltje, elke herhaling, elke letter van de geopenbaarde tekst betekenis droeg die kon worden benut [Babylonische Talmud, Sanhédrin 51b ; Encyclopaedia Judaica, art. « Akiva » en « Ishmael ben Elisha »].

Dit verschil is niet bijzaak : het structureert twee concurrerende denkscholen die de rabbijnse exegese blijvend hebben vormgegeven. Tegenover Akiva's maximalistische en atomiserende benadering stelt Rabbi Ishmael een meer voorzichtige lezing, aandachtig voor de samenhang van de betekenis en voor het menselijk communiceerbare karakter van de geopenbaarde taal.

De onderscheiding tussen de school van Rabbi Ishmael (de-vei Rabbi Ishmael) en die van Rabbi Akiva beperkt zich niet tot de methode: zij uit zich in afzonderlijke corpus van halakhische midrashim. Het moderne philologische onderzoek — waarbij de werken van David Zvi Hoffmann voorop staan — heeft aangetoond dat men de Mekhilta de-Rabbi Ishmael (commentaar op Exodus), bepaalde delen van de Sifre op de Getallen en de Sifre Zuta aan de school van Rabbi Ishmael kan toeschrijven, terwijl de Sifra (op Leviticus) en de Sifre op Deuteronomium hoofdzakelijk uit de school van Akiva zouden voortkomen [Hoffmann, Zur Einleitung in die halachischen Midraschim, 1887 ; Encyclopaedia Judaica, art. « Midreshei Halakhah »].

Deze toewijzing vormt een exemplarisch geval van intersectie: de traditie wijst deze werken namentelijk aan, en de kritische analyse van woordenschat, technische terminologie en aangehaalde meesters bevestigt het bestaan van twee samenhangende redactionele tradities. Zo signaleren karakteristieke inleidingsformules en het voorkeurgebruik van bepaalde regels de toebehorendheid van een passage aan de ene of andere school. Het onderzoek stelt echter niet dat elke uitspraak woord voor woord tot de naamgenoot terugvoert: de scholen hebben de leer van hun grondlegger over verschillende generaties voortgezet en systematiseerd.

Men dient « de school van Rabbi Ishmael » daarom te begrijpen als een levende traditie, evenzeer als een persoonlijk erfgoed. De meester verschafte de leidende beginselen; zijn leerlingen — zoals Rabbi Yoshiya en Rabbi Yonatan, die in de Mekhilta veelvuldig worden aangehaald — hebben deze in praktijk gebracht en doorgegeven [Encyclopaedia Judaica, art. « Mekhilta of R. Ishmael »].

Voorbij de methode laat Rabbi Ishmael een stempel op de inhoud van de Wet zelf. De Mishna en de Tosefta bewaren veel beslissingen onder zijn naam, op de gebieden van burgerrecht, zuiveringswetten, offers en kalender. Hij verschijnt daarin als een rigoureus intellect, bezorgd om maat en praktische uitvoerbaarheid [Mishna, diverse tractaten; Jewish Encyclopedia, art. « Ishmael ben Elisha »].

Verschillende ethische en theologische maximes worden hem ook toegeschreven. De traditie brengt aan zijn naam principes van matigheid over, bijvoorbeeld het idee dat men de studie van de Torah moet verbinden met een evenwichtige wereldlijke activiteit of gedrag, en dat men ieder mens welwillend moet ontvangen. Een beroemde uitspraak, doorgegeven in de Pirké Avot, raadt aan om soepel te zijn tegenover de meerdere, toegeeflijk tegenover de ondergeschikte, en ieder met vreugde te ontvangen [Mishna, Avot 3:12].

Op het gebied van religieus denken verdedigde Rabbi Ishmael een benadering die gevoelig was voor de waardigheid van de menselijke persoon en het behoud van het leven. De traditie schrijft hem standpunten toe die pleiten voor de verzwakking van bepaalde strengheden wanneer het leven of de levensonderhoud op het spel stonden, en een bijzondere aandacht voor de realistische toepassing van de Wet. Deze kenmerken, ondersteund door verschillende onafhankelijke bronnen, schetsen het coherente profiel van een afgewogen juriste [Encyclopaedia Judaica, art. « Ishmael ben Elisha »].

De joodse herinnering associeerde Rabbi Ishmael met het verhaal van de Tien Martelaren (Asseret Harugei Malkhut), deze tien wijzen die de traditie presenteert als uitgevoerd door de romeinse macht tijdens de vervolgingen van de 2e eeuw. Dit verhaal, ontwikkeld in de late midrashische literatuur en in de piyyut-liturgie — met name de klacht die op Jom Kippor en op Tisjah be-Av wordt gereciteerd —, zet het martelaarschap van Rabbi Ishmael in scène naast Rabban Shimon ben Gamliel en Rabbi Akiva [Midrash Eleh Ezkerah ; liturgie van Jom Kippor].

De historicus moet hier de grootste voorzichtigheid betrachten. De lijst van de Tien Martelaren brengt wijzen samen die, volgens de historische chronologie, niet samen konden sterven : hun samenbrenging berust op een homilethische constructie bedoeld om de heiligmaking van de Naam (kiddush ha-Shem) te verheffen en het volk een paradigma van trouw tegenover vervolging aan te bieden. Het individuele martelaarschap van sommige wijzen tijdens de repressie van Bar Kokhba is historisch aannemelijk ; daarentegen behoren de collectieve inszenering en de dramatische details tot het register van de opbouwende herinnering in plaats van het archief [Encyclopaedia Judaica, art. « Ten Martyrs » ; Jewish Encyclopedia, art. « Martyrs, The Ten »].

Dit verhaal getuigt echter van een waarheid van een ander orde : de centrale plaats die Rabbi Ishmael innam in de religieuze verbeelding. Het feit dat de traditie koos hem in te schrijven in het pantheon van de martelaren meet het prestige dat aan zijn naam en werk was verbonden, onafhankelijk van de materialiteit van de omstandigheden van zijn dood.

Rabbi Ishmael ben Elisha staat op het kruispunt van twee erfenissen: die, doorgegeven, van een herinnering die hem voorziet van een priesterlijke afstamming, een romantische verlossing en een voorbeeldig martelaarschap; en die, vastgesteld, van een hermeneutisch werk waarvan de invloed op de Joodse exegese ontegenzeggelijk blijft. Rabbi Ishmael heeft niet alleen een grote invloed uitgeoefend op de Joodse filosofie, maar zijn intellectuele nauwkeurigheid blijft ons vandaag beïnvloeden; hij was een eeniger in een tijd waarin eenheid eerder regel dan uitzondering was [The Eagle, Peter Tarlow, 2019].

Het onderscheid tussen zijn methode en die van Rabbi Akiva structureerde het rabbijnse denken blijvend, en zijn principe dat « de Torah spreekt de taal van de mensen » blijft de reflectie op de interpretatie van heilige teksten voeden. De dertien regels die zijn naam dragen, opgenomen in de dagelijkse liturgie, handhaven zijn aanwezigheid in het hart van het Joodse gebed. Evenwichtsfiguur tussen de letter en de betekenis, tussen nauwkeurigheid en maatstaf, blijft Rabbi Ishmael een van de architecten van de mondelinge traditie zoals deze zich heeft gekristalliseerd in de Mishna en de halakhische midrashim.