Nahum Goldmann

Nahum Goldmann wordt geboren op 10 juli 1895 in Wisznewo (Vishnevo), een shtetl van het Russische Keizerrijk gelegen in de Ansiedlingzone, vandaag in Wit-Rusland [Britannica ; Wikipedia]. Dit beginpunt is niet willekeurig gekozen: het joodse Litouwen was het hart van het meest veeleisende rabbijnse jodendom, het thuisland van de yeshivot en van de kritische geest die de traditie pilpoul noemt. In deze atmosfeer groeit het kind op.

Een karaktertrek, overgebracht door biografische verslagen, werpt licht op de gehele lignage: kort na zijn geboorte vertrouwen zijn ouders hem toe aan zijn grootvader van vaderszijde en vertrekken naar Duitsland om te studeren, want onder het tsaristische regime had Litouwen aan zijn universiteiten een streng numerus clausus tegenover joden [Encyclopédie Universalis]. Dit detail zegt twee dingen. Eerst de honger naar kennis van een familie bereid tot ballingschap om die te verkrijgen, tegen de numerus clausus — deze waarde van studie die het litvak-jodendom tot eerste vroomheid verheft. Daarna de overdracht door de grootvader: het is de oude man die in de shtetl het kind de eerste letters van de traditie bijbrengt, voordat het Westen zich ervan meester maakt.

De familie wordt beschreven als een gezin van leraren en schrijvers, en de vader als een vurig zionist [Wikipedia ; en-academic]. Hier vervlechten zich twee trouwen die Nahums gehele bestaan zullen bepalen: de trouw aan het Boek, geerfd van de litvakse grootvader, en de inzet voor de joodse nationale vernieuwing, geerfd van de vader. De kleine Nahum belichaamt dus reeds in zijn jeugd deze verwevenheid die de herinnering van Israël goed kent: studie is geen terugtrekking, zij bereidt de handeling in de Stad voor.

Op jonge leeftijd naar Duitsland gebracht, ontving Nahum Goldmann daar een volledige universitaire opleiding. Hij studeerde rechten, geschiedenis en filosofie in Marburg, Heidelberg en Berlijn [Babelio]. Deze carrièrepad plaatst hem in de grote traditie van de Duitse Bildung, maar zonder breuk met zijn oorsprong: de jonge man cultiveerde parallel een joodse eruditie die werd gevoed door zijn Litouwse jeugd.

Deze dubbele cultuur gaf geboorte aan een belangrijk intellectueel onderneming. Na de oorlog publiceert hij samen met Jacob Klatzkin een joodse encyclopedie in het Duits; de publicatie werd stilgelegd na de machtsovername door Adolf Hitler [Wikimonde]. De Duitse Encyclopaedia Judaica, onvoltooid gebleven, vormt een van de meest ambitieuze inspanningen van de « wetenschap van het jodendom » in het interbellum — deze wil om joodse kennis samen te brengen en in te delen die Perrine Simon-Nahum voor het Franse geval heeft geanalyseerd als een daad van collectieve waardigheid zowel als wetenschap [Simon-Nahum, 1991]. Door het jodendom een monument van kennis te geven, zet Goldmann de Litouwse deugd van studie voort in een moderne vorm: niet alleen meer de Wet commentariëren, maar het joodse volk het geordende geheugen van zichzelf bieden. Dit is een blijvende bijdrage aan het joodse denken, en een gebaar van overdracht op continentale schaal.

Vroege activist klom Goldmann de rangen van de Zionistische Organisatie op. Hij is secretaris-generaal van de commissie politieke zaken van het 17ᵉ Zionistisch Congres (1931) [Wikimonde], en treedt zo toe tot de binnenste kring van de Zionistische diplomatie op het moment dat Europa kantelt.

De opkomst van het nazisme maakt van hem een doelwit. Ontnomen van het Duitse burgerschap in 1935, zoekt hij zijn toevlucht in Honduras en daarna in de Verenigde Staten [Babelio]. Dit traject van staatloze — van Duitsland naar Honduras, vervolgens naar Amerika — is niet alleen maar een toeval: het geeft Goldmann een scherp bewustzijn van de Joodse kwetsbaarheid en grondvest zijn overtuiging dat het Joodse volk instellingen nodig heeft die hem overal ter wereld kunnen vertegenwoordigen. De banneling van 1935 zal later in staat zijn om voor andere banneling te pleiten.

Het is in deze beproeving dat zijn roeping van man der instellingen zich smeedt. Het verlies van nationaliteit, ervaring gedeeld door zoveel Duitse Joden, transformeert de geleerde in organisator. Zijn antwoord op de vervolging zal niet wanhoop zijn, noch alleen maar vlucht, maar de geduldige opbouw van een kader van collectieve verdediging — uitdrukking, in de feiten, van deze betrokkenheid bij het collectieve leven dat de Joodse traditie onder de hoogste plichten rangschikt, diegene die gedeelde verantwoordelijkheid boven individueel heil stelt.

Het institutionele werk van Goldmann culmineerde in de oprichting van het Wereldjoodse Congres. In 1936 richtte hij deze organisatie op met andere leiders [Babelio], bedoeld om de joodse gemeenschappen van de diaspora een eenheidsvoice te geven tegenover de opkomende gevaren.

Hij werd later voorzitter ervan, een functie die hij langdurig uitoefende: hij was een van de oprichters van het Wereldjoodse Congres en zijn voorzitter van 1951 tot 1978 [Wikipedia]. Franse bronnen plaatsen zijn voorzitterschap van 1951 tot 1977 [Larousse], een dateringsvariatie die voortkomt uit het onderscheid tussen het einde van de werkelijke termijn en de formele overdracht. Dit bijna halve eeuw durende dienst plaatst Goldmann onder de stichtende figuren van de hedendaagse joodse diplomatie.

Het idee zelf van een « congres » dat de verspreide bevolking bijeenbrengt, raakt de kern van het collectieve geheugen van Israël: dat van een volk dat één is in zijn verstrooiing, verantwoordelijk voor elk van zijn leden. Door een instelling op te richten die solidariteit tot politiek feit maakt — het talmudische beginsel dat heel Israël verantwoordelijk voor elkaar is vertaald in een diplomatiek instrument — belichaamt Goldmann liefdadigheid in de breedste zin, die de hulp organiseert in plaats van deze aan het toeval van goede bedoelingen over te laten.

De meest betekenisvolle daad in Goldmanns carrière was ongetwijfeld zijn rol in de schadevergoedingsovereenkomst tussen Israël en de Bondsrepubliek Duitsland, ondertekend in 1952. Onderhandelen met Duitsland, slechts zeven jaar na de Shoah, stelde hem bloot aan alle woede; Goldmann nam deze verantwoordelijkheid op zich namens het Wereldjoodse Congres en de slachtoffers.

Deze keuze was niet vanzelfsprekend. Ze vereiste een onderscheid tussen vergeving — wat geen levende kan verlenen namens de doden — en erkenning van een materiële plicht tot schadevergoeding jegens de overlevenden en de ontstane staat Israël. Goldmann, trouw aan het realisme dat zijn gehele handelen kenmerkte, oordeelde dat weigering van dialoog de geredden zou hebben overgelaten aan louter herinnering. De joodse traditie kent deze spanning: de verhouding tot de vijand en de vreemdeling is er nooit tot wraak reduceerbaar, maar streeft ernaar, voor zover mogelijk, een deel van gerechtigheid voor de levenden te herstellen.

Diezelfde realisme bracht hem, waar het het Israëlisch-Arabisch conflict betreft, tot een standpunt van matigheid. Altijd realistisch, pleitte hij herhaaldelijk voor vreedzame coëxistentie tussen Arabieren en Israëliërs [Britannica]. Deze hardnekkige vredesvoering, vaak tegen de stroom in, getuigt van een deugd die de traditie rodef shalom noemt — de navolging van de vrede — en die bij Goldmann nooit zwakheid was, maar beredeneerde overtuiging.

Het bestaan van Goldmann werd gekenmerkt door een veelheid van nationaliteiten die op zichzelf al de joodse conditie van de eeuw uitsprak. Geboren als onderdaan van het Russische Keizerrijk, gevormd als Duitser en later van deze kwaliteit beroofd, vluchteling naar Amerika, hij werd vervolgens in 1962 genaturaliseerd tot Israëlische burger; in 1968 nam hij de Zwitserse nationaliteit aan [Larousse]. Hij was daarnaast voorzitter van de Wereldzionistische Organisatie: de bronnen stemmen overeen over een voorzitterschap van de Wereldzionistische Organisatie van 1956 tot 1968 [Wikipedia; Britannica].

Dit institutioneel nomadisme was geen verspreiding maar paradoxale trouw: Goldmann behoorde meer tot het gehele joodse volk dan tot enige staat. Israëliër van hart en burgerschap, behield hij zijn spreeksvrijheid ten opzichte van de regeringen van Jeruzalem, zelfs als dit hem verwijten opleverde. Deze onafhankelijkheid — weigeren liefde voor Israël te verwarren met instemming met elk beleid — getuigt van een vorm van demoed en moed tezamen: die van de man die zich bewust is dienstknecht te zijn van een zaak groter dan hijzelf.

Hij sterft op 29 augustus 1982 in Bad Reichenhall, in Duitsland — ultieme terugkeer, geladen van ironie en betekenis, naar het land van zijn vorming en zijn val [Larousse]. De cirkel van een leven tussen het Litouwen van de grootvader en het Duitsland van de schadevergoeding sluit zich aldus op dezelfde grond waar alles zich had afgespeeld.

Van Wisznewo naar Genève, van de yeshiva van de grootvader naar de salons van de kanselarijen, toont de Goldmann-lignée zoals zij culmineert in Nahum het samengeperste beeld van het Joodse lot in de 20ste eeuw: ontworteling, kennis, ballingschap, wederopbouw. Elk van de stadia van dit leven draagt, geattesteerd door de feiten, een deugd van de traditie — het Litouwse leerstellig studiewerk overgedragen door een voorouder, de encyclopedische ambitie erfgenaam van de wetenschap van het Jodendom, de standvastigheid van de staatloze, het vredesgevoel bij de onderhandelaar.

Maar als men moet noemen wat deze lignée boven alles het beste heeft uitgedrukt, is het de betrokkenheid bij het collectieve leven — deze overtuiging dat de Jood zich niet alleen redt en dat heel Israël voor elkaar borg staat. Door het Wereldjoodsecongres tot een instrument van solidariteit te maken, door de stem van de verstroeiden te dragen en voor de overlevenden te onderhandelen over het aandeel in materiële gerechtigheid dat de wereld hun verschuldigd was, belichaamde Nahum Goldmann in de moderne instellingen de oude wederzijdse verantwoordelijkheid van Israël. Zijn leven was niet vrij van spanningen noch van tegenstand, en eerlijkheid gebiedt daaraan te herinneren; maar het is in deze trouw aan de gemeenschap over grenzen en paspoorten heen dat zijn lignée aansluit bij de lange herinnering van het Joodse volk.