Michael Sachs

Michael Sachs — Michael Yechiel Sachs, in het Hebreeuws מיכאל יחיאל זַקש, volgens de overgedragen vorm van zijn naam — werd geboren in het toenmalige Pruisische Silezië, in een joods gezin dat sterk door de traditie werd gekenmerkt [volgens Wikipedia, Michael Sachs (rabbi)]. Michael Yechiel Sachs werd geboren op 3 september 1808 te Groß-Glogau, in Silezië, en behoorde tot de eerste joodse afgestudeerden van moderne universiteiten, waarvoor hij in 1836 promoveerde. Zijn geboorteplaats, Glogau (vandaag Głogów in Polen), herbergde een oude en actieve joodse gemeenschap, die een voedingsbodem vormde voor een onderwijs dat zowel religieus als openstond voor de kennis van de eeuw.

Een biografische nuancering verdient hier aandacht, die het vroegrijpheid van Sachs' literaire talent verklaart: reeds in 1821, toen hij nog slechts dertien jaar oud was, publiceerde hij een lang gedicht in de Hebreeuwse verzameling Reshit ha-Meliẓah, uitgegeven te Zamość [volgens JewishEncyclopedia, Sachs, Michael Jehiel]. Deze vroege poëtische poging, van zeldzame vroegrijpheid, kondigt de gevoeligheid aan die hem, tientallen jaren later, zou maken tot vervoerder van Hebreeuwse poëzie in de Duitse taal. Reeds vóór zijn promotie publiceerde hij bovendien in 1835 te Berlijn een Duitse vertaling van de Psalmen [volgens JewishEncyclopedia], eerste getuigenis van een roeping als vertaler die hem nooit zou verlaten.

De loopbaan van Sachs is exemplarisch voor de transformatie die het Duitse jodendom toen onderging. Net als de hervormers Abraham Geiger (1810-1874) en Holdheim werd Sachs aan een Duitse universiteit onderwezen en promoveerde hij aan de Universiteit van Berlijn in 1836; hij was de eerste aan de universiteit opgeleide rabbijn die in dienst werd genomen door de joodse gemeenschap van Berlijn, hetgeen een trend inluidde die zich naar andere Duitse gemeenten uitbreidde. Deze dubbele vorming — enerzijds meesterschap van de rabbijnse bronnen, anderzijds de filologische en filosofische discipline van de Pruisische universiteiten — vormt de sleutel tot zijn gehele carrière. Hij behoorde tot de eerste lichting van degenen die, voorzien van de doctorstitel, de figuur van de rabbijn zouden transformeren in die van een cultuurmens die volledig in de Duitse samenleving is geïntegreerd, zonder echter met de Wet te breken. Hier herkennen we de lange lijn van een geschiedenis van het rabbijnaat die, van de priesters der oudheid tot de moderne geleerden, steeds opnieuw religieuze gezag heeft herdefineerd naar gelang van de politieke omstandigheden.

De eerste grote etappe in Sachs' carrière was Praag, waar hij werd geroepen om de prediking uit te oefenen. Sachs, geboren in Glogau in Silezië, werd prediker in Praag in 1836, waarbij hij Leopold Zunz opvolgde. Opvolger van Leopold Zunz, stichter van de Wissenschaft des Judentums — de kritische wetenschap van het jodendom — was geen gemakkelijke taak: Praag was een van de grote gemeenschappen in Centraal-Europa, rijk aan een aanzienlijk intellectueel erfgoed, en de preekstoel was daar een post van invloed en prestige.

Het waren deze Praagse jaren waarin Sachs zich als heilig spreker een reputatie verworven. De passage door Praag, destijds hoofdstad van een belangrijke jodendom in Centraal-Europa, bracht hem in contact met een veeleisend publiek, gehecht aan zijn gebruiken, en bracht hem ertoe een prediking te bedenken die, zonder afstand te doen van de esthetiek van de Duitse taal, trouw bleef aan het traditionele rituele kader. Deze barokke stad, waar de herinnering aan de Maharal en de grote talmudische scholen naast elkaar leefden met de stromingen van de Haskala, bood een exemplarisch toneel van de spanning tussen trouw en moderniteit die Sachs heel zijn leven zou belichamen. De acht jaar in Praag vormde dus een doorslaggevende leermeesterij in de spreekkunst en het gemeenschapbeheer, voordat de roep naar Berlijn hem in het hart van de grote debatten van het Duitse jodendom zou plaatsen. Vanaf deze periode, of kort daarna, dateert zijn duurzame samenwerking met Zunz aan een nieuwe Duitse bijbelvertaling [volgens Wikipedia, Michael Sachs (rabbi)] — een onderneming die tussen de twee mannen een intellectuele verwantschap bezegelde die verder ging dan eenvoudige opvolging op dezelfde leerstoel.

In 1844 won Sachs Berlin, where he was to remain until his death and exercise his most significant functions. From 1844 onwards, he was a preacher in Berlin, where he also served as dayyan at the beth din. He thus combined preaching — a new and prestigious function — and rabbinical magistracy of the religious court, the beth din, in the capacity of dayyan (judge). This double responsibility made him both the public voice of the community and one of the guardians of its religious law. The figure of the rabbi-judge, attested from 18th-century Algeria to the great European communities, remains one of the pillars of Jewish communal authority; in this respect, Sachs's dayyanut inscribes him in a function as immemorial as it is in nascent modernity.

The firmness of his convictions is measured by a famous refusal. He declined an invitation to become rabbi of the small but growing orthodox congregation of Frankfurt, which finally chose Samson Raphael Hirsch; Sachs was a strong traditionalist. This refusal is rich in teaching: Sachs did not embrace the programme of separatist orthodoxy in the manner of Hirsch, but neither was he a man of radical Reform. He occupied an intermediate position, concerned with preserving rite and Law while assuming cultural modernity. It is precisely this posture that distinguished him from his contemporaries: where Michael Sachs had different ideas from those of Samuel Holdheim on Jewish religious practice and the role of the rabbi, he opposed in principle the reformist dismantling of traditional worship, while sharing with the reformers the university education and concern for the aesthetic dignity of the service.

This tension found its most striking point of rupture in the organ quarrel. Sachs opposed with such vigour the introduction of the organ into the synagogue that he preferred to withdraw from the rabbinate rather than consent to it [according to Wikipedia, Michael Sachs (rabbi)]. The organ, the supreme emblem of liturgical reforms inspired by the Protestant model, crystallized all the issues: for the reformers, an instrument of dignity and solemnity; for the traditionalists, a transgression of Sabbath rest and an imitation of Christian usages. Sachs's gesture — sacrificing his office to a principle — reveals that at the very heart of his cultural modernity subsisted an unshaken ritual intransigence. This tension — fidelity to tradition, modernity of means — makes the Berlin period the summit of his public career. He died there prematurely. He died on 31 January 1864, at the age of 55, in Berlin.

Buiten de prediker en de rechter was Sachs een geleerde wiens belangrijkste werk een blijvende bijdrage tot de geschiedenis van de Joodse letterkunde blijft. Michael Jehiel Sachs publiceerde Die religiöse Poesie der Juden in Spanien (De religieuze poëzie van de Joden in Spanje) in Berlijn, bij Veit und Comp., in 1845. Dit werk onthulde het Duitse publiek het poëtische genie van het Sefardische Gouden Eeuw en bood ervan een presentatie die zowel geleerd als letterkundig gevoelig was.

De structuur van het boek zelf, die uit catalogusnota's nauwkeurig kan worden gereconstrueerd, getuigt van de ambitie van het onderneming. Het werk bestaat uit twee delen: het eerste, getiteld Religiöse Dichtungen (« Religieuze gedichten »), verzamelt gedichten van Ibn Gabirol, Ibn Abitur, Ibn Ghayyat, Baḥya ben Joseph ibn Paquda, Juda Halévi, Rabbi Ḥalfon, Abraham Ibn Ezra en Moïse ben Naḥman (Naḥmanide) ; het tweede, getiteld Geschichtliche Entwickelung der religiösen Poesie der spanischen Juden im Mittelalter (« Historische ontwikkeling van de religieuze poëzie van de Spaanse Joden in de Middeleeuwen »), biedt hiervan de historische studie, terwijl de oorspronkelijke Hebreeuwse gedichten aan het einde van het werk zijn verzameld [volgens JewishEncyclopedia, Sachs, Michael Jehiel]. Deze architectuur — vertaalde bloemlezing, literaire geschiedenis, originele teksten — maakt van het boek tegelijkertijd een bloemlezing, een letterkundige geschiedenis en een uitgave van bronnen.

De wetenschappelijke draagwijdte ervan was aanzienlijk en blijvend. Deze studie van de middeleeuwse Joodse poëzie van Spanje is sinds de eerste uitgave een essentieel werk gebleven; Sachs was een uitstekende geleerde met de poëtische gevoeligheden die nodig waren om zo'n taak uit te voeren. Het eerste deel van het werk geeft substantiële voorbeelden van het werk van alle grote Joodse dichters van middeleeuws Spanje, bijvoorbeeld Salomon Ibn Gabirol, Moïse Ibn Ezra en Juda Halévi. De autoriteit van Sachs op het gebied van Hebreeuwse poëzie was zo groot dat zijn vertalingen en analyses door latere commentatoren werden aangehaald; zo, naar aanleiding van Keter Malkut (« Koninklijke Kroon ») van Ibn Gabirol, een filosofisch hymne in rijmige proza dat in veel rituelen in de dienst van de Grote Verzoenddag is opgenomen, verwees men naar Sachs' vertaling om de theologische betekenis ervan te begrijpen [volgens JewishEncyclopedia, Ibn Gabirol]. Met dit onderneming nam Sachs een plaats in onder de artisanen van de Wissenschaft des Judentums, naast Zunz wiens opvolger hij in Praag was geweest, door aan het Duitse jodendom de herinnering aan een literair erfgoed dat lange tijd het monopolie van alleen Hebraïsten was gebleven, terug te geven.

De blijvende waarde van het werk wordt gemeten aan zijn heruitgaven. Het werk werd een tweede keer hergepubliceerd met een biografische inleiding en aanvullende aantekeningen door S. Bernfeld, in 1901. Bijna vier decennia na de dood van de auteur rechtvaardige het boek nog steeds een uitgebreide kritische uitgave, een teken van de verworven wetenschappelijke autoriteit. Het werk was van groot belang voor de kennis van de middeleeuwse Joodse poëzie in Spanje.

Het werk van Sachs beperkt zich niet tot zijn meesterwerk over Sefaradische poëzie: het ontvouwt zich in een breed scala van vertalingen en filologische studies die hem tot een van de meest actieve bemiddelaars tussen de Hebreeuwse traditie en het Duitstalige lectoraat van de 19e eeuw maken. Zijn genie als vertaler kwam met bijzondere glans tot uiting op het liturgische terrein. Hij gaf een vertaling van de gebeden der feestdagen — de Machzor, in negen delen, verschenen vanaf 1855 — waarvan de vernieuwing bestond in de metrische weergave van middeleeuwse Hebreeuwse hymnen, weergegeven in Duitse verzen [volgens Wikipedia, Michael Sachs (rabbi)]. Waar anderen zich tevreden stelden met een letterlijke vertaling, inspande Sachs zich om in het Duits de prosodische vorm van de piyyutim over te zetten, stellende aan zijn versies een literaire waardigheid die er klassieke voorbeelden van huisdevotie van maakten. Hij had trouwens al eerder bijgedragen aan de Festgebete der Israeliten, een bundel gebeden der feestdagen waarvoor hij veel vertalingen leverde [volgens JewishEncyclopedia, Ibn Gabirol].

Aan deze liturgische ader wordt een narratieve en poëtische ader toegevoegd: zijn bundel Stimmen vom Jordan und Euphrat: ein Buch fürs Haus (« Stemmen van de Jordaan en de Eufraat: een boek voor het huis »), verschenen te Berlijn in 1853, biedt poëtische parafrases van rabbijnse legenden, dat wil zeggen van de talmudische en midrasische aggada [volgens Wikipedia en JewishEncyclopedia]. Het werk kende een groot populair succes, getuige daarvan de heruitgave in Frankfurt tot een derde druk rond 1890-1891. Door de verhalen van de Wijzen — die narratieve schat die klassieke inleidingen in de Talmoed en de Midrash beschrijven als het hart van de rabbijnse verbeelding — toegankelijk te maken voor het Duitse joodse huishouden, vervulde Sachs een werk van overdracht evenzeer als van literatuur.

De filoloog kwam tenslotte niet onder voor de vertaler. Sachs publiceerde Beiträge zur Sprach- und Alterthumsforschung (« Bijdragen tot spraak- en oudheidkundig onderzoek »), in twee delen verschenen te Berlijn in 1852 en 1854 [volgens JewishEncyclopedia; Wikipedia]. Dit meer ambitieuze kritische werk, gewijd met name aan Griekse en Latijnse leenwoorden in de taal der rabbijnen, werd door de nakomers van mindere blijvende waarde geacht dan zijn poëtische werken [volgens Wikipedia, Michael Sachs (rabbi)]; het getuigt echter niet minder van de omvang van een wetenschappelijke nieuwsgierigheid die niet terugdeinsde voor de drogste terreinen der talmudische lexicografie. We danken hem nog exegetische werken uit zijn jeugd, zoals een studie over een hoofdstuk van Jeremia gepubliceerd in briefvorm in het tijdschrift Kerem Ḥemed, en een essay gewijd aan Yohanan ben Zakkaï [volgens JewishEncyclopedia, Sachs, Michael Jehiel].

De positie van Sachs in de religieuze geschillen van zijn tijd verdient opheldering, want zij bepaalt zijn historische originaliteit. Het Duitse jodendom van het midden van de negentiende eeuw werd doorkruist door een groot conflict: enerzijds de Reformatie, belichaamd door Geiger en meer radicaal door Holdheim, die het cultuus en het recht aan de eisen van de moderniteit wilden aanpassen; anderzijds de orthodoxie, waarvan Samson Raphael Hirsch in Frankfurt de theoreticus van de communale scheiding zou worden. Hoewel sterk traditionalistisch, wees Sachs evenwel de leerstoel van de orthodoxe gemeente van Frankfurt af, die Hirsch koos — hij was scholar en joods predikant, opgeleid in Berlijn waar hij de graad van doctor in de filosofie verkreeg.

Deze dubbele weigering — weigering van de Reformatie, weigering van de separatistische orthodoxie — tekent een derde weg. Sachs stelde zich ten doel de integriteit van de traditionele liturgie en wet te bewaren, terwijl hij tegelijkertijd het culturele en esthetische niveau van de eredienst verhief door de kwaliteit van de prediking in het Duits en door geleerdheid. Zijn universitaire opleiding, gedeeld met de hervormers, leidde hem niet tot dezelfde conclusies: hij zag daarin een instrument van waardigheid en diepgang, geen hefboom voor afschaffing. Zijn trouw aan de rituelen was bovendien zo volledig dat hij partij koos voor het conservatisme tegen de hervorming­sbeweging, tot het punt toe dat hij het rabbijnaat verliet in plaats van het orgel te tolereren [volgens Wikipedia, Michael Sachs (rabbi)].

Men kan, met voorzichtigheid, hem situeren onder de voorlopers van wat later de „positief-historische" of conservatieve orthodoxie zou worden genoemd — een jodendom gehecht aan de levende traditie maar open voor kritische studie. Deze karakterisering blijft een retrospectieve lezing, die men met de voorzichtigheid die de historicus betaamt, dient voor te stellen. Zij sluit zich evenwel aan bij een breder beweging van herdefinitie van joodse identiteiten aan de drempel van de moderniteit, die historici van het fin de siècle hebben beschreven als een voortdurende oscillatie tussen confessionele trouw en inbedding in de omringende cultuur.

De erfenis van Michael Sachs ontvouwt zich op twee niveaus. Op gemeenschappelijk niveau was hij in Berlijn een van die rabbijn-predikers die traditionele trouw verankerde binnen een grote gemeenschap die onder druk van de Reforme stond, en droeg hij eraan bij om totale breuk tussen moderniteit en observantie te voorkomen. Zijn gezag in de beth din en zijn publieke woord maakten van hem zowel een moreel gezag als een erkende redenaar. Hij was, naar eigen zeggen van de geleerde traditie, een van de grootste predikers van zijn tijd, en zijn preken werden na zijn dood in twee delen Predigten verzameld en gepubliceerd, verschenen tussen 1866 en 1891 [volgens Wikipedia, Michael Sachs (rabbi)]. Deze nauitgave, verspreid over een kwart eeuw, getuigt ervan dat het woord van de prediker lang na de man bleef bestaan, als een model van heilige welsprekendheid voor Duitstalige gemeenschappen.

Op intellectueel niveau verzekert zijn bijdrage aan de Wissenschaft des Judentums zijn voortbestaan in het geleerde geheugen. Zijn Die religiöse Poesie der Juden in Spanien bleef een referentiewerk, zoals blijkt uit zowel de bewaring ervan in grote openbare bibliotheken — de boeken uit deze collectie van de Library of Congress zijn in het publieke domein en vrij te gebruiken — als uit de kritische heruitgave door Bernfeld in 1901. Door Ibn Gabirol, Ibn Ezra en Juda Halévi aan een breed Duitstalig lectoraat te onthullen, droeg Sachs bij aan de herontdekking van het Sefaradische Gouden Eeuw die gedurende de gehele negentiende eeuw het historische bewustzijn en de verbeelding van de Joden van Centraal-Europa voedde. Deze herontdekking was niet zonder gevolgen voor het geheugen dat de Joden van het Oosten en het Westen van hun Andalusische verleden bewaarden, een geheugen dat in de identiteitsdebaten van de volgende eeuwen van belang zou zijn. De geleerdheid van Sachs strekte zich ook uit tot andere velden van de Hebreeuwse en talmudische filologie — van Psalmen tot Machzor, van rabbijnse legendes tot lexicografie —, maar dit meesterwerk was hetgeen zijn blijvende reputatie als geleerde en dichter tegelijk verzegelde. Zijn samenwerking met Zunz aan de bijbelvertaling tenslotte verbindt hem voor altijd met de oprichter zelf van de kritische wetenschap van het judaïsme [volgens Wikipedia, Michael Sachs (rabbi)].

Michael Sachs (1808-1864) belichaamt, in een relatief kort leven, de moeilijke en vruchtbare synthese die het beste van het Duitse jodendom van de emancipatie karakteriseert. Geboren in Groß-Glogau in 1808, een van de eerste joodse afgestudeerden van moderne universiteiten met een doctoraat in 1836, was hij tegelijkertijd de opvolger van Zunz in Praag, de prediker en rechter van Berlijn, en de auteur van een geleerd werk dat nog steeds gezaghebbend is. Zijn bijzonderheid ligt in zijn weigering van extremen: noch de radicale Reformatie, noch het separatistische orthodoxie, maar een verlichte trouw aan de traditie, gediend door de instrumenten van moderne geleerdheid. Het gebaar waarmee hij zijn ambt verliet in plaats van in te stemmen met het orgel vat, beter dan een lang betoog, de onbuigzaamheid van het principe onder de soepelheid van de cultuur samen.

Man van de kansel en van de studie, vertaler van de Psalmen en van de Machzor, overbrenger van rabbijnse legenden en sefaradische poëzie, wachter van de Wet en bewonderde redenaar, laat Sachs het beeld van een rabbijn voor wie culturele moderniteit en religieuze continuïteit niet tegenstrijdig waren maar complementair. Daarin behoudt zijn figuur, voorbij de negentiende-eeuwse Pruisische context, een voorbeeldwaarde in de geschiedenis van de joodse diaspora's — die van een man die van geleerdheid een instrument van trouw wist te maken, en van trouw een bron van werk.