Julius Dessauer

Toen Julius Dessauer in 1832 te Neutra werd geboren, was de stad een van de belangrijkste centra van het jodendom in het noordwesten van het koninkrijk Hongarije. In het Hongaars bekend als Nyitra en in het Latijn als Nitria, was de stad een voormalige bisschoppelijke zetel en een comitaatshoofstad gelegen aan de samenvloeiing van twee rivieren, ongeveer honderd kilometer noordoostelijk van Preßburg (Pozsony, tegenwoordig Bratislava). De joodse gemeenschap van Neutra vestigde zich daar op georganiseerde wijze in de achttiende eeuw: bij haar institutionele oprichting in 1750 telde zij slechts eenentwintig families, maar de koninklijke volkstelling van 1785–1787 telde reeds 449 zielen, en de groei zou daar niet stoppen.

De Hongaarse wetgeving van 1840, die Joden toestond waar zij wilden te wonen, zorgde ervoor dat een nieuwe golf van families vanuit de voorsteden en omliggende dorpen naar Neutra stroomde — met name uit Parovce (Párovce), de oude joodse bijzetting van de stad waar Israëlieten lange tijd waren geduld zonder toegang tot de stadsmuren. In de tweede helft van de negentiende eeuw telde de stad meer dan drieduizend joodse inwoners, ongeveer een kwart van de totale bevolking. Neutra herbergde zowel families van strikte observantie als families meer open voor moderniteit, waarbij beide stromingen onder hetzelfde gemeenschappelijke dak coëxisteerden totdat de officiële splitsing tussen orthodoxen en neologen pas in 1907 in Nitra plaatsvond.

De rabbijnse wereld van de stad op het moment van Dessauers geboorte werd gedomineerd door het figuur van Yéhézkel Banet (Ezekiel Banet), die van 1836 tot 1854 de rabbijnse functie van Nitra bekleedde, correspondeerde met de Hatam Sofer over vragen van responsa en een gerenommeerde yeshiva in het hele koninkrijk leidde. Het was in deze omgeving — een middelgrote stad, bevolkt door ambachtslieden, handelaren en joodse geleerden, onder het intellectuele gezag van een invloedrijke orthodoxe rabbijn, maar doorkruist door stromingen van moderniteit — dat Julius Dessauer, zoon van Gabriel L. Dessauer, opgroeide en zijn eerste opleiding ontving.

De aanwezigheid van een kwaliteits-yeshiva te Neutra, de nabijheid van Preßburg en het dynamisme van een florerende joodse bourgeoisie boden de jonge Julius een uitzonderlijk intellectueel voedingbodem. Of zijn familie tot de conservatieve vleugel of tot de meer progressieve rand van deze gemeenschap behoorde, blijft onbekend; maar de latere oriëntatie van zijn werk — gericht op popularisering en culturele bemiddeling, geschreven in het Duits en bestemd voor een gecultiveerd publiek — suggereert een gevoeligheid die minstens deels open stond voor moderniteit.

Geboren in een stad met een gerenommeerde yeshiva en op enkele uren rijden van Presbourg, ontving Julius Dessauer waarschijnlijk een klassieke talmudische opleiding in een van deze instellingen — of in beide. De typische loopbaan van Hongaarse rabbijnen van zijn generatie omvatte meerdere jaren studie in een erkende yeshiva, bekroond met de semikha (rabbijnse ordening) verleend door een gerenommeerde meester. De yeshiva van Neutra onder Yéhézkel Banet, en misschien daarna die van Presbourg, waren de voor de hand liggende opties voor een kind geboren in dezelfde stad; maar Dessauers precieze scholing is niet gedocumenteerd.

Wat met zekerheid bekend is, dankzij de notitie van Kayserling, is dat Julius Dessauer de rabbijnse functie in Újpest uitoefende. De gekozen formulering — « for some years rabbi at Ujpest » — wijst op een periode van ambtsbekleding van onbepaalde duur maar niet vluchtig, zonder dat noch de datum van aanstelling noch die van einde mandaat zijn gespecificeerd. In welk stadium van zijn carrière vond deze taak plaats? Was het zijn enige post of een etappe onder andere? Had hij voorheen in Neutra of in een ander gemeentschap van de regio dienst gedaan? Deze vragen blijven, gegeven de stand van de toegankelijke bronnen, zonder gedocumenteerd antwoord.

De achternaam « Dessauer » verdient hier een onomastische opmerking. Toponiemische naam afgeleid van de stad Dessau in Anhalt (tegenwoordig in Saksen-Anhalt), is hij wijd verbreid in de asjkenazische joodse naamgeving en gedragen door talrijke families uit Centraal-Europa zonder genealogische verbintenis tussen hen. Hij roept, door associatie, de geestelijke lijn van Moses Mendelssohn op, bijgenaamd « Moses van Dessau », en de culturele horizon van de Haskalah — de joodse Verlichting — voortkomend uit deze regio. Dit symbolische echo mag echter niet worden overschat: niets in de bronnen verbindt Julius Dessauer aan deze lijn of aan deze plaats van herkomst. De vader, Gabriel L. Dessauer, wordt door Kayserling genoemd als het enige zekere familiale gegeven; de Hebreeuwse voornaam van Julius was Juda — geverifieerd in bibliografische databases — en zijn Hongaarse naam Gyula.

De generatie van Dessauer is precies die welke moest kiezen tussen de traditionele yeshivatische opleiding en de nieuwe eisen van een burgerlijke moderniteit. Een toenemend aantal Hongaarse rabbijnen van die tijd vulde hun semikha aan met seculiere universiteitsstudies, volgens het model ingesteld door het Rabbijnse Seminarie van Breslau of in afwachting van de oprichting van het Rabbijnse Seminarie van Boedapest, geopend in 1877. Het is waarschijnlijk — zonder dat dit met bewijsstukken kan worden gesteld — dat Dessauer deel uitmaakte van deze stroming van beschaafde rabbijnen die traditionele kennis en universitaire cultuur wisten te articuleren, gezien de aard van zijn publicaties.

De plaats waar Julius Dessauer zijn rabbijnse bediening uitoefende, is allerminst willekeurig gekozen: Újpest — letterlijk « Nieuw-Pest » — is een nieuwe stad, gesticht in 1831 als industrieel en commercieel buitenwijk aan de oever van de Donau, onmiddellijk ten noorden van de stad Pest. De ontwikkeling ervan was snel en spectaculair: in enkele decennia werd deze arbeiderswijk van wevers en garvers een belangrijk industrieel centrum, dat een grote werkende en handelsbevolking aantrok, inclusief een snel groeiende joodse gemeenschap. Na de grote gemeentelijke fusie van 1873 die de verenigde hoofdstad creëerde, behield Újpest tot het einde van de eeuw een eigen persoonlijkheid binnen de metropool.

De joodse gemeenschap van Újpest was, in de periode waarin Dessauer er diende, een jonge gemeenschap, zonder de last van eeuwenoude tradities die op de oude kehilot van Presbourg en Óbuda drukten. De sociologische samenstelling ervan — ambachtslieden, kleine handelaars, opkomende vrije beroepen — kwam precies overeen met het publiek dat de auteurs van populaire joodse Duitse literatuur nastreefden: gezinnen die Joodse identiteit en integratie in de Hongaarse burgermaatschappij probeerden te verzoenen. Een rabbijn die in diezelfde gemeenschap gelijktijdig Toravertalingen, handboeken van de Choulhan Aroukh en verzamelingen filosofische aforismen publiceerde, diende een samenhangend project van culturele bemiddeling.

De opvolging in Újpest illustreert goed het profiel van deze gemeenschap: na Dessauer riep de kehila Ludwig Venetianer (Venetianer Lajos, 1867–1922) aan, historicus van het jodendom en auteur van talrijke wetenschappelijke werken, die er vanaf 1896 tot zijn dood diende. Deze continuïteit tussen twee rabbijn-schrijvers in dezelfde gemeenschap is vermoedelijk niet toevallig: Újpest werkte zowel schrijvers als herders aan.

De vermelding van Meyer Kayserling in de Jewish Encyclopedia van 1903 vormt de meest nauwkeurige bibliografische bron die ik over Julius Dessauer hebben — [jewishencyclopedia.com, art. « Dessauer, Julius »]. Zij inventariseert zes uitgegeven werken, allen te Budapest, tussen 1863 en 1880, waaraan een postume publicatie uit dezelfde vermelding wordt toegevoegd.

Het eerste werk, en het meest ambitieus, verscheen in 1863: Die Fünf Bücher Moses. Nebst dem Raschi-Commentar, Punktirt, Leichtfasslich Uebersetzt und mit Anmerkungen Versehen — dat wil zeggen, in het Nederlands, « De vijf boeken van Moses, met het commentaar van Rashi, gevocaliseerd, toegankelijk vertaald en van opmerkingen voorzien ». Het onderneming was enorm: het ging erom de hebreeuwse Pentateuch toegankelijk te maken voor de Duitstalige lezer door de vertaling en het commentaar van de grote middeleeuwse exegeet Rashi (Rabbi Salomon ben Itzhak van Troyes, 1040–1105) toe te voegen, wiens dichtheid directe lectuur voor een niet-specialist moeilijk maakt. Het succes van dit werk was zodanig dat een tweede druk ervan in 1887 werd gegeven, vier jaar na de dood van de auteur — een bewijs van de duurzaamheid van zijn pedagogisch nut. Dit boek is vandaag toegankelijk in gedigitaliseerde versie op het platform Archive.org.

Vijf jaar later, in 1868, publiceerde Dessauer een Duitse bewerking van het deel Orah Hayyim van de Choulhan Aroukh: Schulchan Aruch, Orach Hayyim, Deutsch Bearbeitet, in twee delen. De Choulhan Aroukh (letterlijk « de gedekte tafel »), codificatie van de joodse wet opgesteld door Joseph Karo in de 16e eeuw, was de normatieve code van het dagelijks joodse leven. Door hem « te bewerken » in het Duits — dit is de betekenis van de term bearbeitet — bood Dessauer gezinnen van Duitse taal directe toegang tot de lopende halakha, in een uitgesproken pedagogische geest.

In 1876 verscheen het Spruch-Lexikon des Talmud und Midrash — « Lexicon van spreuken uit de Talmoed en de Midrash » — een woordenboek van aforismen en aforismen geëxtraheerd uit de klassieke rabbijnse corpora, waarschijnlijk ingedeeld naar thema's of alfabetische volgorde. Dit type anthologie genoot grote populariteit in de welgestelde gekultueerde joodse burgerij van die tijd: het maakte het mogelijk toegang te krijgen tot rabbijnse wijsheid zonder technische beheersing van de oorspronkelijke tekst in het Aramees of Hebreeuws.

Het Schlüssel zum Gebetbuche — « Sleutel tot het geboedenboek » — gepubliceerd in 1878, beantwoordde aan een ander maar verbonden behoefte: de gelovigen helpen de siddoer (liturgisch geboedenboek) te begrijpen en te navigeren, waarvan de complexe organisatie en de hebreeuwse taal een obstakel vormden voor een groeiend deel van de geassimileerde gemeenschap. Het werk fungeerde als een geannoteerde gids tot de liturgie.

In 1880 verscheen de Perlenschatz: Philosophische Sentenzen in Alphabetischer Reihenfolge — « Paarlenschat: filosofische spreuken in alfabetische volgorde » —, verzameling van aforismen met ethische en filosofische draagwijdte, alfabetisch georganiseerd voor gemakkelijke raadpleging. De filosofische dimensie van deze titel past in een lange traditie van joodse ethische literatuur (mussar), hier herzien in een moderne en burgerlijke vorm.

Ten slotte, Der Jüdische Humorist — « De joodse humorist » — verscheen, volgens de vermelding, in postume vorm. Joods humor als afzonderlijk literair genre kende in die tijd groeiende belangstelling; deze verzameling, waarschijnlijk van anekdotes en grappen, getuigt van een meer lichte facet van Dessauers talent, maar niet minder openbaart van zijn wil om een breed publiek te bereiken.

Beschouwd in zijn geheel toont deze bibliografie een opmerkelijke samenhang: Dessauer is geen ocasionele schrijver, maar een systematische pedagoog. Zijn zes werken bestrijken het hele spectrum van toegankelijke joodse cultuur — de Tora en haar middeleeuwse commentaar, de praktische wet, rabbijnse spreuken, liturgie, morele filosofie en humor — als zovele toegangspoorten die een Duitstalige lezer die met zijn erfenis in contact wil blijven, worden geboden.

De belangrijke gebeurtenis die de volwassenheid van Dessauer bepaalt, is het Hongaars-Joods Congres van 1868–1869, bijeengeroepen op initiatief van minister József Eötvös na de emancipatie van 1867. Dit congres, dat bedoeld was om de Joodse gemeenschap van het koninkrijk administratief te organiseren, veroorzaakte in plaats daarvan een blijvende splitsing in drie stromingen: de neologie (gematigde hervorming), de orthodoxie (die de congressusstaten weigerde en in 1871 een aparte erkenning verkreeg) en de statu quo ante (gemeenschappen die weigerde zich aan een van beide kampen aan te sluiten). Deze driedeling, zonder gelijkaardige in de rest van Europa's Jodendom, vormt de grote eigenaardigheid van het Hongaars-Jodendom en elke rabbi die na 1869 actief was, moest zich erin positioneren.

De lectuur van Dessauers oeuvre suggereert eerder een aansluiting bij de neologische gevoeligheid dan bij het Pressburgse orthodoxe rigorisme — maar deze gevolgtrekking blijft een leeshypothese, meer gebaseerd op het karakter van zijn werk dan op een gedocumenteerde verklaring. Verschillende aanwijzingen convergeren in deze richting. Het exclusieve gebruik van het Duits als publicatietaal, in een periode waarin de orthodoxe stroming het Jiddisch of Hebreeuws prefereerde voor religieuze literatuur, wijst op een aculturerend publiek. De keuze om de Choulhan Aroukh toegankelijk te maken in het Duits — eerder dan commentaren op de responsa van een orthodoxe posek — valt onder een pedagogie van overdracht meer dan van normatieve integraliteit. De publicatie van een verzameling filosofische aforismen roept de cultuur van de Joodse Aufklärung en haar neologe verlengstukken op.

De stad Újpest zelf, door haar profiel van een nieuwe en dynamische gemeenschap, onmiddellijk aan de periferie van Boedapest, helde natuurlijkerwijze naar de neologische stroming. Het Hongaarse neologisme, waarvan het rabbinisme werd beïnvloed door de positief-historische school van Zacharias Frankel (waaruit ook de Amerikaanse conservatieve beweging voortkwam), eiste rabbijnen die in de volkstaal konden preken, die de vragen van aculturede gelovigen konden beantwoorden en die de gemeenschap waardig in de burgerlijke openbare ruimte konden vertegenwoordigen. Dessauer correspondeerde met dit profiel.

Het is echter voorzichtig om overdrijving te vermijden. Kayserlings notitie stelt Dessauer niet als « neoloog » voor, en zijn publicaties — vooral zijn bewerking van de Choulhan Aroukh — waren gericht op zowel observante lezers als op gelovigen die zich ver af hielden van regelmatige praktijk. Het wezenlijke ligt wellicht minder in de kerkelijke toebehoring dan in de houding: die van een rabbi die ervan overtuigd was dat culturele overdracht plaats vindt in de taal van de lezer en dat traditioneel Hebreeuws geen obstakel voor Joodse trouw mocht worden.

Julius Dessauer sterft in 1883 op ongeveer eenenvijftigjarige leeftijd. Dit relatief vroege overlijden verklaart deels waarschijnlijk de schaarsheid van biografische sporen: hij kreeg niet de gelegenheid om de status van gemeenschappelijke patriarch te bereiken die, bij andere rabbijnen, gedetailleerde necrolog-aankondigingen en blijvende eerbetoon garandeert. Zijn nagelaten erfenis kwam meer tot uitdrukking in zijn boeken dan in een rabbijnse school of in een lijn van leerlingen.

De meest opvallende aanwijzing van deze nagelaten erfenis via de drukpers is de postume heruitgave van zijn eerste en meest ambitieuze werk: de Fünf Bücher Moses mit dem Raschi-Kommentar werden in 1887 in Boedapest opnieuw uitgegeven, vier jaar na de dood van hun auteur. Deze tweede editie getuigt ervan dat het werk bleef worden gelezen, gekocht en gebruikt door Hongaarse Joodse families — en indirect dat de naam Dessauer voldoende gezag behield om de vermarkting van een nieuwe druk te rechtvaardigen. De postume publikatie van de Jüdische Humorist, zonder precieze datum in Kayserlings aankondiging maar na 1883, bevestigt dat men Dessauers uitgeversfonds nog steeds als exploitabel beschouwde.

Dessauers geleerde nagedachtenis werd verzekerd door Meyer Kayserling (1829–1905), zelf een rabbijn en historicus van groot formaat, die de biografische aankondiging over hem schreef voor de Jewish Encyclopedia van 1903 — een kolossaal encyclopedisch onderneming uitgegeven in New York door Funk & Wagnalls tussen 1901 en 1906, onder leiding van Isidore Singer. Kayserling, auteur van talrijke werken over het Sefardische jodendom en over figuren uit het Duitssprekende jodendom, was goed gepositioneerd om de waarde van Dessauers werk in het geheel van de rabbijnse produktie van zijn tijd in te schatten. Zijn aankondiging, beknopt maar nauwkeurig, vormde meer dan een eeuw lang de voornaamste — en vaak enige — biografische bron over Dessauer.

Dessauers herinnering bleef dus behouden via twee complementaire kanalen. Het eerste is bibliografisch: bibliotheekscatalogussen en repertoria van Joodse auteurs behouden het spoor van zijn werken als materiële objecten. Het tweede is typologisch: Dessauer leeft voort als vertegenwoordiger van een categorie, die van de Duitssprekende Hongaarse rabbijn-schrijver, meer dan als voluit gereconstrueerde individualiteit. Op dit punt antwoorden traditie en archief elkaar toe en tegenspreken elkaar soms: de aankondiging die hem eenvoudig "Hungarian rabbi (1832–1883)" noemt, geeft een harde kern door die het bibliografische archief bevestigt door het bestaan van boeken ondertekend door zijn hand, maar ditzelfde archief legt ook de gaten bloot in de overdracht — exacte plaats van werkzaamheid voor Újpest, meesters en leerlingen, gemeenschapelijke verbintenissen, familieleven — die, gegeven de staat van toegankelijke bronnen, ongedocumenteerd blijven.

Julius Dessauer (1832–1883), Hebreeuws : Juda ; Hongaars : Gyula — Geboren te Neutra (Nyitra, tegenwoordig Nitra in Slowakije), zoon van Gabriel L. Dessauer, Julius Dessauer was rabbijn te Újpest, noordelijke voorstad van Pest, en auteur van zes werken in het Duits, gepubliceerd te Boedapest tussen 1863 en 1880. Zijn bibliografie omvat de geannoteerde vertaling van de Pentateuch met Rashi, de bewerking van de Choulhan Aroukh, een lexicon van talmudische uitspraken, een gebedengids, een verzameling filosofische uitspraken en een verzameling Joodse humor. Zijn dood op eenenvijftigjarige leeftijd onderbroken een bloeiende carrière ; een tweede editie van zijn Pentateuch verscheen desondanks in 1887.

Gabriel L. Dessauer (data onbekend) — Vader van Julius Dessauer, vermeld door Meyer Kayserling in zijn artikel in de Jewish Encyclopedia (1903) als enige zekere genealogische gegeven. Zijn activiteiten, zijn vorming en sterftedat zijn onbekend. Woonachtig te Neutra bij de geboorte van zijn zoon in 1832, behoorde hij tot de Joodse gemeenschap van deze stad in het noordwesten van het koninkrijk Hongarije, zonder dat zijn positie in de gemeenschap nader kan worden bepaald.

Meyer Kayserling (1829–1905) — Rabbijn en historicus van het Sefardische en Duitse judaïsme, geboren te Hannover en gestorven te Boedapest, Kayserling is de auteur van het biografische artikel over Julius Dessauer in de Jewish Encyclopedia van 1903 (vol. 4, p. 537). Groot kenner van het Hispano-Portugese judaïsme — hij is met name auteur van een Geschichte der Juden in Portugal —, Kayserling werkte vanaf 1870 als predikant van de neoloag gemeenschap van Boedapest, waar hij een rechtstreekse getuige was van de generatie waartoe Dessauer behoorde. Zijn artikel vormt nog steeds vandaag de dag de primaire referentiebron over deze laatste.

Yéhézkel Banet (circa 1793–1854) — Rabbijn van Neutra van 1836 tot 1854, correspondent van de Hatam Sofer en oprichter van de lokale yeshiva die een van de brandpunten van rabbijnse geleerdheid in het noordwesten van Hongarije was. Hoewel er geen rechtstreekse verbinding tussen Yéhézkel Banet en Julius Dessauer is gedocumenteerd, was Banet de dominante rabbijn van de stad in de tijd van de jeugd van deze laatste. Zijn yeshiva vertegenwoordigde de orthodoxe pool van het milieu waarin Dessauer opgroeide, en vormt het onontbeerlijke intellectuele kader van zijn vorming, hoewel Dessauer een ander pad lijkt te hebben gekozen dan die van het presburgs rigourisme.

Ludwig Venetianer (1867–1922), Hongaars : Venetianer Lajos — Rabbijn van Újpest vanaf 1896, historicus van het judaïsme en auteur van talrijke wetenschappelijke werken, Venetianer was de rechtstreekse opvolger van Dessauer in dezelfde gemeenschap (met een niet-gedocumenteerde onderbreking tussen de twee ambten). Zijn carrière te Újpest tot zijn dood in 1922 zet de traditie van de rabbijn-schrijver in deze kehila voort, wat de coherentie van de communautaire werving te Újpest voor cultusbedienaars die pastorale en geleerdheid konden combineren benadrukt.

Julius Dessauer (1832–1883) belichaamt, op de schaal van een enkel leven, het collectieve lot van een generatie Hongaarse rabbijnen die door de moderniteit werden gegrepen. Geboren te Neutra in een familie waarvan de vader Gabriel L. Dessauer heette, volwassen geworden op het moment van de emancipatie en de grote splitsing van 1868–1869, gevestigd te Újpest als rabbijn van een nieuwe, groeiende gemeenschap, behoorde hij tot die categorie van schrijvende mannen die ervoor kozen de joodse continuïteit door culturele bemiddeling te dienen — door in de taal van hun tijd te schrijven over de Torah en haar commentaren, de praktische wet, de uitspraken van de rabbijnse wijsheid en de gebeden, voor gebruik door een publiek in volle aculturatie.

De verrijking gebracht door Meyer Kayserlings artikel in de Jewish Encyclopedia maakte het mogelijk om datgene wat een geheel gebroken biografie bleef om te vormen tot een gedeeltelijk vogelvoig portret: we weten nu waar hij werd geboren, wie zijn vader was, waar hij ambteerde, en wat hij publiceerde — met precieze datums. De bibliografie van zes titels openbaart een samenhangend en ambitieus redactioneel project, dat van een methodische bemiddelaar die het gehele spectrum van de toegankelijke joodse cultuur bestrijkt. De postume heruitgave van zijn voornaamste werk in 1887 getuigt dat dit project zijn publiek gevonden heeft.

Wat nog in het duister blijft — de precieze vorming, de stadia voorafgaande aan de post te Újpest, de betrokkenheid bij de confessionele debatten van zijn tijd, het familiële leven — roept om het toekomstig werk van historici die de Hongaarse gemeenschapsregisters raadplegen, de archieven van de Duitstalige joodse pers van Boedapest en de collecties van de Nationale Bibliotheek Széchényi. Zulks is uiteindelijk de roeping van een eerlijk encyclopedie: de precieze grens van kennis aangeven, om beter de weg aan te duiden die nog moet worden afgelegd.