Gego

Gego zag het levenslicht in een grote Hanzestad, binnen een beschaafde en welgestelde omgeving. Gego (Gertrud Goldschmidt) werd geboren op 1 augustus 1912 in een liberaal-joodse bankiersfamilie in Hamburg, Duitsland. De museale chronologieën bevestigen dit sociale en religieuze kader: in 1912 wordt Gertrud Goldschmidt (Gego) op 1 augustus in Hamburg geboren, in een liberaal-joodse familie.

Dit "liberale" jodendom — dat wil zeggen geïntegreerd in de Duitse bourgeoisie, hervormd in zijn praktijken en assimilé met de Duitse cultuur — plaatst de familie Goldschmidt in die elite van Noord-Duitse joden die zich tot de opkomst van het nazisme volledig als Duits beschouwde. De Hamburgse financiële wereld waarin Gertrud opgroeide bood haar een verzorgde opvoeding en toegang tot hoger onderwijs, wat voor vrouwen van haar tijd nog zeldzaam was.

Dit lidmaatschap, dat een waarborg voor stabiliteit leek, zou al gauw een veroordeling worden. De beschermde jeugd in Hamburg sluit zich af voor de opkomende gevaren: de persoonlijke loopbaan van Gego wordt vanaf nu ingeschreven in het gezamenlijke lot van het Duitse jodendom, opgeroepen om het land te verlaten dat het voor het zijne hield.

Alvorens kunstenaar te zijn, was Gego technicus. Haar rigoureuze en wetenschappelijke opleiding zou haar plastische taal, opgebouwd uit berekening, spanning en geometrie, blijvend prägen. In 1932 behaalde zij haar diploma in architectuur en techniek aan de Technische Hochschule in Stuttgart. Biografische notities preciseren de meester onder wiens leiding zij zich vormde: zij studeerde onder Paul Bonatz aan de universiteit van Stuttgart, waar zij in 1938 een diploma in architectuur en techniek behaalde. Als studente werd zij beïnvloed door de innovaties van het Bauhaus, het creatieve designlaboratorium.

De chronologische nabijheid van deze twee data — diploma's uit respectievelijk 1932 en 1938 volgens verschillende bronnen — illustreert de onzekerheden die onderzoekers nog steeds debatteren; het is waarschijnlijk dat Gego gedurende dit decennium een verlengde opleiding aan Stuttgart heeft gevolgd. In ieder geval doordringt de invloed van het Bauhaus, met zijn cultus van structuur, functie en formele zuiverheid, haar gehele latere oeuvre. De lijn getrokken door de ingenieuse zal de lijn getekend door de beeldhouwster worden.

De instelling van Stuttgart zelf eerde deze verwantschap later: een tentoonstelling met als titel « Gego: Line as Object » vond plaats in het Kunstmuseum Stuttgart, in Duitsland, in 2014, een teken van heropneming, door haar vormingsstad, van een kunstenares die de geschiedenis tot ballingschap had gedwongen.

Het jaar 1939 markeert de beslissende breuk. Terwijl het nazi-Duitsland Joden naar emigratie of dood drijft, vindt Gego zichzelf geïsoleerd, gescheiden van de haren. In 1939 blijft zij in Hamburg terwijl haar familie uit Duitsland vlucht. Zij vraagt visa aan voor Engelssprekende landen, maar slaagt er niet in er enig te verkrijgen. Zij verkrijgt een visum om naar Venezuela te emigreren. Zij arriveert in Caracas, maar spreekt geen Spaans.

Deze episode condenseert alle tragiek van de toestand van Joodse vluchtelingen op de vooravond van de Shoah: gesloten deuren, geweigerde visa's, en uiteindelijk een onwaarschijnlijk en ver land van toevlucht — Venezuela — dat het leven redt tegen de prijs van volledige vervreemding. Desondanks begint zij als zelfstandige in verschillende architectenbureau's te werken.

De aankomst in Caracas zonder taal, zonder de haren, zonder oriëntatiepunten, dwingt Gego zichzelf volledig opnieuw uit te vinden. Het is in deze ontworteling dat zich de matrix van haar toekomstige kunst smeedt: een oeuvre van zwevende lijnen, van opgeheven netwerken, van ruimten zonder steun, die lijkt de plastische ervaring te vertalen van zij die alles verloren heeft en alles opnieuw begonnen is. Venezuela, dat niet meer dan een toevallig toevluchtsoord was, wordt haar gekozen vaderland en het gebied van haar creatieve wedergeboorte.

Als de eerste Venezolaanse jaren aan architectuur en design waren gewijd, vond de wending naar kunst plaats in de jaren vijftig. De museale biografie markeert deze verschuiving rond 1952, het moment waarop Gego zich geleidelijk naar autonoom plastisch creëren richt, in een Venezuela dat toen in volle modernistische gisting verkeerde.

Het land kende inderdaad een spectaculaire bloei van geometrische abstractie en kinetische kunst, gedragen door figuren als Jesús Soto en Carlos Cruz-Diez. Gego sluit zich bij deze context aan terwijl zij zich ervan onderscheidt. Britannica presenteert Gego als een Venezolaanse kunstenaar geassocieerd met geometrische abstractie, een kunstsoort die vlakke vormen gebruikt om niet-objectieve composities te creëren, evenals met kinetische kunst.

Maar waar het Venezolaanse kinetisme vaak voorkeur gaf aan oppervlak, kleur en optische illusie, koos Gego voor lijn in de ruimte, draad, transparantie. Haar woordenschat komt minder voort uit retinair effect dan uit een structurele zoektocht erfenis van haar training als ingenieur. Deze bijzonderheid verklaart waarschijnlijk waarom haar erkenning trager was: diepgaand invloedrijk, werd de kunstenaar vaak geprezen, maar het feit of men het leven en werk kent van de Duits-Venezolaanse kunstenaar Gego (1912-1994) kan afhangen van het deel van de wereld waar men leeft.

Het meesterwerk van Gego, dat haar plaats in de kunstgeschiedenis verzegelt, draagt een naam: de Reticulárea. Gego is vooral bekend om haar geometrische en kinetische sculpturen uit de jaren 1960 en 1970, en het is binnen deze periode dat haar meesterwerk tot stand komt. Haar Reticulárea (1969-1982) is een monumentale installatie van verticaal en horizontaal opgehangen metalen draden, bevestigd aan plafond en wanden, die een constellatie van lijnen en geometrische figuren creëert die de ruimte vullen.

Deze installatie, voor het eerst gepresenteerd in Caracas, revolutioneert het begrip van sculptuur zelf: het gaat niet langer om een vol volume dat ruimte inneemt, maar om een weefsel van lijnen dat de toeschouwer omhult en de grenzen tussen object en omgeving oplost. Een historische foto toont Gego terwijl zij de Reticulárea in het Museo de Bellas Artes de Caracas in 1969 installeert.

De internationale institutionele erkenning werd lange tijd uitgesteld. « Gego: Measuring Infinity » in het Solomon R. Guggenheim Museum vormt de eerste grote museale retrospectieve van de kunstenaar in de Verenigde Staten sinds 2005, en streeft ernaar deze ongelijkheid te corrigeren door het werk van Gego aan een breder amerikaans publiek te presenteren. Het Guggenheim in New York en vervolgens dat in Bilbao wijdden zich in 2023 aldus aan een omvangrijke retrospectieve: het Guggenheim Museum Bilbao presenteert « Gego. Measuring Infinity », een belangrijke retrospectieve die een volledig geïntegreerd overzicht biedt van het werk van de Duits-Venezolaanse kunstenaar Gertrud Goldschmidt (geboren in 1912 in Hamburg, gestorven in 1994 in Caracas), ook bekend als Gego, en haar unieke benadering van de taal van abstractie. Chronologisch en thematisch georganiseerd, onderzoekt de tentoonstelling haar formele en conceptuele bijdragen door haar organische vormen, lineaire structuren en modulaire abstracties.

Het werk van Gego beperkt zich niet tot hangende sculptuur: het omvat ook prentkunst, tekening en een radicale verkenning van de lijn buiten de traditionele drager. Het Tate presenteert Gego als een moderne Duits-Venezolaanse beeldende kunstenares die van 1912 tot 1994 leefde. Haar veelzijdigheid wordt bevestigd door instellingen: geboren als Gertrud Louise Goldschmidt op 1 augustus 1912 in Hamburg en gestorven op 17 september 1994 in Caracas, opgeleid aan de Technische Hochschule in Stuttgart, wordt zij erkend als beeldhouwster, architect en graveur, haar meest opvallende werk zijnde de Reticulárea, en zij ontving de Premio Nacional de Artes Plásticas.

Deze Venezolaanse Nationale Prijs voor Beeldende Kunsten getuigt van Gego's inwortelding in haar adoptievaderland en van de erkenning die het land haar toekende toen het haar als vluchteling had opgenomen. Tijdens haar leven bleef zij echter relatief onbekend buiten Venezuela.

De retrospectieve van 2023 markeerde een keerpunt in deze herwaardering. « Gego: Measuring Infinity » staat in de traditie van het Guggenheim om baanbrekende monografische tentoonstellingen van niet-objectieve kunst te presenteren, waarbij een selectie van deze retrospectieve in het najaar van 2023 in het Guggenheim Museum Bilbao werd getoond. De tentoonstelling ging gepaard met een definitieve catalogus die de artistieke ontwikkeling van Gego schetst. Voortaan staat haar naam onder die van de grote vernieuwsters van de twintigste-eeuwse kunst, en haar invloed op hedendaagse generaties, die aandacht hebben voor de dematerialisering van de sculptuur en de poëtiek van het netwerk, blijft toenemen.

De weg van Gego trekt een lijn — zoals die welke zij in de ruimte spande — die twee werelden met elkaar verbindt: het Midden-Europese joodse Europa van haar geboorte en het Latijns-Amerika van haar wedergeboorte. Geboren in 1912 in een liberaal joods gezin uit Hamburg, gebleven in Duitsland in 1939 terwijl haar familie vluchtte, kreeg zij uiteindelijk een visum voor Venezuela. Uit deze grondleggende breuk ontstond een oeuvre dat de ervaring van ontwortelheid transformeert tot een universele meditatie over ruimte, structuur en oneindigheid.

Opgeleid als ingenieur in de rationalistische Duitse traditie, verre erfgenaam van het Bauhaus, wist Gego de nauwkeurigheid van berekening om te zetten in een poëzie van de zwevende lijn. Haar Reticulárea blijft één van de meest originele bijdragen aan de beeldhouwkunst van de twintigste eeuw, en de recente internationale erkenning, lang geweigerd, komt eindelijk een historiografische onrechtvaardigheid recht zetten. Als figuur van de Duitse joodse diaspora gered door de Zuid-Amerikaanse ballingschap, behoort Gego net zozeer tot de kunstgeschiedenis als tot die van de lotgevallen die door de eeuw werden uitgerukt en op andere oevers werden herbouwd.