Emmanuel Berl

Emmanuel Berl werd geboren in Le Vésinet, in de welgestelde residentiële voorstad aan de westkant van Parijs, op 2 augustus 1892, binnen een familie van de geassimileerde joodse haute bourgeoisie. Deze geboorte op een plaats van bourgeoise villégiature zegt al het essentieële: de Berl-familie behoorde tot die kring die men toen « israëliet » noemde, diep geïntegreerd in de Franse natie, patriottisch, vaak industrieel of handelsman, gehecht aan de republikeinse waarden die voortkwamen uit de emancipatie van 1791.

De familietraditie, zoals Berl zelf die in zijn memoires heeft weergegeven, maakte van hem een verwant van een uitzonderlijk netwerk van vooraanstaande figuren uit de Franse cultuur. Hij was, volgens zijn eigen verhalen, neef van de filosoof Henri Bergson en verwant van Marcel Proust — verwantschappen die, waar of door het geheugen verfraaid, de dichtheid zeggen van een familieweefsel waarin intellectuele uitmuntendheid als een erfgoed werd doorgegeven. Deze nabijheid tot Bergson is niet anecdotisch voor de geschiedenis van het joodse denken: de filosoof van L'Évolution créatrice, Nobelprijswinnaar voor literatuur, belichaamde in de ogen van zijn generatie de manier waarop een geest uit het jodendom kon, zonder verzaking, tot het universele opstijgen — een verzoeking en een spanning die de Berl-familie van binnenuit kende.

In deze kring was de kardinale deugd kennis — literaire, filosofische, wetenschappelijke kennis — veel meer dan talmudische kennis, grotendeels verlaten door een bourgeoisie die van de school van de Republiek haar nieuwe tempel had gemaakt. De collectieve herinnering van Israël werd hier niet meer uitgedrukt door de studie van de Wet, maar door een laïeke vroomheid tegenover cultuur, intellectuele strengheid en verdienste. Dit is een vorm, geseculariseerd maar werkelijk, van die verering van kennis die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen; men vindt haar, getransformeerd, terug bij denkers die, zoals Emmanuel Levinas, eraan weten te herinneren dat studie en de verhouding tot de tekst het hart van het joodse leven blijven.

Emmanuel Berls jeugd werd gekenmerkt door de broosheid van zijn gezondheid — een tuberculose die hem van het front weg hield na een periode van mobilisatie — en door de Eerste Wereldoorlog, waarin hij diende en werd vergast. De beproeving van 1914-1918, die zijn generatie uitbloedde, vormde bij hem, zoals bij veel Franse joodse oud-strijders, een overtuiging: het bewust gebracht offer aan het vaderland bezegelde definitief het lidmaatschap van de natie. De Joden van Frankrijk waren voor Frankrijk gestorven zoals de anderen; dit vergoten bloed was voor hen het onherroepelijke zegel van het burgerschap.

Uit deze ervaring ontstond bij Berl een doordacht antimilitarisme en een pacifisme dat zijn gehele oeuvre zou doortrekken. De verhouding tot oorlog — een van de grote morele vragen die de joodse traditie voortdurend heeft bevraagd, tussen de plicht tot verdediging en de gruwel van het vergoten bloed — vindt bij hem een antwoord van moralist: het wantrouwen tegenover heroïsche rhetorica, de weigering van bellicistische enthousiasme, de zorg voor het concrete leven van mensen tegen abstracties die hen naar de dood sturen. In het interbellum trad Berl in de literatuur en in de journalistiek, verkerende in surrealistische kringen en de avant-garde, enige tijd verbonden met Louis Aragon en Pierre Drieu la Rochelle, alvorens zijn eigen weg in te slaan als polemist en onafhankelijk essayist.

In 1929 verscheen het werk dat Emmanuel Berl tot een erkende stem maakte: Mort de la pensée bourgeoise, gevolgd in 1930 door Mort de la morale bourgeoise — twee essays die vandaag deel uitmaken van het corpus van manuscripten dat aan zijn herinnering is gekoppeld. De paradox is treffend en geeft de diepte van het personage aan: een man uit de meest gevestigde bourgeoisie uit een medogenloze requisitoir tegen haar. Berl beticht daarin conformisme, hypocrisie en de geestelijke uitputting van een klasse die volgens hem het denken heeft verraden door het in dienst van haar comfort te stellen.

Deze daad van helderheid tegen zijn eigen wereld berust op een deugd die de Joodse traditie hoog in het vaandel voert: de eis van gerechtigheid en waarheid tot aan zelfonderzoek, zonder voorkeur voor de eigen mensen. De moraliste die weigert zijn stam te vleien, die de oncomfortabele waarheid verkiest boven geruststellende eigenheid, zet op zijn manier de stem van de profeten van Israël voort, die hun hardste requisitoirs niet tegen vreemde volkeren maar tegen hun eigen volk richtten. Bij Berl is er een paradoxale bescheidenheid — die van iemand die zich medeplichtig weet aan wat hij kritiseert — en een vorm van radicale intellectuele eerlijkheid. Deze manier om het denken als een verantwoordelijkheid te beschouwen, en niet als een sieraad, resonneert met de Levinassiaanse opvatting van subjectiviteit als verantwoordelijkheid voor de ander, waar het ik nooit onschuldig is en zich altijd al verantwoordelijk ontdekt.

Het jaar 1940 vormt het tragische en ambigue knooppunt van het leven van Emmanuel Berl, en bijgevolg het moment waarop de geschiedenis van de lignée het pijnlijkst die van de natie kruist. In de weken van de ramp schreef Berl, toen dicht bij regeringskringen en overtuigd pacifist, twee van de eerste toespraken van maarschalk Pétain, waaronder degene die de beroemd gebleven formule bevatte over de aarde die niet liegt. Een Franse Jood die de toespraken schreef van de man die enkele weken later het statuut van de Joden zou afkondigen : de ironie van de Geschiedenis kon niet weedzer zijn.

Dit gebaar, dat Berl verklaarde door zijn pacifisme en de illusie, gedeeld door velen, dat Pétain Frankrijk tegen de oorlog zou beschermen, roept niet lof maar eerlijk onderzoek op — datzelfde onderzoek dat het familiale verhaal zonder sminken moet aanvaarden. Want zeer spoedig haalde de Geschiedenis Berl in : de antisemitische wetten van Vichy wezen hem uit de nationale gemeenschap waaraan hij zijn pen had gegeven. Getroffen door de vervolging die hij niet had zien aankomen, moest hij zich in Cannes en vervolgens in Argentat in Corrèze verbergen om deportatie te ontsnappen. De meest volmaakte geïntegreerde werd opnieuw, in de ogen van de wet, een Jood om op te sporen.

Deze ervaring — die van de illusie van integratie brutaal weerlegd — staat in het centrum van het collectieve geheugen van Israël in de twintigste eeuw. Zij geeft achteraf haar ernst aan de vraag die een hele generatie Joodse denkers, gemerkt door de Shoah, zouden stellen : wat blijft er van het jodendom wanneer assimilatie niet heeft beschermd ? Levinas, gered uit gevangenschap, zal van deze beproeving het uitgangspunt maken van een meditatie waarin vervolging paradoxaal de openbaring van verantwoordelijkheid en ethische uitverkiezing wordt. Berl theoretiseerde niet ; hij overleefde, en hij herinnerde zich.

Na de oorlog te hebben overleefd, bracht Emmanuel Berl zijn laatste decennia door in een halve geleerde rust, omringd door zijn echtgenote, de zangeres en dichteres Mireille — een geliefde figuur van het Franse chanson —, schrijvend over geschiedenis en onderzoekend zijn eigen tijd. Hij gaf historische werken uit en vooral memoires van zeldzame scherpzinnigheid: Sylvia (1952), Rachel et autres grâces, en de beroemde Interrogatoire par Patrick Modiano (1976), een dialoog-testament opgetekend door de jonge schrijver enkele maanden vóór zijn dood, die plaats vond in Parijs op 21 september 1976.

In deze late bladzijden vervult Berl het werk van de getuige: overdragen. De memoirist die het vergeten weigert, die vastlegt voor degenen die zullen komen, deelt in een van de meest centrale deugden van het jodendom — de zakhor, de opdracht tot herinnering. Zich herinneren is hier geen nostalgie maar plicht: gezichten redden uit het niets, begrepen fouten, verdwenen milieus. Door zijn woord aan Modiano toe te vertrouwen — schrijver zelf gehanteerd door de joodse herinnering aan de bezetting —, verzegelde Berl een overdracht van generatie op generatie, een eminently joods gebaar dat de traditie messorah noemt, de keten van doorgeevers. Zijn luciditeit over zijn eigen dwaalstappen van 1940, zijn weigering zich gemakkelijk te rechtvaardigen, getuigen van een bescheidenheid en nauwgezetheid die de herinnering van de lignage veel meer eer aandoen dan het zwijgen zou hebben gedaan.

De Berl-lineage heeft geen religieus werk of talmudische school nagelaten; zij belichaamde een ander aspect van het Europees-Joodse lot: assimilatie gebracht tot zijn hoogste graad van cultureel succes, en haar beproeving door tragedie. Hierin biedt zij een kostbare spiegel voor de grote vraag die het hedendaagse Joodse denken doorkruist. Want de denkers verenigd in het referentiecorpus van dit boek — Levinas, Scholem, Abécassis, Askénazi — hebben hun werk juist gewijd aan het beantwoorden van de vraag die Berls leven stelt zonder deze te formuleren: wat blijft er van het jodendom wanneer het geloof en de Wet zijn uitgewist?

Gershom Scholem, historicus van de mystiek, stelde zich vragen over de impasses van Duitse assimilatie en wat Joden nog van hun eigen traditie konden verwachten. Léon Askénazi en Armand Abécassis hebben elk op hun manier gewerkt aan het herwortelen van het denken in de Hebreeuwse bron, aan het heropenen van de tekst die de geassimileerde bourgeoisie had gesloten. En Levinas, meer dan enig ander, heeft aangetoond dat ethiek — verantwoordelijkheid voor het gezicht van de ander — het hart vormt van een jodendom dat overleefd na de uitwissing van het ritueel, en dat de menselijkheid van de mens gemeten wordt aan zijn zorg voor de vreemdeling en de kwetsbaren. In dit licht verschijnen Berls pacifisme, zijn wantrouwen jegens moorddadige ideologieën, zijn zorg voor concrete mensen tegen abstrakties — zonder dat hij het wist of wilde — als het geseculariseerde spoor van een ethiek waarvan de Joodse traditie de duizendjarige bewaarster was geweest.

Van de welgestelde villa in Vésinet tot de schuilplaatsen in Corrèze, van de salon van Bergson en Proust tot het laatste onderhoud met Modiano, zal de lignée Berl in een voorbeeldig leven door zijn helderheid en zijn schaduwkanten het hele drama van de Franse judéïteit van de twintigste eeuw hebben doorlopen: de belofte van assimilatie, haar schitterend succes, vervolgens haar tragische tegenspraak. Deze familie heeft geen talmudische kennis of strikte vroomheid doorgegeven; zij heeft iets anders doorgegeven, wat niet minder betekenis heeft.

Wat de lignée Berl boven alle deugden het best heeft uitgedruk, is de eis van waarheid — deze intellectuele integriteit die bij Emmanuel Berl zich tegen zijn eigen wereld heeft gekeerd in Mort de la pensée bourgeoise, vervolgens tegen zichzelf in het laat afgelegde getuigenis van zijn vergissingen van 1940. Profetische deugd bij uitstek: eerst de waarheid zeggen aan de eigen mensen en jezelf, zelfrechtvaardiging weigeren, denken beschouwen als een verantwoordelijkheid en niet als een voorrecht. En aan deze eis voegt zich de trouw aan zakhor, de plicht tot herinnering, die de getuige vervult door zijn woord toe te vertrouwen aan een jongere, schakel in een keten die, van getuige tot getuige, het vergeten weigert. Daarin zal een familie die zich in de natie opgelost dacht te hebben, zonder het na te streven, een van de oudste roepingen van Israël hebben voortgezet: zich herinneren en de waarheid zeggen.