Camille Sée

De Sée's zijn een Joodse familie uit de Elzas, een regio die onder het Ancien Régime een van de oudste en talrijkste Joodse bevolkingen van het Franse koninkrijk herbergde. Verspreid over de dorpen en steden van de Sundgau en de Rijnvlakte, leefden de Elzasser Joden onder een regime van nauwsluitende tolerantie, onderworpen aan bijzondere belastingen en uitgesloten van de grote steden. De Franse Revolutie, door de Joden burgerschap toe te kennen met het decreet van 27 september 1791, opende een nieuw tijdperk waarvan de Sée's in slechts één generatie de voorbeeldige begunstigden waren. Georges Weill herinnerde eraan hoezeer deze emancipatie, gedragen door het ideaal van de rechten van de mens, de Joodse toestand diepgaand transformeerde en een opmerkelijke toewijding van Israëlitische families aan republikeinse waarden opwekte [Weill, 2000].

De wieg van de familie bevindt zich in de Haut-Rhin, in Colmar en in de buurt van Sélestat, waar de familienaam "Sée" — die in vergelijkbare schrijfwijzen in de Israëlitische registers van de Elzas terugkomt — wordt bevestigd aan het begin van de 19de eeuw. Net als veel Joodse families die onderworpen waren aan het Napoleontische decreet van 1808, dat het vaststellen van namen en voornamen verplicht maakte, traden de Sée's met een gestabiliseerde identiteit het burgerlijk register in, wat hun administratieve en sociale verankering mogelijk maakte.

Wat deze eerste generatie het best tot uitdrukking brengt, is de gehechtheid aan studie en overdracht. In de Joodse traditie is de talmud torah — de verplichting om je kinderen onderwijs te geven — niet alleen een huiselijk gebruik, maar een structurerend gebod, een manier van dienen. De Sée's, nauwelijks geëmancipeerd, maakten van school het hefboom van hun stijging. Deze omzetting van de ancestrale studieuze vroomheid in dorst naar seculier en wetenschappelijk onderwijs vormt een van de rode draden van de lignée: de Joodse waarde van kennis, van vader op zoon overgedragen, verandert daarin in inzet voor kennis voor iedereen.

De eerste grote figuur van de lineage is Germain Sée (1818-1896), arts geboren te Sélestat, in de Bas-Rhin. Opgeleid te Strasbourg en vervolgens te Parijs, werd hij een van de meest gerenommeerde klinici van zijn tijd, professor aan de Faculteit Geneeskunde van Parijs en lid van de Académie de médecine. Zijn werk over hartziekten, therapeutica en het medisch gebruik van nieuwe stoffen waren gezaghebbend en bezorgden hem een faam die de grenzen overschreed.

Germain Sée belichaamt een deugd die de joodse traditie zeer hoog aanslaat : de zorg voor de ander, de refuat ha-nefesh ve-ha-guf, de genezing van ziel en lichaam. In het jodendom is de arts geen eenvoudige technicus : de pikuach nefesh, de redding van een leven, gaat boven bijna alle geboden. De massale intrede van Elzasische Joden in medische beroepen in de 19de eeuw — waarvan Germain Sée een vooraanstaand vertegenwoordiger is — berust dus niet alleen op een strategie van sociale opgang ; zij zet voort, in het kader van de wetenschap in de moderne tijd, een oude roeping van zorg en liefdadigheid jegens de zieke.

De loopbaan van Germain Sée illustreert uitstekend het sociologische type van de « Jood van de Staat » beschreven door Birnbaum : deze mannen voortgekomen uit de emancipatie die, door schoolverdienste en professionele uitmuntendheid, de toppen bereikten van instellingen van de zich vormende Derde Republiek, academies, faculteiten, raden [Birnbaum, 1992]. Zijn succes baande de weg voor de volgende generatie, waarvan zijn verwant Camille Sée de politieke figuur zou zijn.

Camille Sée wordt op 10 maart 1847 in Colmar geboren, in dit Elzas dat nog Frans was maar na 1871 het pijnlijk symbool van de verminkte natie zou worden. Juristen van opleiding, advocaat, sluit hij zich al in zijn jeugd aan bij de republikeinse en liberale ideeën die onder het eindigende Tweede Keizerrijk bruisen. Hij behoort tot die generatie van republikeinen die in oppositie tegen het Keizerrijk zijn gevormd, voor wie de val van het regime in 1870 en het begin van de Derde Republiek de vervulling van een ideaal betekenen.

Zijn loopbaan plaatst hem volledig in de galerie van de « gekken van de Republiek » die Pierre Birnbaum heeft geschetst : deze Joodse staatsfunctionarissen, kabinetschefs, adviseurs, afgevaardigden, die hun talent in dienst stelden van een staat die zij als emanciperend en neutraal beschouwden, en van wie zij hoopten dat hij de oude discriminaties voorgoed zou afschaffen [Birnbaum, 1992]. Camille Sée was kabinetschef, vervolgens raadsheer in de Raad van State, en participeerde van binnenuit in de constructie van de instellingen van het nieuwe regime.

Wat opvalt in deze inzet is de manier waarop hij een Joodse opvatting van de Wet naar het burgerlijke vlak transponeert. Shmuel Trigano heeft aangetoond dat in het Hebreeuws denken de Wet niet zuivere dwang is maar grondslag van een politiek van het rechtvaardige, voorwaarde voor het ordelijk collectieve leven [Trigano, 1991]. De vurigheid waarmee mannen als Camille Sée de republikeinse wet dienden — zozeer dat zij er een ethiek van maakten — hangt niet samen met deze matrix waarin naleving van het recht onder deugd valt. Door zich met lichaam en ziel in de openbare zaak in te zetten, geeft Camille Sée uiting aan een van de meest constante waarden van de traditie van Israël : de betrokkenheid bij het collectieve leven, het gevoel van verantwoordelijkheid jegens de uitgebreide gemeenschap tot heel de natie toe.

Het werk waarvoor Camille Sée in de herinnering is gebleven, is de wet van 21 december 1880, de « wet Camille Sée », die in Frankrijk het openbaar voortgezet onderwijs voor meisjes invoerde. Tot dan toe berustte de vorming van meisjes voorbij het basisonderwijs vrijwel uitsluitend bij religieuze congregaties of privéonderwijs, en leidde nauwelijks tot carrieres of intellectuele zelfstandigheid. Door middel van het creëren van colleges en lycées voor meisjes met eigen programma's, ontrukte de wet Sée het meisjesonderwijs aan het confessionele monopolie en plaatste het binnen het seculiere en republikeinse project. Dit werd in 1881 aangevuld met de oprichting van de École normale supérieure de Sèvres, bestemd voor de opleiding van leraren aan deze instellingen.

Deze hervorming was een ware revolutie in de vrouwenemancipatie, waarvan de effecten zich over meer dan een eeuw zouden uitbreiden. Het maakt deel uit van de brede beweging van secularisering en democratisering van het onderwijs die door de republikeinen uit de generatie van Jules Ferry werd gedragen, een beweging waarbij joodse staatsambtenaren een vooraanstaande rol speelden, overtuigd dat openbaar onderwijs het uitstekende instrument was voor gelijkheid en nationale eenheid [Birnbaum, 1990].

Er is hier een diepe resonantie met de joodse herinnering. Het judaïsme maakt van studie een bijna heilig handelen ; maar de vorming van meisjes bleef hierin lange tijd beperkt. Dat het een afstammeling van het joodse Alsace was die aan alle meisjes van Frankrijk de deuren van het voortgezet onderwijs opende, is geen toeval: Camille Sée universaliseert, door het te seculariseren en uit te breiden naar vrouwen, het oude gebod om onderwijs te geven. Zijn wet brengt op landelijk niveau de overtuiging tot uitvoering dat niemand mag worden beroofd van toegang tot kennis — een glorieuze manier om ten voordele van iedereen de kardinaliteit van kennis die van zijn traditie is geërfd, vruchtbaar te maken. Daarin berust het handelen van Camille Sée evenzeer op rechtvaardigheid als op goedheid: rechtvaardigheid, want het herstelde een ongelijkheid; goedheid, want het verhief degenen die de oude orde in het duister liet.

Camille Sée stierf in januari 1919, kort na een oorlog die Elzas aan Frankrijk had teruggegeven maar het land had uitgeput. Hij zou niet meemaken de catastrofe die, een generatie later, over de Joden van Frankrijk zou neerkomen, van wie hij een van de meest toegewijde dienaren was geweest. De tragische ironie van de geschiedenis wil dat de Republiek, waaraan mannen als hij alles hadden gegeven, in 1940 zou instorten, plaats makend voor het Vichy-regime.

Robert Paxton heeft aangetoond dat de Franse staat van Vichy uit eigen initiatief maatregelen van uitsluiting en vervolging tegen Joden nam, zowel Franse als vreemdelingen [Paxton, 1972]. Zeev Sternhell heeft op zijn beurt aangetoond dat de ideologieën die deze teruggang voedden, diepe wortels hadden in het Franse intellectuele leven, voorbij de scheiding links-rechts [Sternhell, 1983]. Serge Klarsfeld heeft door zijn nauwgezet herinnerings werk het schema van de vervolging en de werkelijkheid van de deportaties die de Joodse families van Frankrijk tussen 1940 en 1944 troffen, wedergebracht [Klarsfeld, 1993]. De nakomelingen en bondgenoten van de grote Israëlitische families van Elzas, zoals de Sée, werden niet gespaard door deze beproeving, hoewel het detail van hun individuele lot, bij gebrek aan hier verzameld archief, eerder tot het waarschijnlijke dan tot het vastgestelde domein behoort.

Dit donkere hoofdstuk werpt retroactief licht op de grootheid van het volbrachte werk. De Sée-lignée had geloofd — en willen geloven — aan een Frankrijk waar verdienste, kennis en wet de verschillen zouden uitwissen. De verhouding tot de natie die de hunne was, berustte op een vorm van burgerlijk geloof. Dat dit geloof door de geschiedenis is verraden, doet niets af aan zijn adel; het openbaart integendeel de broosheid en de prijs ervan. De collectieve herinnering van Israël, die steeds wist spanning en rouw bijeen te houden, vindt in dit lot een van haar meest aangrijpende Franse illustraties.

De naam van Camille Sée blijft vandaag de dag voortleven in de schooltoponymie en stedelijke naamgeving : verschillende onderwijsinstellingen dragen zijn naam, evenals straten, waarmee het herinnering in stand wordt gehouden aan degene die het voortgezet onderwijs voor meisjes opende. Deze persistentie van herinnering is een vastgesteld feit in de Franse openbare ruimte ; het getuigt ervan dat een wettelijke hervorming met tijd een gedeeld erfgoed kan worden.

Maar de herinnering van de lignée speelt zich ook op een ander, meer intiem vlak af : dat van de joodse genealogie en de reconstructie van families. Het werk van familiale platforms en genealogieverenigingen — waarvan bronnen zoals die verzameld op Geneanet of door family studies foundations getuigen [Geneanet, 2024] — draagt bij aan een collectieve inspanning om de draden die door ballingschap, verstrooiing en vervolging zijn verbroken, terug te vinden. Emanuela Trevisan Semi heeft geanalyseerd hoe herinnering en identiteit, met name in de joodse diaspora's van Frankrijk, zich construeren en transmitteren lang na de gebeurtenissen die er grond aan hebben gegeven [Trevisan Semi, 2011].

Dit is waar traditie en archief elkaar beantwoorden. De mémoire familiale, vaak mondeling en lacunair, ontmoet het document — geboorte- en overlijdensakte, register, decreet, officieel dagblad — dat haar bevestigt, nuanceert of corrigeert. In het geval van de Sée is het openbare archief schitterend voor de figuren van Camille en Germain, terwijl de bescheidener takken van de lignée grotendeels tot het bereik van de doorgegeven herinnering behoren. Dit contrast zelf is instructief : het herinnert eraan dat de geschiedenis van een joodse familie in Frankrijk gemaakt is van enerzijds enkele gedocumenteerde hoogtepunten en anderzijds een veelheid van duistere levens waarvan alleen de herinnering, geduldig verzameld, het spoor bewaart. De plicht van herinnering — zakhor, « gedenk » — vindt daar haar bescheidenste en meest noodzakelijke vervulling.

De lignage Sée, geboren in de Joodse dorpen van de Elzas en gedragen door de revolutionaire emancipatie, zal in drie generaties het pad hebben afgelegd dat leidt van toegestane tolerantie naar volledige burgerschap, en vervolgens naar het uitoefenen van de hoogste staatsverantwoordelijkheden. Germain Sée belichaamde daarin de zorg voor de ander door de geneeskunde; Camille Sée graveerde in het marmer van de wet het idee dat toegang tot kennis niet mag afhangen van geslacht noch van geboorte.

Van alle deugden die deze familie heeft uitgedrukt — rechtvaardigheid, zorg, maatschappelijk betrokkenheid, geloof in de natie — is het waarschijnlijk kennis als geschenk aan allen dat zij het best heeft gedragen. Als erfgenamen van een traditie waarin studie een gebod is en onderricht tot heilige plicht behoort, hebben de Sée deze eis universaliseerd: zij hebben wat het jodendom voorbehield aan de studiekring en hebben het aangeboden aan heel Frankrijk, tot de jonge meisjes die de oude orde uit de kunsten hield. Daarin sluit hun bijzondere lot zich aan bij de collectieve herinnering van Israël, dit volk dat van het boek en de school het fundament van zijn voortbestaan heeft gemaakt. De wet van 1880 is op haar manier een republikeinse omzetting van het oude gebod: dat het licht van studie voor allen toegankelijk zij. Dit is de mooiste erfenis die deze lignage heeft nagelaten — een erfenis die, ondanks de tragedies van de eeuw, blijft verlichten.