Benjamin Stora

De familienaam Stora behoort tot de grote verzameling van Joodse namen uit Noord-Afrika waarvan de vorming vaak naar een plaats verwijst. In zijn referentie-inventaris herinnert Joseph Toledano eraan dat zeer veel Sefardische en Joods-Maghrebijnse namen voortkomen uit een toponiemde naam van de stad, het dorp of de regio van herkomst wordt de doorgegeven identiteit van generatie op generatie [Toledano, 1999]. Het geval van Toledano zelf, « afkomstig uit Toledo », illustreert dit mechanisme: de Joden die in 1492 uit het Iberisch schiereiland werden verdreven, droegen in hun naam de herinnering aan de verloren stad mee [Geneanet].

Voor Stora is het meest waarschijnlijke spoor die van de haven van Stora, een inham en dorp aan de kust van het Constantinois, in de buurt van het huidige Skikda. Het is niet ongebruikelijk in de regio dat een familie de naam van de plaats heeft aangenomen waar ze was geland, gewoond of gehandeld voordat ze naar het binnenland trok. Deze toponiemische hypothese blijft de solidste, zonder dat een gedocumenteerde afstamming hierover definitief kan uitsluitsel geven [Toledano, 2003]. Wat we echter met zekerheid kunnen vaststellen, is de verankering van de familie in Constantine: Benjamin Stora wordt geboren in een Joodse familie uit Constantine en hij zal zich precies aan deze wieg wijden in een van zijn meest persoonlijke boeken.

Deze wieg bezocht hij met bijzondere intensiteit in [Les clés retrouvées. Une enfance juive à Constantine, Zakhor-corpus id:1f185879-6c14-45b6-8741-5444466639b6], gepubliceerd in 2015 door éditions Stock. De titel verwijst naar een materieel object van uitzonderlijke symbolische kracht: na het overlijden van zijn moeder in 2000 ontdekt Benjamin Stora in de onderste la van zijn nachtkasten de sleutels van hun appartement in Constantine, verlaten in juni 1962. Zijn moeder had deze sleutels meegenomen bij het vertrek, zonder ze ooit weg te gooien, en bewaarde ze als een stille relikwie van een wereld die ze nooit had opgehouden in zich te dragen [benjaminstora.univ-paris13.fr]. Dit moederlijke gebaar — het bewaren van de sleutels van een deur waarvan je nooit meer de drempel zult overschrijden — condenseert in zich alleen al de verhouding van de geslacht Stora tot verbondenheid en geheugen.

In deze naam verbonden aan een haven leest men reeds een deugd af die de Joodse traditie steeds heeft ondergaan: de verhouding tot de vreemde en de ballingschap. De Jood uit Noord-Afrika is bijna altijd erfgenaam van een verplaatsing — uit het antieke Judea, uit middeleeuws Spanje, van de Middellandse kusten. De naam van een oever dragen betekent van de migratie-halte een aanvaarde identiteit maken, en de precaire toestand van de reiziger omzetten in duurzaam geheugen. Het geslacht Stora neemt in dit opzicht deel aan een collectieve ervaring van Israël: die van een volk dat geleerd heeft van de weg een erfgoed te maken.

Constantine — het antieke Cirta, hoofdstad van Numidia — was een van de oudste en diepst gewortelde centra van het Algerijnse jodendom. Hoog op haar rots, omgeven door duizelingwekkende kloven, herbergde de stad een gemeenschap waarvan de aanwezigheid sinds de Oudheid is aangetoond en die in de 19de eeuw tot de belangrijkste van Algerije behoorde. De burgerlijke standsregisters uit de koloniale periode schetsen het portret van een voornamelijk stedelijke en ambachtelijke bevolking: Joden waren er zeer talrijk als kledingmakers, of werkten in goudsmids- en juweliersateliers; vrouwen waren naaisteressen [Histoire des Juifs à Constantine, Wikipédia]. Dezelfde bron merkt op dat er in Constantine slechts drie Joodse landbouwers zijn, een teken van een stedelijke gemeenschap geworteld in het ambachtelijk handwerk van de stad.

Het is in deze wereld van nauwe steegjes, talrijke synagogen en buurtsolidariteit dat de familie Stora zich inscheert. Het jodendom van Constantine was niet slechts een religie: het was een manier om de stad in te wonen, een dicht weefsel van broederschappen, talmudische scholen, liefdadigheid en wederzijdse hulp. Het ambacht — kleermakers, goudsmeden, juweliers — uitten daarin een discrete maar essentiële deugd: de waardigheid van het doorgegeven handwerk, het vak geleerd van vader en toevertrouwd aan zoon, bescheiden en dagelijkse vorm van joodse continuïteit. In een gemeenschap zonder grote fortuinen voedde deze ateliereconomie de families en onderhield zij, door middel van de tsedaka, de meest behoeftigen.

De [Histoire dessinée des Juifs d'Algérie, Corpus Zakhor id:11488d17-bb66-48ac-b3f7-3326d039b5ce], gemaakt door Benjamin Stora met tekenaar Nicolas Le Scanff en gepubliceerd door La Découverte in oktober 2021, zet precies deze lange duur in scene — van de eerste nederzettingen in het antieke Noord-Afrika tot de uittocht na de onafhankelijkheid van 1962. Het verhaal wordt geleid door een fictief personage, de jonge David, afkomstig uit een familie van Sefardische Joden die op zoek gaat naar de grote geschiedenis om zijn persoonlijke situatie te begrijpen [journals.openedition.org]. Dit narratieve dispositief is niet onschuldig: door van de individuele zoektocht het leidmotief van een collectieve fresco te maken, onderstreept Stora dat de geschiedenis van de Joden van Algerije geen abstract academisch onderwerp is, maar een werkelijkheid die is verankerd in concrete families — zoals de zijne, zoals de families van Constantine.

De stad was ook een plaats van religieus weten. De rabbijnen van Constantine, waarborgen van de halaka, beslisten over vragen van het dagelijks leven, hielden toezicht op naleving van de kalender, de voedselwetten en de overgangsrituelen. Deze autoriteit van de Wet, uitgeoefend in een strikte gemeenschapscontext, vormt de spirituele achtergrond die de geslacht Stora impliciet erft: een judaïsme van trouw, waarin de Wet geen abstractie is maar een gedeelde levensnorm. En het is aan dit levende, meervoudige Constantine — joods, Arabisch, Berbers, Frans — aan zijn geuren en zijn lichten, dat Benjamin Stora de meest aangrijpende pagina's van [Les clés retrouvées. Une enfance juive à Constantine, Corpus Zakhor id:1f185879-6c14-45b6-8741-5444466639b6] wijdt, opnosend de namen van de straten, de gezichten van Moslimse buren, de feesten gedeeld aan de grens van twee culturen.

Een precis feit onderscheidt de familie Stora in de geschiedenis van de emancipatie van de Joden van Algerije. De Encyclopædia Universalis vermeldt dat de historicus Benjamin Stora op 2 december 1950 in Constantine is geboren, in een joods gezin dat al in 1867 genaturaliseerd was, drie jaar voor het decreet-Crémieux [Universalis]. Deze vroege naturalisatie — drie jaar voor het grote collectieve decreet van 1870 — is niet van belang ontbloot: zij getuigt van een beweging van individuen die reeds onder het Tweede Keizerrijk om het Franse burgerschap verzochten via een individuele procedure.

Dit detail werpt licht op een werkelijkheid die Benjamin Stora zelf uitgebreid heeft bestudeerd. Voor 1870 vroegen enkele honderden Algerijnse Joden elk jaar om naturalisatie: in 1865 bijvoorbeeld dienen 244 Algerijnse Joden om individuele naturalisatie in. Het decreet-Crémieux van 24 oktober 1870 zal alles veranderen: Adolphe Crémieux, minister van justitie, dient negen decreten in bij de Gouverneraadsraad die het burgerlijk regime vastleggen en vooral de Algerijnse Joden collectief naturaliseren [Judaicalgeria]. Deze collectieve naturalisatie zal onmiddellijk heftig worden bekritiseerd, met name door de legertop [Judaicalgeria], en wordt het vaststellingspunt van een virulent koloniaal antisemitisme. Het besluit verleent burgerschap, maar tegen een prijs: het beroofd de betrokkenen van hun persoonlijke status door hen onderworpen te stellen aan het Franse gemeenrecht, dat wil zeggen aan het verlies van de rabbijnse rechtsmacht in burgerrechtelijke aangelegenheden [Decreet Crémieux, Wikipedia].

Benjamin Stora maakt van deze spanning het hart van zijn werk over de joods-Algerijnse identiteit, aantonend hoe het decreet de Joden van Algerije « van het Oosten naar de Republiek » heeft doen overschakelen [Stora, 1997 ; Stora, 2016]. In [Les Trois Exils. Juifs d'Algérie, Corpus Zakhor id:82203747-f06f-44b9-9597-21c6c3472875] vat hij dit moment van breuk samen als de eerste van drie opeenvolgende ontworteling die de collectieve baan van de gemeenschap structureren: de naturalisatie van 1870 markeert inderdaad het begin van een geleidelijke vervreemding van de Arabo-Berberse cultuur, die volgende generaties zouden beleven als een identiteitsfractuur en tegelijk als een maatschappelijke bevordering. Dat de familie Stora al in 1867 voor burgerschap koos, via een individuele procedure, zegt iets over een waarde: betrokkenheid in de staat, de wil om volwaardig deel uit te maken van de politieke gemeenschap — burgerdeugd die bij de nakomelingen de vorm aanneemt van een intellectuele toewijding ten dienste van het algemeen welzijn.

De veroverde burgerschap beschermde de Joden van Algerije niet tegen geweld. Het decreet Crémieux diende als voorwendsel voor een lange antisemitische campagne, waarvan de crisissituatie in Oran aan het einde van de negentiende eeuw het meest bestudeerde voorbeeld vormt. De historica Geneviève Dermenjian analyseerde deze haatgolf in de jaren 1895-1905, en toonde aan hoe antisemitisme zich in de koloniale samenleving heeft verankerd, waarbij politieke ressentimenten, economische concurrentie en de import van de hartstochtelijke affaire Dreyfus uit het moederland zich mengden [Dermenjian, 1986].

Constantine maakte mee wat een van de tragischste episodes uit de geschiedenis van de Joden van Algerije zou worden: de rellen van augustus 1934, waarbij tientallen Joden werden gedood. Dit geweld, dat plaatsvond in dezelfde stad waar Benjamin Stora zestien jaar later zou worden geboren, heeft het geheugen van de Constantinse gemeenschap diep getekend en onderstreepte de broosheid van een emancipatie die voortdurend betwist werd. Het conserveringswerk zelf dat door verenigingen als Morial wordt verricht — gewijd aan de Mémoire des Juifs d'Algérie — vindt hier zijn rechtvaardiging: sporen verzamelen van een wereld die blootstond aan gevaar, en de herinnering aan de slachtoffers overdragen [Morial, 2024].

De [Geschiedenis in tekeningen van de Joden van Algerije, Corpus Zakhor id:11488d17-bb66-48ac-b3f7-3326d039b5ce] benadert deze pijnlijke periode met de middelen die eigen zijn aan de strip: de kracht van het beeld — de schittering van kleuren volgens de uitgevers van La Découverte, de helderheid van de lijn van Nicolas Le Scanff — maakt zichtbaar en leesbaar een geweld dat louter academische proza zou kunnen abstraheren [editionsladecouverte.fr]. Door het grafische medium te kiezen om een breed publiek te bereiken, maken Stora en Le Scanff van de herinnering aan de pogrom van 1934 niet langer een voetnoot voorbehouden aan specialisten, maar een werkelijkheid die lezers van alle leeftijden zich kunnen toeëigenen.

Het is in deze ervaring van vervolging dat zich, in negatief, een belangrijke deugd van de lignée vormt zoals zij zich zal uitdrukken bij zijn bekendste vertegenwoordiger: de weigering om te vergeten, de plicht van herinnering als vorm van gerechtigheid. Tegenover haat zal het antwoord niet wraak zijn maar geschiedenis — dat wil zeggen de geduldige vaststelling van de waarheid van de feiten. De joodse traditie heeft het zakhor, het gebod om te herdenken, altijd beschouwd als een commandement. Door van herinnering haar beroep te maken, schrijft de familie Stora haar lot in in deze lange trouw van Israël aan de herinnering.

Het beslissende keerpunt in de familiegeschiedenis is de ballingschap van 1962. Benjamin Stora is getuige van geweld tijdens de Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog, en zijn ouders gaan in juni 1962 naar Frankrijk in ballingschap, wat leidt tot een familiale maatschappelijke daling [benjaminstora.univ-paris13.fr]. Dit vertrek, dat door vrijwel alle Joden uit Algerije wordt gedeeld, markeert het einde van een tweeduizend jaar oude aanwezigheid.

[Les clés retrouvées. Une enfance juive à Constantine, Corpus Zakhor id:1f185879-6c14-45b6-8741-5444466639b6] geeft deze breuk haar meest intieme dimensie. In de ochtend van 16 juni 1962, vertelt Benjamin Stora, wast zijn moeder nauwgezet hun kleine appartement voordat ze vertrekken, maar ze giet geen water op de overloop — zoals ze traditioneel deed op het moment van het vertrek van een dierbare die later op zijn stappen zou terugkeren [crif.org]. Dit rituele detail, geladen met verschrikkelijke betekenis, zegt alles: er zal geen terugkeer zijn. De moeder van de historicus weet die ochtend dat ze voor altijd vertrekt. En toch neemt ze de sleutels mee. Dit dubbele gebaar — geen water van terugkeer uitstorten, maar de deursleutels behouden — vat de verscheurende dubbelzinnigheid van de ballingschap samen: het irreversibele aanvaarden terwijl je weigert uit te wissen wat was.

De oorlog is een achtergrondgeluid dat in het verhaal versterkt: al in augustus 1955 hadden soldaten een mitrailleur in de kamer van de jonge Stora geïnstalleerd om op Algerijnse strijders te schieten [babelio.com]. Het kind ziet het geweld van beide zijden. Deze ervaring, zowel persoonlijk als collectief, voeden de theoretische reflectie van [Les Trois Exils. Juifs d'Algérie, Corpus Zakhor id:82203747-f06f-44b9-9597-21c6c3472875], waar Stora aantoont dat de gemeenschap drie opeenvolgende ontworteling heeft meegemaakt: het vervreemding van de Arabo-Berberse cultuur door de naturalisatie van 1870, de ban onder het Vichy-regime dat het Crémieux-decreet ophief, en vervolgens het definitieve vertrek van 1962 [Stora, 2006]. De ballingschap naar Frankrijk gaat gepaard met een maatschappelijke daling: de familie die in Constantine haar plaats in het gemeenschapsleven had, moet alles opnieuw beginnen in het moederland.

Hier spreken overgedragen herinnering en archief elkaar toe. De familiale getuigenis van de ballingschap — het verlaten huis, de verlaten graven, de achtergelaten stad — vindt zijn bevestiging in migratiebronden en de archieven van de ANOM die Benjamin Stora zelf heeft geïnventariseerd voor de studie van de Algerijnse judaïciteit [Stora, 1998]. De deugd die zich dan aftekent is die van bescheidenheid tegenover beproeving en de moed van wederopbouw: je niet door verlies laten vernietigen, maar van de ervaring van ontworteling een bron van kennis maken die voor iedereen beschikbaar is.

Als het werk van Benjamin Stora eerst universitair is, heeft het nooit afstand gedaan van het zoeken naar andere uitdrukkingsregimes voor een geschiedenis die de grenzen van de academie overschrijdt. Deze spanning tussen de nauwkeurigheid van de geleerde en de urgentie van de getuige doorkruist met name twee werken die elkaar door de tijd heen weerspiegelen: [Les clés retrouvées. Une enfance juive à Constantine, Corpus Zakhor id:1f185879-6c14-45b6-8741-5444466639b6] (2015) en [Histoire dessinée des Juifs d'Algérie, Corpus Zakhor id:11488d17-bb66-48ac-b3f7-3326d039b5ce] (2021).

In de eerste werken voert Stora een terugkeer naar de kindertijd uit die de dood van zijn moeder in 2000 tegelijkertijd mogelijk en noodzakelijk maakt. De ontdekking van de sleutels op de bodem van de lade start een geheugenwerk van een ander karakter dan dat van de beroepshistoricus: niet langer het raadplegen van archieven maar de opwelling van sensuele beelden, stemmen, geuren, lichamen. Het boek mengt het persoonlijk verhaal en het historische document, het familiaal anekdote en de context van de oorlog, in een schrijftrant die de hiërarchie tussen het kleine en het grote, tussen het intieme en het politieke weigert [benjaminstora.univ-paris13.fr]. Het tijdschrift Esprit, dat hem in mei 2015 een artikel wijdt, ziet in dit verhaal een getuigenis over het verdwijnen van een « multireligieus Algerije » [benjaminstora.univ-paris13.fr]. Het kind uit Constantine is ook op deze bladzijden de gids van een wereld waar Joden, Arabieren en Europeanen in de fysieke nabijheid van volksbuurten samenleven, soms dezelfde binnenplaatsen van flatgebouwen en dezelfde markten delen.

De [Histoire dessinée des Juifs d'Algérie, Corpus Zakhor id:11488d17-bb66-48ac-b3f7-3326d039b5ce] antwoordt op een aanvullende ambitie: het bereiken van lezers die geen historische essays raadplegen, en het voelbaar maken van drieëntwintig eeuwen van joodse aanwezigheid in Algerije. Door de tekeningen aan Nicolas Le Scanff toe te vertrouwen, wiens heldere handschrift en levendige kleuren het verhaal structureren, accepteert Stora de beperking van de popularisering niet als een verarming maar als een ander vormen van nauwkeurigheid. Het werk van een heel leven — volgens de formule van de uitgeverijen van La Découverte — condenseert zich dus in afbeeldingen die tegen amnestie en herschrijvingspogingen strijden [editionsladecouverte.fr]. Dertig jaar na La Gangrène et l'Oubli (La Découverte, 1991) vindt dezelfde strijd tegen de vergetelheid een nieuw voertuig, bewijs dat de trouw aan het geheugen niet in één enkel format is vastgelegd.

Dit hoofdstuk over de vorm — hoe een geschiedenis over te dragen waarvan de actoren bijna allemaal zijn verdwenen — is zelf een antwoord op een vraag die de joodse traditie altijd heeft gesteld: hoe het herinnering van de ene generatie naar de andere overbrengen wanneer de directe getuigen er niet meer zijn? De Haggada van Pesach beantwoordt dit door het geritualiseerde verhaal; de historiografie beantwoordt dit door de kritiek op de bronnen; de stripverhaal beantwoordt dit door de afbeelding en grafisch verhaal. Benjamin Stora illustreert, door achtereenvolgens deze registers te onderzoeken, dat de zakhor niet één enkel pad kent.

Uit het kind in ballingschap wordt de historicus geboren. Gevormd in Frankrijk van de jaren 1960 en 1970, gemarkeerd door een activistische cultuur die hij zal overstijgen, heeft Benjamin Stora zich gevestigd als de grote specialist van hedendaags Algerije. Universalis benadrukt dat hij ondanks een solide marxistische vorming met de materialistische antikolonialistische geschiedschrijving van de jaren 1970 en 1980 heeft gebroken en nieuwe bronnen en problematische vragen heeft geïntroduceerd, met name het gebruik van archieven en de geschiedschrijving van herinneringen [Universalis]. Hij sticht en leidt sinds 1991 het Institut Maghreb-Europe aan Paris 13, doceerde de geschiedenis van het hedendaagse Maghreb, en verblijft zelfs in Hanoi in het kader van de École française d'Extrême-Orient om daar zijn werk over de verbeelding van de Algerijnse en Vietnamese oorlogen voort te zetten [benjaminstora.univ-paris13.fr].

Zijn oeuvre is aanzienlijk en divers: geschiedenis van de onafhankelijkheidsoorlog, geschiedenis van immigratie, en een reeks boeken gewijd aan de Joden van Algerije. [Les Trois Exils. Juifs d'Algérie, Corpus Zakhor id:82203747-f06f-44b9-9597-21c6c3472875] vormt in dit geheel een theoretische spil: daarin formaliseert hij het concept van drie opeenvolgende breuken die voorkwamen dat de gemeenschap in Frankrijk stabiele grond zou vinden, waarbij elke ballingschap tot het territoriaal verlies een identiteitsverlies voegde. Het essay plaatst het lot van de Joden van Algerije in de lange geschiedenis van koloniale en postkoloniale expansie, zonder toegevend aan weemoedige herdenking noch aan memoriële polemiek. Het is dezelfde zorg voor evenwicht die Benjamin Stora zal leiden wanneer president Emmanuel Macron hem in juli 2020 de redactie van een rapport over herinneringskwesties met betrekking tot kolonisatie en de Algerijnse oorlog toevertrouwt [elysee.fr]. Het rapport, ingediend in januari 2021, formuleert aanbevelingen om vordering te boeken op de weg naar verzoening en erkenning van alle herinneringen [elysee.fr]. Het Élysée kondigt aan dat het staatshoofd «symbolische daden» wil ondernemen in een poging de twee landen te verzoenen, zonder evenwel formele excuses aan te bieden.

Voor de afgevaardigden vat Stora zijn aanpak samen in een formule die de geest van heel zijn werk uitdrukt: «Zestig jaar later is de Geschiedenis nog steeds een warwinkel» [lcp.fr]. Hij uit de wens dat de twee landen gezamenlijk vordering boeken op de weg naar een verzoenende herinnering, werkende aan een «verzoening van de Franse en Algerijnse volkeren» [lcp.fr]. Hierin drukt de lijn Stora, op haar hoogst niveau gebracht, een kardinale deugd van het jodendom uit: het zoeken naar rechtvaardigheid door waarheid, en de zorg voor de ander — want herinneringen verzoenen die gewond zijn, is werken aan vrede tussen volkeren. De bijdrage aan gedachte en kennis, de weigering van vergetelheid, de wil om de tegenstander van gisteren te begrijpen in plaats van hem te veroordelen: dit alles komt voort uit een ethiek die de traditie tikkoun, herstel van de wereld, noemt.

De Stora-lineage, geboren uit een naam van een Constantinse oever, vat in zichzelf de grote fasen van de geschiedenis van de Joden van Noord-Afrika samen: de antieke en ambachtelijke verankering in een wereldstad, de ambigue emancipatie van het Franse burgerschap, de beproeving van koloniaal antisemitisme, vervolgens de ballingschap van 1962 en de wedergeboorte in de Franse diaspora. Bij elke fase manifesteerde zich een deugd — de waardigheid van het doorgegeven werk, de betrokkenheid bij de stad, de gemeenschapssolidariteit, de moed van wederopbouw.

Maar het is ook in het overgaan van vormen dat deze lineage het meest bijzondere hoofdstuk schreef. Van sleutels die diep in een la bewaard blijven tot de graphic novel die het verhaal naar duizenden nieuwe lezers brengt, herhaalt hetzelfde gebaar zich: niet laten vallen wat was, het de vorm geven die het levendig maakt voor degenen die het niet hebben gekend. De moeder die het appartement schoonmaakt voordat ze vertrekt en de sleutels bewaart, volbrengt een daad van herinnering. De historicus die er de titel van zijn boek van maakt, versterkt het. De tekenaar die drieëntwintig eeuwen Joodse aanwezigheid in Algiers voorstelt, brengt het over.

Als men moet noemen, boven alles, wat deze lineage het beste heeft uitgedrukt, is het ongetwijfeld de trouw aan herinnering in dienst van gerechtigheid. Door de geschiedenis van haar eigen verdwenen gemeenschap tot een object van rigoureuze wetenschap te maken, en door te werken aan verzoeking van de gekwetste herinneringen van twee naties, belichaamde de familie Stora het gebod van zakhor — gedenk — niet als terugkeer naar pijn, maar als daad van waarheid en herstel. Daar raakt het bijzondere lot van een Constantinse familie de collectieve herinnering van Israël: dit volk dat door eeuwen en continenten heen vasthield dat zich met nauwkeurigheid herinneren reeds een vorm van gerechtigheid was, en dat het verleden overdragen een manier was om de toekomst te hopen.