Alexander Zaïd

Volgens de biografische traditie die grotendeels wordt overgenomen, werd Alexander Zaïd in 1886 geboren in Zima, in Oost-Siberië, langs de Transsibische spoorlijn, in een familie met een ongewone levensloop [Encyclopaedia Judaica ; Yad Ben-Zvi]. Zijn vader zou een Jood zijn geweest die naar Siberië was verbannen vanwege revolutionaire activiteiten, en zijn moeder zou afkomstig zijn uit de Subbotniki — deze Russische boeren die zich tot het jodendom hadden bekeerd en de sabbat in acht namen. Deze dubbele erfenis, waarin de Russische politieke revolte en een bekeerlingsjodenteit samensmelten, wordt voortdurend aangehaald om de morele kwaliteiten en de bijzonderheid van de man te verklaren [Yad Ben-Zvi].

Het is hier van belang op te merken dat de meeste van deze genealogische elementen tot ons komen via de overgedragen verhaaltraditie, die na zijn dood vaak opnieuw is uitgewerkt vanuit een hagiografisch perspectief. Als vrij jonge wees van moeder zou de jonge Zaïd een jeugd hebben gekend die werd gekenmerkt door ontworteling en armoede, waarbij hij naar de Krim en vervolgens naar Vilna trok, waar hij vertrouwd raakte met de Joodse arbeiderskringen en de ideologische gisting van de tijd — tussen het Bund, het Russische socialisme en het opkomend zionisme [Encyclopaedia Judaica]. Deze intellectuele en activistische vorming, bestaande uit zelfonderricht en engagement, bereidde zijn toetreding voor tot de socialistische zionistische stroming die, in tegenstelling tot andere stromingen, emigratie naar het Land Israël in het hart van zijn programma plaatste. Het aandeel van mythe en het aandeel van feit blijven hier moeilijk uit elkaar te halen, en we hanteren opzettelijk het register van de overgedragen herinnering.

Zaïd emigreerde in 1904 naar Ottomaans Palestina, op achttienjarige leeftijd, in het kielzog van de eerste contingenten van de Tweede Aliyah (1904-1914), deze immigratiegolf gedragen door jonge idealisten afkomstig voornamelijk uit het Russische Rijk na de pogroms en het mislukken van de revolutie van 1905 [Encyclopaedia Judaica]. Deze pioniers onderscheidden zich van de Eerste Aliyah door hun ideologie: zij bepleitten de verovering van arbeid (kibboush ha-avoda) en joodse zelfvoorziening, en weigerden het model van de landbouwkolonie met Arabische arbeidskrachten.

Bij aankomst werkte Zaïd als landbouwarbeider en steenhouwer, deelende in de rauwe omstandigheden van de halutzim (pioniers) in de exploitaties van Judea en Galilea. Het was in deze context van verankering door handarbeid dat een ander belangrijk punt rijpte, beslissend voor zijn trajectory: dat van verdediging. De joodse nederzettingen maakten toen gebruik van bewakers, vaak niet-joodse, om gewassen en vee te beschermen. Het idee dat de Joden zelf hun eigen veiligheid moesten garanderen — een essentieel onderdeel van het ideaal van nationale autonomie — won terrein onder jonge activisten. Zaïd was een van de meest vastberaden promotoren van deze overtuiging, die hem leidde tot de oprichting van de eerste bewakingsorganisaties [Encyclopaedia Judaica ; Yad Ben-Zvi].

In september 1907 behoorde Zaïd tot de kleine groep pioniers die in Jaffa in de kamer van Yitzhak Ben-Zvi — toekomstig tweede president van de Staat Israël — waren samengekomen en die de geheime organisatie Bar-Giora oprichtten, genoemd naar Shimon Bar-Giora, een van de leiders van de Joodse opstand tegen Rome. Deze clandestiene vereniging nam als devies een formule aan die was geïnspireerd door een gedicht van Yaakov Cohen, waarin het idee werd uitgesproken dat Judea door bloed en vuur was gevallen, en dat zij door bloed en vuur zou herrezen [Encyclopaedia Judaica]. De groep omvatte met name Israël Shochat, die de drijvende kracht ervan was, evenals Manya Wilbushewitz-Shochat.

Bar-Giora diende als kern van een grotere en meer gestructureerde organisatie, Hashomer (« de Wachter »), opgericht in Mesha (Kfar Tavor) in april 1909. Hashomer nam de bewaking voor zich van verschillende nederzettingen in Galilea en de vallei van Jezreel, vormende een elite van gewapende ruiters, combinerend militaire vakbekwaamheid, kennis van het terrein en beheersing van het Arabisch en van lokale codes. Zaïd speelde hierin een vooraanstaande rol, erkend om zijn moed en onverzettelijkheid. De organisatie, klein van aantal maar van groot symbolisch gewicht, legde de fundamenten van een traditie van Joodse zelfverdediging die later de Haganah zou doordringen [Encyclopaedia Judaica ; Yad Ben-Zvi]. Deze feiten, bevestigd door de memoires van de oprichters en door de historiografie van het arbeiderszionisme, behoren tot het register dat stevig is vastgesteld.

De geschiedenis van Hashomer was niet vrij van interne verdelingen, en Zaïd was daarby betrokken. Na de Eerste Wereldoorlog ontstonden meningsverschillen tussen de voormalige leden over de toekomst van de organisatie en haar relaties met de opkomende instellingen van de arbeidersbeweging. Hashomer werd formeel in 1920 opgeheven, waarbij haar functies werden opgenomen door de Haganah, een nieuwe verdedigingsorganisatie onder het gezag van de Histadrout en zionistische instanties [Encyclopaedia Judaica].

Een deel van de voormalige leden, onder wie Zaïd, nam verder deel aan debatten over de oprichting van een clandestiene apparaat en de aanschaffing van wapens. De traditie vertelt dat Zaïd, trouw aan een bepaald ideaal van onafhankelijkheid van de gardiens, zich niet altijd aansloot bij de meerderheidsoriëntaties. Deze episodes, waarin de herinnering van de protagonisten en latere reconstructies elkaar kruisen en soms divergeren, blijven onderwerpen van historiografische discussie: daarom plaatsen we ze onder het teken van de kruising tussen traditie en archief, met een waarschijnlijke status. Wat echter zeker is, is dat Zaïd nooit afstand deed van het ideaal van wortelvorming en bewaking dat zijn jeugd had gestructureerd [Yad Ben-Zvi].

Rond het begin van de jaren 1920-1930 vestigde Alexander Zaïd zich met zijn familie op de heuvels boven de vallei van Jezreel, in de regio Sheikh Abreik, in dienst van de Joodse Nationaal Fonds (Keren Kayemet) om de onlangs verworven landen te bewaken. Dit was het toneel van een van de meest opvallende en historisch bevestigde episodes uit zijn leven: de herontdekking van de antieke locatie van Beit She'arim [Encyclopaedia Judaica ; Israel Antiquities Authority].

Door de grotten en holten van de heuvel te verkennen, legde Zaïd grafkamers en inscripties bloot die zich bleken te behoren tot de necropolis van Beit She'arim, een belangrijk joods centrum uit de late oudheid, zetel van het Sanhédrin en begraafplaats geassocieerd met Rabbi Yehouda ha-Nassi, redacteur van de Mishna. Zijn meldingen openden de weg voor de archeologische graafcampagnes die met name door Benjamin Mazar vanaf de jaren 1930 werden geleid, en die een uitzonderlijke verzameling van catacombas en inscripties aan het licht brachten [Israel Antiquities Authority]. De locatie staat vandaag op de UNESCO-werelderfgoedlijst. De rol van Zaïd in deze herontdekking, naar behoren gedocumenteerd, vormt een onderdeel van zijn erfenis dat gescheiden is van zijn militaire roem en vormt een tastbare verbinding tussen de moderne bewaker en de antieke joodse herinnering van het land.

Op 10 juli 1938, tijdens de Grote Arabische Opstand van 1936-1939, werd Alexander Zaïd gedood in een hinderlaag dicht bij zijn woning in de heuvels van Sheikh Abreik, terwijl hij te paard patrouilleerde [Encyclopaedia Judaica]. Zijn dood, op tweeënvijftigjarige leeftijd, raakte het Yishouv diep en werd geïnterpreteerd als het voorbeeldige offer van de bewaker die op het land was gevallen dat hij zijn hele leven had verdedigd.

Het gebeuren transformeerde de man onmiddellijk in een symbool. Het zionistische collectieve geheugen maakte van Zaïd het archetype van de shomer (bewaker), en verbond zijn lot met de lange keten van verdedigers van Israël, van antieke strijders tot moderne pioniers. De precieze omstandigheden van de hinderlaag, de motieven en de identiteit van de aanvallers zijn volgens concordante maar door de emotionele en nationale lading van de tijd gekenmerkte versies verhaald; wij rangschikken ze daarom onder het teken van een overgebracht geheugen dat zich knit aan geverifieerde feiten. De moshav Givat Zaid en verschillende plaatsen dragen nu zijn naam, waardoor zijn herinnering voortleeft [Yad Ben-Zvi].

De memoriale apotheose van Zaïd kreeg in 1938, kort na zijn dood, materiaalstelsel vorm met de oprichting van een ruiterstandbeeld dat hem voorstelde als een ruiter die de horizon van de Jezreelvallei afzocht, een werk van beeldhouwer David Polus, opgericht op de hoogten van Beit She'arim [Yad Ben-Zvi]. Dit monument, een van de meest herkenbare in het Israëlische landschap, legde duurzaam het beeld van de eenzame en waakzame bewaker vast, versmolten met de aarde en haar geschiedenis.

De figuur van Zaïd schreef zich aldus in in het pantheon van de stichtershelden van het arbeiderzionisme, gevierd in handboeken, liedjes en herdenkingen. Deze nakomeling behoort volledig tot het register van de Herinnering: zij zegt minder over de historische mens dan over het gebruik dat een zich vormende natie van zijn voorbeeld maakte, stellende het ideaal van de gewortelde pionier-soldaat tot mythe. Het onderscheid maken tussen de Zaïd van het archief en de Zaïd van de legende blijft de taak van de historicus, zonder evenwel de werkelijkheid van de inzet en het offer te ontkennen die deze herinnering stichtten.

Alexander Zaïd doorkruist de geschiedenis van het zionisme als een grensfiguur: geboren aan de randen van Siberië uit een revolutionair erfgoed en een judaïsme van bekering, kwam hij sterven als wachter op de heuvels van Galilea. Oprichter van Bar-Giora en Hashomer, herontdekker van de antieke plaats Beit She'arim, martelaar van 1938 bevorderd tot icoon door het ruiterstandbeeld, concentreert hij in één enkele loopbaan de grote thema's van de Tweede Aliyah: het werk, de verdediging, de verankering en het offer [Encyclopaedia Judaica ; Yad Ben-Zvi].

Onze studie heeft getracht beide zijden van deze figuur samen te houden: de man getuigd door bronnen en herinneringen van de grondleggers, en de held gevormd door het nationale geheugen. Waar het archief spreekt — de stichting van Hashomer, de herontdekking van Beit She'arim, de datum en plaats van zijn dood —, beweegt de historicus zich op vast terrein; waar de traditie het overneemt — zijn oorsprong, zijn intieme motieven, de symbolische draagwijdte van zijn einde —, is het belangrijk om eerlijk de overgang van feit naar verhaal te benoemen. In dit evenwicht ligt het juiste begrip van Alexander Zaïd.