Familie Zinngiesser

De achternaam Zinngiesser laat zich zonder enige dubbelzinnigheid lezen: hij is gevormd uit het Duitse woord Zinn, « tin », en Gießer, « de gieter, degene die giet ». Het is een beroepsnaam, een categorie waarvan Lars Menk in zijn woordenboek van Joods-Duitse achternamen heeft aangetoond dat zij een van de belangrijkste stromingen van de Duitse Joodse onomastiek vormt, naast plaatsnamen, Hebreeuwse patronymische namen en symbolische namen [Menk, A Dictionary of German-Jewish Surnames, 2005].

De tinguieter beoefende een veeleisend ambacht, halverwege het ambacht en de kunst. Tin, een legering die bij lage smelttemperatuur werd bewerkt, maakte het mogelijk betaalbaar serviesgoed te maken, dat glansde en zilver imiteert — dat van burgerhuizen en feesttafels. Dit materiële detail is niet onverschillig voor de Joodse geschiedenis: in het asjkenazische rituele leven diende tin ook om huiselijke cultusvoorwerpen te maken, pasjaoverschotels, kidoesj-bekers, sabbatkaarsenstandaards, waarvan sommige waren gegraveerd met Hebreeuwse inscripties. De ambachtsman die deze voorwerpen goot, nam vaak zonder het te beseffen deel aan de heiligmaking van het dagelijks leven — deze zuiver Joodse manier om van het gewone gebaar een drager van heiligheid te maken.

Men moet zich echter behoeden voor een al te directe lezing. Een beroepsnaam impliceert niet noodzakelijk dat degene die hem droeg, op het moment dat hij een vaste familienaam werd, dit beroep nog uitoefende. De fixering van Joodse familienamen in Duitsland was grotendeels het product van administratieve beperkingen van de Germaanse staten in de 18e en 19e eeuw, toen de autoriteiten de Joden dwongen stabiele en erfbare achternamen aan te nemen. Veel beroepsnamen werden toen toegewezen of gekozen met verwijzing naar het beroep van een voorouder, soms naar een louter associatie, zonder werkelijke beroepscontinuïteit [Menk, 2005]. De naam Zinngiesser bewaart daarom meer de spoor van een beroep dan dat zij het ononderbroken beoefenen ervan garandeert.

Toch getuigt de keuze of toewijzing van zo'n naam van iets essentiëels: de aanwezigheid van Joden in de ambachten van materie en de handel in vervaardigde goederen. In een samenleving die hun lange tijd de gilden sloot, vertegenwoordigde de beheersing van ambachtelijk vakmanschap — wanneer het kon worden uitgeoefend — zowel een economische noodzaak als een vorm van waardigheid. De economische actie, deze deugd die de Joodse traditie nooit heeft veracht en die het Duitse judaïsme soms tot uitmuntendheid heeft gebracht, wortelt hier in het meest concrete van gebaren: tin gieten.

Om te begrijpen waar een Joodse lignée uit Duitsland vandaan komt, moet je teruggaan naar de middeleeuwse gemeenschappen van de Rijndal, matrices van het historische Asjkenazische judaïsme. In de elfde, twaalfde en dertiende eeuw vormden de steden Mainz, Worms en Speyer — die de Hebreeuwse traditie onder het acroniem ShUM samenbrengt — het kloppende hart van een geleerd en vroom judaïsme. Jeffrey Woolf heeft aangetoond hoe deze gemeenschappen zichzelf beschouwden als heilige gemeenschappen, kehillot kedoshot, die hun collectieve leven rond de synagoge, studie en wederzijdse solidariteit weven [Woolf, The Fabric of Religious Life in Medieval Ashkenaz, 2015, ref:11].

In deze smeltkroes werden de blijvende karaktertrekken van het Duitse judaïsme gesmeed: een intense vroomheid, nauwgezette trouw aan lokaal gebruik — de minhag —, en een opvatting van de Joodse Wet die gevoelig is voor het kleinste detail van de praktijk. Haym Soloveitchik heeft geanalyseerd hoe het middeleeuwse Asjkenazische judaïsme aan de halakha die van generatie op generatie werd doorgegeven een bijna absolute autoriteit toekende, waardoor voorouderlijk gebruik een normative bron op zich werd [Soloveitchik, Collected Essays, Volume II, 2014, ref:12]. Deze verering van de Wet en het gebruik vormt een van de diepste erfenissen die elke drager van een Duitse achternaam als Zinngiesser ontving, ook al zonder de bron te kennen.

Deze gemeenschappen kenden ook het martelaarschap. De massamoorden van de eerste kruistocht in 1096 besmetten Mainz, Worms en Speyer met bloed, en graveerden in het Asjkenazische geheugen het ideaal van de Kiddoush ha-Shem, de heiligmaking van de Naam door zelfopoffering. Dean Phillip Bell heeft aangetoond hoe de Joden van Duitsland in de volgende eeuwen voortdurend hun plaats in een Christelijke samenleving moesten heronderhandelen die schommelde tussen belangrijk tolerantie en vijandschap, hun gemeenschappen herbouwend na iedere vervolging [Bell, Sacred Communities, 2001, ref:4]. De veerkracht, het vermogen om het collectieve leven op de puin herbouw te stellen, was hier minder een individuele deugd dan een collectieve discipline: betrokkenheid bij de kehilla als voorwaarde voor overleven en als morele plicht.

Uit deze lange geschiedenis is de lignée Zinngiesser een van de talloze anonieme erfgenamen. Niets stelt in staat haar aan zulk een rabbijnse familie van de Rijn vast te stellen; maar alles wijst erop dat zij tot dezelfde wereld behoorde — die van een geworteld, geduldig Duits judaïsme, gehecht aan zijn Wet en zijn doden.

Een naam van een tingieter die door Joden werd gedragen, stelt een precieze historische vraag: konden Joden in Duitsland handwerkelijke beroepen uitoefenen? Het antwoord is genuanceerd, en het is juist in deze nuance dat de familienaam Zinngiesser zijn betekenis krijgt.

Gedurende de lange middeleeuws-moderne periode sloten christelijke gilden — waarvan de meeste handwerkberoepen, ook die in metaal, afhankelijk waren — in principe Joden uit. Gedwongen naar de marges van de economie, wendden zij zich tot geldlening, tweedehandshandel, rondreizen en handel. Andreas Reinke heeft uitgewerkt hoe van de late middeleeuwen tot aan de hervorming van de 18e eeuw het joodse economische leven in Duitsland werd gevormd door deze verboden, die veel Joden naar precaire en verachtelijke activiteiten verwezen [Reinke, Geschichte der Juden in Deutschland 1781-1933, 2007, ref:2]. Een handwerkberoepsnaam was dus niet de regel maar de uitzondering, het teken van een bijzondere trajectorie.

Daniel Jutte heeft dit beeld genuanceerd door aan te tonen dat de grens tussen Joden en christenen in het domein van technische vaardigheden poreuzer was dan men denkt: in de « economie der geheimen » van de vroege moderniteit werden bepaalde Joden juist gezocht om hun competentie in de metaalkunsten, toegepaste alchemie, metallurgie en fabricagetechnieken [Jutte, The Age of Secrecy, 2015, ref:9]. Het tinwerk, waarin legering-chemie en mal-beheersing zich mengen, behoort tot dit register van praktische kennis waar Joden hier en daar een plaats konden verwerven. Hier antwoorden de herinnering van de naam en het archief van het beroep elkaar: de familienaam getuigt van de waarschijnlijkheid van een handwerkelijke inpassing die de geschiedenis van technische kennis mogelijk maakt.

Hierin moet men een uitdrukking zien van de joodse verhouding tot arbeid als waarde. De rabbijnse traditie heeft nooit handarbeid met minachting bekeken — de grote meesters van de Talmoed waren leerlooiers, smeden, houtkakkers. Eerlijk zijn brood verdienen met zijn handen, in de behoeften van de zijnen voorzien zonder afhankelijk te zijn van andermans liefdadigheid, behoort in het jodendom tot morele waardigheid. De joodse tingieter, als hij zijn beroep uitoefende, belichaamde deze ethiek van eerlijk werk: nuttig werk verrichten, aan tafels een duurzaam voorwerp aanbieden, en aan zijn nakomelingen dezelfde naam van zijn eerlijke bedrijf nalaten.

De achttiende-eeuwse Duitse maatschappij biedt een voorkeurige setting voor het plaatsen van een joods familie van beroep. Het is de eeuw van de Hofjuden, de « Juiven van het hof », financiers en leveranciers van de vorsten, maar ook die van het dagelijks leven van stedelijke gemeenschappen, waarvan Frankfort-aan-de-Main het meest gedocumenteerde model blijft.

Edward Fram heeft, uitgaande van de registers van een rabbijnse rechtbank in Frankfurt uit het einde van de achttiende eeuw, de concrete wereld van een Duitse joodse gemeenschap gereconstrueerd: haar handelsdisputen, haar contracten, haar erfenisruzies, haar arbitrages tussen ambachtslieden en kooplieden [Fram, A Window on Their World, 2012, ref:1]. Men ziet daarin hoe de beit din, de joodse rechtbank, het economische leven reguleerde volgens de principes van de halakha, zorgend voor eerlijkheid van transacties en bescherming van de zwakken. Deze dagelijkse rechtsbedeling — de schuldenaar eerlijk behandelen, juist gewicht en juiste maat garanderen — is een van de kardinale deugden die de joodse traditie tsedek noemt, rechtvaardigheid, onlosmakelijk verbonden met tsedaka, liefdadigheid. Een ambachtsfamilie zoals de Zinngiesser zou onder deze zelfde jurisdicties vallen, onderworpen aan dezelfde eisen van eerlijkheid.

De eeuw was ook die van grote ambivalenties. Yair Mintzker heeft aangetoond, via het tragische lot van Joseph Süss Oppenheimer, die in 1738 werd geëxecuteerd, hoe broos de vorstelijke gunst die aan de Juiven van het hof werd verleend bleef, blootgesteld aan haat en plotselinge omslag [Mintzker, The Many Deaths of Jew Suss, 2017, ref:8]. Verre van de financiële toppen leefde de immense meerderheid van de Duitse Joden — waaronder families van ambachtslieden en kleine handelaren — in permanente juridische onzekerheid, geduld meer dan aanvaard, zwaar belast, beperkt tot gereserveerde wijken.

Amos Elon heeft dit wereld dat aan het kantelen was fijntjes geschilderd, waar de aspiratie tot integratie zelfs binnen de beperkingen van de getto begon op te duiken [Elon, The Pity of It All, 2002, ref:3]. Het was in deze context dat, in de volgende generatie, de vaststelling van patroniemen zich afspeelde: de naam Zinngiesser, zoals zoveel andere beroepsnamen, vindt daar zijn administratieve en sociale verankering.

De beslissende wending kwam met het tijdperk van de emancipatie. Vanaf het einde van de achttiende eeuw, onder invloed van de Verlichting en hervormingen geïnspireerd door de Franse Revolutie, begonnen de Duitse Staten geleidelijk aan Joden burgerrechten toe te kennen. Andreas Reinke laat zijn geschiedenis van het moderne Duitse judaïsme beginnen in 1781, het jaar van het tolerantieedikt en de eerste grote debatten over de verbetering van de joodse toestand [Reinke, 2007, ref:2].

Ruth Gay heeft deze langzame klim naar gelijkheid beschreven als een proces vol hoop en terugstappen: elke juridische vooruitgang werd gevolgd door verzet, elke belofte van integratie getemperd door de aanhoudendheid van vooroordelen [Gay, The Jews of Germany, 1992, ref:5]. Voor een beroepsfamilie betekende emancipatie concreet de mogelijke opening van beroepen, toegang tot onderwijs, vrijheid van woonplaats — eindelijk de intrede in de stad als burger en niet langer als gedulde.

De revolutie van 1848 markeerde een hoogtepunt van deze hoop. Werner Mosse en zijn medewerkers hebben de actieve deelname van Duitse Joden aan de liberale bewegingen van dat jaar geanalyseerd, waarin velen de dageraad zagen van een definitieve emancipatie en burgerlijke broederschap [Mosse, Paucker en Rürup, Revolution and Evolution, 1981, ref:6]. Deze inzet voor het collectieve leven van de natie — niet langer alleen in de kehilla, maar in de hele stad — drukt een deugd uit die het Duitse judaïsme ver voerde: de overtuiging dat trouw blijven aan Israël en loyaliteit aan het vaderland niet tegengesteld, maar aanvullend waren.

Het was ook de tijd waarin veel families het ambacht en de kleine handel verlieten voor vrije beroepen, industrie, wetenschap en letteren. Kennis — gisteren talmudisch, nu seculier — werd een van de bevoorrechte vectoren van joodse vooruitgang. Een lignage waarvan de naam het ambacht van handwerkers aangaf, kon zo in een of twee generaties geleerden, artsen, gevestigde handelaren voortbrengen. De geschiedenis van de Zinngiesser, hoewel zij aan archiefdetails ontsnapt, volgt zeker deze algemene beweging: die van een volk dat van de werkplaats naar school gaat, van de marge naar het hart van de Duitse samenleving.

Elke geschiedenis van een Joodse lignage uit Duitsland ontmoet in de twintigste eeuw de afgrond. De emancipatie had integratie beloofd; het nazisme antwoordde met vernietiging. Saul Friedländer heeft met een nauwkeurigheid die geen enkele zelfvoldaanheid gedoogt, de onbarmhartige voortgang van vervolging nagegaan: eerst juridische uitsluiting en boycot, daarna onteigening, ten slotte deportatie en massale moord [Friedländer, Duitsland en de Joden, 1997, ref:7].

De families met oude Duitse namen — deze beroeps-, plaats- of tradicionalnamen die eeuwenlange verbondenheid met Duitse bodem uitdrukten — werden zoals anderen getroffen, en soms met bijzondere wreedheid, omdat zij zich thuis waanden. De naam Zinngiesser, die getuigde van integratie in het ambachtelijke en stedelijke leven van Duitsland, beschermde voor niets. Wat de geschiedenis hier leert, zegt zij slechts half hardop, bij gebrek aan beschikbare naamgeving-archieven voor deze specifieke lignage; maar de collectieve herinnering van Israël weet wat er van de Duitse Joodse gemeenschappen werd.

Wie ontkwamen, waren dit vaak te danken aan ballingschap — naar Frankrijk, Engeland, Amerika, Palestina. De Ashkenazische diaspora uit Duitsland reconstituteerde zich aldus over de hele wereld, voerende met zich mee haar namen, haar gewoonten, haar herinneringen. De verhouding tot de vreemde, tot ontvangst en gastvrijheid, die de Tora tot herhaald gebod verheft — « want gij waart vreemdelingen in Egypteland » —, kreeg toen letterlijk tragische betekenis: deze Joden geworden vluchtelingen waren beurtelings de vreemde die aan de deur klopte en, toen zij konden, degene die op zijn beurt de hand reikte aan andere vluchtelingen.

Ook hier kruisen geheugen en archief elkaar zonder elkaar volkomen te bedekken: we kennen het algemeen lot, we kennen het bijzonder detail niet. Deze eerlijkheid van stilzwijgen maakt deel uit van de plicht tot herinnering. Een lignage benoemen betekent ook erkennen van gezichten die we niet meer kunnen zien.

Wat valt te leren van een lignée wier naam meer dan de archieven het verhaal draagt? De achternaam Zinngiesser — « tinngieters » — plaatst een Joodse familie uit Duitsland in de wereld van handwerkambachten, in strijd met de activiteiten waartoe dwang lange tijd de Joden beperkte. Deze naam getuigt van een ambachtelijke inpassing, van eerlijk vakmanschap, van waardigheid verworven door handwerk.

Van alle waarden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, is het misschien de ethiek van eerlijk werk — zijn brood met integriteit verdienen, nuttig en duurzaam werk verrichten, aan zijn nakomelingen tot in de naam van zijn eerlijke industrie doorgeven — dat deze lignée boven alles het best heeft uitgedrukt. In het gebaar van de tinngieters die tin giet om er voorwerpen van het dagelijks leven uit voort te brengen, en soms ook van huiselijk ritueel, verenigen zich economisch nut en heiligmaking van het alledaagse: twee trouwen die het Duitse judaïsme lange tijd samen wist vast te houden.

Rondom deze kardinale deugd ordenen zich de andere: trouw aan de Wet en gewoonten erfde van de gemeenschappen aan de Rijn, de eis van rechtvaardigheid in de uitwisselingen geregeld door rabbijnse tribunalen, deelneming aan het collectieve leven — van de kehilla uit de Middeleeuwen tot de geëmancipeerde stad van 1848 —, en tenslotte de ervaringen, wreed en grondlegger, van ballingschap en de ontvangst van de vreemdeling. De Zinngiesser-lignée, anoniem onder zovele anderen, neemt aldus deel aan de grote collectieve herinnering van Israël in Duitsland: een herinnering van inworteleling en uitworteling, van arbeid en kennis, van nagekomen en verbroken beloften, en van hardnekkige overleving. Haar naam, als een tin voorwerp gepatineerd door de tijd, draagt het spoor van het gebaar dat het voortbracht.