Familie Zibell

De documentaire verankering van de familie Zibell berust op een precieze en gedateerde bron. In 1925 verschijnt in Florence I cognomi degli ebrei d'Italia van Samuele Schaerf, een werk dat zich ten doel stelt de door Joden in het Italiaanse schiereiland gedragen familienamen op te sommen en, waar mogelijk, uit te leggen. In dit repertorium staat Zibell, en deze vermelding vormt de basis van het historisch bevestigde bestaan van de naam.

De Italiaans-joodse naamkunde leent zich voor een typologische lezing. De familienamen vallen daar meestal in enkele grote categorieën uiteen: de toponiemen, die het spoor van een plaats of streek van herkomst dragen; de beroepsnamen; de eigenlijke familienamen, afgeleid van een voorouder; en de bijnamen. De aanwezigheid in Rome, Venetië, Livorno, Ferrara en Mantua van gemeenschappen met gemengde oorsprong verklaart dat de voorraad namen Hebreeuwse, Italiaanse, Germaanse en Iberische wortels mengt [Bonfil, 1994]. In dit landschap is een naam als Zibell noch onmiddellijk doorzichtig noch gemakkelijk aan één enkele laag toe te schrijven, wat voorzichtigheid vereist.

De methode die dit boek beheerst, is die van de bronnen-kritiek. Een naam die in een lijst voorkomt, getuigt ervan dat één of meer families die hebben gedragen; hij getuigt niet van een unieke oorsprong, noch van een ononderbroken continuïteit, noch van een precieze verblijfplaats. Nauwkeurigheid vereist niet deze spaarzame gegeven met betekenissen te bezwaren die zij niet draagt. Zoals de hedendaagse joodse historiografische traditie eraan herinnert, moet het verschil tussen collectief geheugen en documentaire vaststelling zichtbaar blijven, op straffe van het fabriceren van een illusoire continuïteit [Yerushalmi, 1984]. Dit hoofdstuk, als enige volledig « vastgesteld », beperkt zich daarom tot deze vaststelling: Zibell is een in 1925 door Schaerf gerepertorieerd Italiaans-joods familienaam.

Op basis van deze dunne ondergrond berust de interpretatie van de naam op veronderstelling die wordt erkend. Verschillende pistes kunnen worden geformuleerd, zonder dat een ervan zich opdringt.

Een eerste hypothese is Germaans. De uitgang in -ell en de klank van Zibell doen denken aan het Asjkenazische gebied en aan namen die zich hebben gevormd in de Duitse taalwereld, waar wortels als Zibbe, Zippel of gelijkaardige diminutieven voorkomen. De geschiedenis van het Italiaanse jodendom in het noorden — Venetië, Lombardije, Piëmont — wordt gekenmerkt door een oude Asjkenazische immigratie vanuit de Germaanse en Alpiene landen sinds het einde van de Middeleeuwen, die in de lokale naamkunde namen van Duitse schijn heeft achtergelaten [Bonfil, 1994]. Volgens deze gissende lezing zou Zibell het italianiseerde overblijfsel kunnen zijn van een naam die door een Asjkenazische familie naar het noorden van het schiereiland is gebracht.

Een tweede hypothese is Italiaans en toponymisch of hypocoristische: de naam zou kunnen voortkomen uit een Latijns of Italiaans grondwoord, of uit een genegenheidsdiminutief van het soort dat doorgaans werd gevormd. Een derde hypothese, zwakker, zou de naam aan een voornaam van een voorouder toeschrijven. In alle gevallen past de grafische italianisering — de vaststelling van de spelling Zibell — in de algemene beweging waarmee jodenamen zich hebben gestabiliseerd door contact met de administraties en registers van het schiereiland.

Hier moet een eerlijke kruising worden aangegeven tussen wat de familietraditie zou kunnen vertellen en wat het archief kan zeggen: geen enkele geraadpleegde bron bevestigt een van deze pistes meer dan de andere. Het hoofdstuk behoort daarom tot het vermeende, en volstaat ermee een cohérent veld van mogelijkheden aan te geven dat aansluit bij wat we weten van bevolkingsstromen en noemingsgebruiken van het Italiaanse jodendom [Bonfil, 1994].

Wegens het ontbreken van een eigen en aaneengesloten documentatie voor de familie Zibell moet de waarschijnlijke geschiedenis van zo'n familie worden afgeleid uit het algemene kader waarin de Joden van Italië leefden. Dit kader is grondig gedocumenteerd en maakt het mogelijk om, via gevolgtrekking, een waarschijnlijke horizon te schetsen.

De Italiaanse Joodse gemeenschappen hebben in de Renaissance een intellectueel en religieus leven gekend van zeldzame intensiteit, gestructureerd rond de synagoge, het studeren, handel en, in de grote steden, centra van cultuur die werden gedeeld met de omringende christelijke wereld [Bonfil, 1994]. Een familie die in het register van Schaerf voorkomt, heeft zeer waarschijnlijk aan deze cultuurbeleving van de geschreven woord deelgenomen: liturgische lectuur, kopiëring en bezit van manuscripten, overdracht van teksten. Italië was inderdaad een groot centrum voor de productie van Hebreeuwse boeken, eerst als manuscripta en later gedrukt, en de verlichte Hebreeuwse manuscripten die op het schiereiland werden vervaardigd, getuigen van een elegantie en verfijning die zich over de hele diaspora uitstraalden [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010].

Bij deze erfenis van de geschreven woord komt een geografische dimensie. Italië was niet alleen een woonplaats; het was een draaischijf. Livorno werd met name vanaf het einde van de zestiende eeuw de grote haven van de "Portugese Joodse Natie", een kruispunt dat Italië, Amsterdam, Tunis en het gehele Middellandse Zeegebied met elkaar verbond [Lévy, La Nation juive portugaise, 1999]. De Livornese gemeenschap, lange tijd welvarend en kosmopolitisch, illustreert het vermogen van Italiaanse Joodse families om zich in netwerken in te schakelen die het schiereiland ver overstegen [Lévy, La Communauté juive de Livourne, 1996]. Het is daarom waarschijnlijk dat een Italiaanse familie op een bepaald moment in haar geschiedenis door deze circulaties werd bereikt, hoewel dit niet met zekerheid voor de Zibell in het bijzonder kan worden gesteld.

De bijzonderheid van de Italiaanse joodse wereld ligt in haar positie als verbindingsschakel tussen Europa en de Maghreb. De grote handels- en gemeenschapsroutes verbonden de Italiaanse havensteden met de joodse steden in Noord-Afrika, en veel families bevonden zich door de generaties heen op het kruispunt van deze twee kusten.

Het geval van Livorno is hier exemplarisch. De Grana — de Joden van Livornese origine gevestigd in Tunis — vormden een afzonderlijke gemeenschap, die de cultuur en familienamen van Italië in Maghrebijns gebied overbrachten [Lévy, 1999]. Via deze circulaties konden Italiaanse namen zich naar Noord-Afrika verspreiden, terwijl omgekeerd Maghrebijnse families zich italianiseerden. De joodse gemeenschappen van West-Algerije — Tlemcen, Sidi Bel Abbès — behouden de herinnering aan deze mengingen, waar autochtone tradities, sefardische invloeden en impulsen uit Europa elkaar ontmoetten [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000]. De rabbijnse archieven van deze gemeenschappen, zoals die van Sidi Bel Abbès, tonen aan hoe poreus de joods-naamkunde van deze regio's voor mediterrane uitwisselingen was [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès].

Dit hoofdstuk betreft de kruising: het stelt de hypothese van een circulatie van de naam Zibell tegenover de gedocumenteerde realiteiten van de diaspora's, zonder echter een bepaald parcours vast te kunnen stellen. Het herinnert ons er echter aan dat een Italiaanse familienaam die in 1925 werd geregistreerd, niet noodzakelijk aan het Italiaanse schiereiland was gebonden; deze kon behoren tot een familie waarvan de takken zich hadden verspreid of daar opnieuw samengesmeed waren. Voorzichtigheid gebiedt deze trajecten als waarschijnlijk gezien de context voor te stellen, niet als vastgesteld voor de lignage.

Ongeacht de herkomst en wandelingen van een Italiaanse Joodse familie, zij behoort tot een beschaving waarvan het hart de transmissie is. Dit hoofdstuk, gebaseerd op een solide corpus van gedachten, situeert de lineage Zibell in deze gemeenschappelijke erfenis.

De Joodse traditie definieert zich eerst en vooral als een bijzondere verhouding tot tekst en woord. Léon Askénazi heeft aangetoond hoe het Joodse denken het geschrevene en het gesproken verbonden maakt, van transmissie een levend handelen en geen eenvoudige conservering [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. Armand Abécassis, die de beweging « du désert au désir » heeft nagetekend, heeft de bijzondere antropologie naar voren gebracht die deze traditie draagt, waarin de geschiedenis van een volk kan worden gelezen als een opvoeding van begeerte en verantwoordelijkheid [Abécassis, La pensée juive. 1, 1987]. Deze speculatieve dimensie is niet gescheiden van het gemeenschappelijke leven: zij vormt daarvan het geraamte.

De Joodse filosofie, zoals zij zich in de Middeleeuwen en in de moderne tijd heeft ontvouwd, biedt het intellectuele kader waarin zich elke geletterde familie van de diaspora inschrijft [Hayoun, La philosophie juive, 2023]. Haar teksten, vaak overgedragen via manuscripten van grote rijkheid, vormen een erfgoed dat Colette Sirat aan de hand van handgeschreven en gedrukte bronnen heeft vastgesteld, en daarmee de materialiteit van het denken zelf heeft weergegeven [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983]. Italië was, zoals gezegd, een voornaam centrum van deze boekenproductie [Tamani, 2010]. Een familie als de Zibell, hoe bescheiden haar spoor ook mag zijn, behoort van rechtswege tot deze gemeenschap van lezers en overdrachtsgevers: dit is haar zekerdste erfenis, want het is die van heel het Italiaans Jodendom.

Een naam dragen als Zibell in Italië in het begin van de twintigste eeuw, op het moment dat Schaerf zijn repertorium opmaakt, betekent ook het dragen van een identiteit die gevangen zit in de spanningen van de moderniteit. Dit hoofdstuk mediteert, vanuit een erkend kader, over wat de inschrijving van een Joodse naam in een lijst in 1925 betekent.

Het gebaar zelf van Schaerf — het inventariseren van Joodse familienamen in Italië — past in een moment van identitaire en wetenschappelijke bewustwording, waarin gemeenschappen hun aanwezigheid en hun geheugen trachtten vast te leggen. Maar de daaropvolgende decennia zouden deze identiteit blootstellen aan de tragische beproeving van vervolging. Reflecteren op de Europees-Joodse toestand van deze periode betekent erkennen, met Isaiah Berlin, de complexiteit van een bestaan dat zich bevindt tussen toebehoren en emancipatie, tussen singulariteit en integratie [Berlin, Drie essays over de Joodse toestand, 1973].

De naam wordt dan veel meer dan een etiket: hij is een geheugenschat. De aanpak van Yerushalmi belicht hier de draagwijdte van Schaerfs repertorium: een catalogus van namen is een vorm van geschreven geheugen, een inspanning om tegen de vergetelheid in vast te houden wat de geschiedenis dreigt te verstrooien [Yerushalmi, 1984]. De geslacht Zibell, waarvan dit boek slechts de attestatie heeft kunnen vaststellen, maakt deel uit van dit fragiele geheugen. Zijn waarschijnlijke geschiedenis is die van talloze Italiaans-Joodse families: oude aanwezigheid, cultuur van het geschrift, inschakeling in de mediterrane netwerken, en confrontatie, op de drempel van de twintigste eeuw, met de beloften en de gevaren van de moderniteit.

Aan het einde van dit onderzoek gebiedt de eerlijkheid een samenvatting van de verdeling tussen het zekere en het waarschijnlijke. Het zekere wordt in één regel samengevat: de familienaam Zibell is als Joods naam uit Italië geatesteerd door het repertorium van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia (Florence, 1925). Al het overige — de oorsprong van de naam, zijn mogelijke circulaties, zijn precieze geografie — behoort tot de aangenomen hypothese of de deductie uit het algemene kader van het Italiaanse jodendom.

Dit kader is daarentegen stevig gedocumenteerd. Het stelt ons in staat te zeggen dat een Italiaanse Joodse familie zich zeer waarschijnlijk inschreef in een beschaving van de overdracht, rijk aan manuscripten en denken [Bonfil, 1994 ; Tamani, 2010], ingebed in de mediterrane netwerken die Italië met Maghreb en Noord-Europa verbonden [Lévy, 1999], en dragend van een identiteit die de moderniteit op de proef zou stellen [Berlin, 1973]. Wat dit boek aan de Zibell-lignée biedt, is dus geen uitgevonden stamboom, maar een eerlijke plaats in een geatesteerde collectieve geschiedenis.

De uiteindelijke les is methodologisch en historisch: waar het familiegeheugen zwijgt en het archief zich beperkt tot een naam in een lijst, bestaat de waardigheid van de geschiedenis uit het benoemen van de afstand, het onderscheiden van het geweten van het veronderstelde, en het behoud van het weinige dat overblijft [Yerushalmi, 1984]. Alleen tegen deze prijs kan de naam Zibell, gered van de vergetelheid door een catalogus van 1925, op zijn beurt worden doorgegeven.