Familie Zevi

De naam Zevi behoort tot de oude onomastische erfenis van het Hebreeuws. Hij vertaalt of vervangt vaak de voornaam Hirsch ('hert' in het Jiddisch) bij de Ashkenazi's, en komt voor onder de vormen Tsevi, Sevi, Cevi of Zebi in de mediterrane registers. In het Ottomaanse Rijk van de 16de eeuw vormden de Joden een mozaïek: Romanioten die Grieks spraken en al lang onder Byzantium waren gevestigd, Séfarades die in 1492 uit Spanje en in 1497 uit Portugal waren verdreven, Italianen van de Adriatische havens, en nieuwkomers uit Centraal-Europa. Smyrna — Izmir — was aan het einde van de 16de eeuw nog maar een bescheiden handelspost; zij werd gedurende de 17de eeuw een van de grote havens van het Levant, geliefd bij Joodse kooplieden en makelaars die door de handel met de Engelse, Nederlandse en Franse compagnieën werden aangetrokken.

Het is in deze bloeiende stad dat de familie Zevi voor het eerst in het licht van de geschiedenis verschijnt. De vader van de beroemdste van de Zevi's, Mordecaï, zou afkomstig zijn uit de Morée — de Peloponnesos — voordat hij zich in Smyrna vestigde, waar hij floreerde als makelaar in dienst van Europese kooplieden. Dit detail, overgeleverd door de 17de-eeuwse kroniekschrijvers, spreekt van een discrete maar essentiële deugd van de lignée: de economische actie als voorwaarde voor het voortbestaan van de gemeenschap. De Joodse makelaar, vertrouwde bemiddelaar tussen het Oosten en het Westen, belichaamde dit vermogen van Israël om banden te weven waar religieuze grenzen mensen scheidden — een concrete vorm van de relatie tot de vreemdeling die de Joodse traditie, sinds de gastvrijheid van Abraham onder de eik van Mamré, als een plicht beschouwt. Het fortuin dat door de vader was verworven, diende ertoe de zonen onderwijs en het genot van studie te geven: het geld ten dienste van de Torah, volgens een oud ideaal.

De traditie meldt dat Sabbatai Zevi rond 1626 te Smyrna werd geboren op een dag van Tisha be-Av — de 9de van de maand Av, rouwdag van de vernieling van beide Tempels. De datum zelf is voor zijn aanhangers een teken: volgens een oud geloof moet de Messias op de dag worden geboren waarop de Tempel werd vernietigd, zodat de diepste rouw de hoogste troost in zich zou dragen. Hier antwoorden archief en geheugen elkaar: de verhalen van tijdgenoten, zowel joods als christelijk, bevestigen de Smyrnaïsche oorsprong en de talmoedische vorming van de jongeman, maar de liturgische toeval behoort tot het erbouwend verhaal, onmogelijk met zekerheid vast te stellen en zonder twijfel achteraf gevormd door de ijver van zijn getrouwen.

Waar de bronnen het over eens zijn, is de vroegrijpheid van zijn talmoedische kennis. Gevormd door de meesters van Smyrna, bedreven in de halakha evenals in de Luriaansche Kabbala die toen de geesten in brand zette, onderscheidde Sabbatai zich door intense vroomheid, ascetische praktijken, gekenmerkt door vasten en rituele wasingen. Deze dorst naar studie en heiligheid verbindt zijn jeugd met een kardinale deugd van de traditie: de talmud Torah ke-neged kulam, de studie die alle andere verplichtingen opweegt. Maar dezelfde getuigen beschrijven reeds wisselende toestanden van glorieuze verheffing en diepe prostatie — wat de moderne psychiatrie zou lezen als een manisch-depressieve afwisseling, en wat zijn leerlingen interpreteerden als « verlichtingen » en « verduisteringen » van de messiaansche ziel. De grens tussen ijver en verstoring, tussen heiligheid en duizeligheid, doorkruist de hele geschiedenis van de lignée.

Aan het einde van het jaar 1665, in Gaza, kondigde een jonge kabbalist met de naam Nathan aan dat Sabbataï Zevi de beloofde Messias was. Het nieuws verspreidde zich met verbazingwekkende snelheid, gedragen door handelsnetten en rabbijnse brieven, van Saloniek naar Caïro, van Amsterdam naar Livorno, van Hamburg naar Sanaa. Het jaar 1666 — dat bepaalde christelijke en joodse berekeningen al hadden opgeladen met apocalyptische verschrikkingen — kristalliseerde een messianische hoop van ongekende omvang. Hele gemeenschappen bereidden zich voor op het grote vertrek naar het Heilige Land, liquideerden hun goederen, gaven zich over aan openbare boetedoening, vasten en nachtelijke waken.

Deze ontbranding openbaart, voorbij de figuur van Sabbataï, een waarheid van de collectieve herinnering van Israël : de verwachting van de Messias was geen theologische abstractie maar een levende passie, in staat de menigten over drie continenten in beweging te zetten. De volkse gisting, onder de armen zowel als onder de kooplieden, getuigt van de inbetrokkenheid bij het collectieve leven en de paradoxale eenheid van een verspreide natie plotseling bijeengebracht door dezelfde hoop. Men zag zich toen manifesteren een intens mededogen, verzoeningsgebaren, een drang tot boetedoening. Maar die drang droeg ook haar schaduw met zich mee: het verlaten van dagelijkse verplichtingen, het betwisten van rabbijnse gezag, en de blindheid van een menigte bereid alles te geloven. De historicus stelt vast dat prestigieuze rabbijnen zich verzetten, terwijl anderen zich lieten meevoeren — bewijs dat binnen de crisis zelf de traditie voorzichtigheid van de Wet kon tegenover de roes van het wonder stellen.

In februari 1666 reisde Sabbataï Zevi naar het Ottomaanse Rijk en werd gearresteerd door de autoriteiten, bezorgd over de beroering die hij veroorzaakte. Gevangen gezet in Gallipoli, werd hij in het najaar gedwongen te kiezen tussen de dood en de islam. Op 16 september 1666 bekeerde hij zich voor de sultan en diens hof, trok de tulband aan en ontving de naam Aziz Mehmed Effendi. De schok was immens: de man die Israël zou moeten verlossen had het geloof van Israël verloochend. Voor velen was dit de ineenstorting van een droom; voor anderen een hoger mysterie — het idee dat de Messias diep in de «schillen» van het kwaad moest afdalen om de vonken van heiligheid eruit te trekken, een kabbalistische omkering die aanleiding gaf tot de clandestiene beweging van de Dönme, deze schijnbare bekeerlingen die in het geheim joods bleven.

De apostasie van Sabbataï vormt de schaduw over de naam Zevi. Zij leert, bij negatie, een deugd die de traditie als essentieel beschouwt: de demoed en onderwerping aan de Wet als bolwerk tegen de hybris van het individu dat zich boven de halakha waant. De grote meerderheid van de rabbijnse wereld veroordeelde de beweging en werkte in de daaropvolgende decennia aan het uitwissen van de sporen ervan en aan het herstel van het gezag van de Wet. Deze krachtsinspanning — de herbevestiging van de halakha tegen het messiaans antinomisme — was zelf een daad van trouw en collectieve verantwoordelijkheid, een zorg voor de gemeenschap die werd bedreigd met splitsing.

De geschiedenis van het sabbataïsme is niet alleen die van één man en zijn mannelijke volgelingen. Recent onderzoek heeft het bijzondere plaats van vrouwen in de beweging aan het licht gebracht. Ada Rapoport-Albert toont in Women and the Messianic Heresy of Sabbatai Zevi, 1666-1816 de bijzondere rol van vrouwen binnen de sabbataïsche ketterij [Rapoport-Albert, 2011]. De beweging verleende bepaalde vrouwen een ongebruikelijke profetische en rituele zichtbaarheid in het traditionele jodendom, waar de openbare religieuze ruimte hun grotendeels was gesloten.

Deze dimensie werpt licht op een vruchtbare spanning in de trajectory van de Zevi's en hun geestelijke erfgenamen. Enerzijds verstoorde de antinomistische subversie de gevestigde orde, ook de orde van de geslachten, en creëerde ongebruikelijke breuken. Anderzijds stelde zij bloot aan alle vervalsingen van het illuminisme. Men vermoedt echter een werkelijke deugd: een bepaalde uitgebreide opvatting van gemeenschappelijke participatie, die figuren die gewoonlijk gemarginaliseerd waren erkenning gaf en waardigheid. Hier opnieuw nuanceert het archief zowel het heroïsche verhaal als het beruchte verhaal: het sabbataïsme was tegelijk een halakhische afwijking en een sociaal laboratorium waarin, verward, de aspiratie van Israël naar een verlossing die niemand uitsluit tot uitdrukking kwam. De nakomelingen van de Zevi's — bij de Dönme van Salonika, die twee eeuwen lang een dubbel religieus leven onderhielden — droegen lange tijd het gewicht van deze ambivalentie.

Na de dood van Sabbataï Zevi in ballingschap, rond 1676, in Dulcigno (tegenwoordig Ulcinj, aan de Adriatische kust), werd de naam Zevi voor sommigen een bron van schande, voor anderen van geheime verering. De grote rabbijnse autoriteiten van Europa en het Oosten stelden zich ten doel het « sabbataïsme » op te sporen tot in zijn meest discrete vertakkingen, tot het punt dat de enige beschuldiging van crypto-sabbataïsme gedurende de gehele achttiende eeuw volstond om geleerde reputaties te ruïneren. De beweging der Dönme daarentegen bleef voortbestaan in het Osmaanse Rijk, met name in Salonique, en bewaarde een hybride cultus tot de omwentelingen van de twintigste eeuw en de Grieks-Turkse bevolkingsuitwisseling van 1923.

De moderne historiografie, van Heinrich Graetz tot Gershom Scholem, heeft de studie van het fenomeen gerehabiliteerd, niet om de afvallige vrij te spreken maar om te begrijpen wat deze crisis onthulde over het innerlijke leven van het jodendom : zijn vermogen tot hoop, zijn kwetsbaarheid voor valse messianism, en zijn kracht van veerkracht. De naam Zevi werd aldus een object van kennis — historisch, filosofisch, literair — voedend een reflectie over de grens tussen geloof en illusie. Daarin heeft de Zevi-lignee, door het drama zelf dat zij belichaamt, aan Israël een paradoxale dienst bewezen : zij heeft hem gedwongen na te denken over de grenzen van zijn eigen verlangen naar verlossing, en de primaat van de Wet en het geduldig onderzoek boven de roes van onmiddellijke zaligheid opnieuw te bevestigen.

De Zevi-lijn zal aan het geheugen van Israël niet het beeld hebben nagelaten van een dynastie van rechtvaardigen of vreedzame weldoeners. Ze zal er iets veel verontrustenders en misschien meer onderwijzends hebben nagelaten : het verhaal van een hoop tot gloeiend toe opgebracht, en vervolgens gebroken. Door Mordecaï de makelaar zien we de deugd van economische actie ten dienste van de gemeenschap ; door de jonge Sabbataï, die van talmudische kennis en ijver ; door de opvlamming van 1666 de buitengewone collectieve betrokkenheid van een verspreid volk plotseling verenigd.

Maar wat deze lijn boven alles het best tot uitdrukking heeft gebracht — zij het tegen haar eigen wil — is de opperste waarde die de traditie stelt tegenover alle matheid : de trouw aan de Wet als maat van de mens, en de daaruit voortvloeiende bescheidenheid. Want juist door tegen het Zevi-avontuur weerstand te bieden, door de halakha tegen het antinomisme opnieuw te bevestigen, door de geduldige studie boven de messianische duizeligheid te verkiezen, openbaarde de joodse wereld haar diepste deugd. De gazelle van de naam Zevi is te snel naar de horizon van verlossing gesneld ; en het was door haar terug te roepen tot de trage mars van de Wet dat Israël, opnieuw, zichzelf redde. Dat is de les van dit verhaal : dat onbegrensde hoop een vuur is dat verlicht en verteert, en dat ware heiligheid zich bewaart in geduld, trouw en bescheidenheid.