Familie Zelman

De naam Zelman is het resultaat van een goed geïdentificeerde reeks linguïstische transformaties. De bijbelse voornaam Shelomoh — Salomo, de wijze koning, zoon van David — werd in het Germaanse en Jiddischsprekende gebied afgekort en aangepast tot Zalman of Zalmen. Dit hypokoristisch fenomeen (een genegenheids- of verkorte vorm van een voornaam) is kenmerkend voor de middeleeuwse en moderne asjkenazische naamkunde. De uitgang -man, frequent in Jiddische voor- en achternamen (Lieberman, Feldman, Hirschman), is hier opgegaan in de wortel, wat een zelfstandige naam opleverde.

De overgang van voornaam naar familienaam verloopt volgens een klassiek schema: de zoon van Zalman wordt door erfenis „Zelman", waarna de naam vast komt te liggen als overdraagbare geslachtsnaam. Dit mechanisme, dat voorafgaat aan de naamvaststellingsdecreten die door de Oostenrijkse (1787) en Russische administratie aan het begin van de 19de eeuw werden opgelegd, verklaart dat verschillende families zonder bloedverwantschap onafhankelijk van elkaar dezelfde familienaam konden dragen: het volstond om in een bepaalde generatie een voorouder met de voornaam Zalman te hebben gehad.

Dat deze naam met een noordelijk aanzien in Italië wordt aangetroffen, behoeft niet te verbazen. De asjkenazische aanwezigheid daar is oud en gedocumenteerd: Joden uit het Rijndalgebied en Duitse landen vestigden zich reeds in de Middeleeuwen in het noorden van het schiereiland, met name in Venetië, Lombardije en Piëmont. Robert Bonfil heeft aangetoond hoe zeer de joodse samenleving van de Italiaanse Renaissance een mozaïek van gemeenschappen was — inheems Italiaans (italkim), Duits (tedeschi) en later Spaans-Portugees — die vaak in dezelfde stad naast elkaar bestonden [Bonfil, 1994]. Een familienaam afgeleid van Zalman past natuurlijk in de tedesca-component van deze samenleving, die van de Joden van Duitse afkomst die hun ritus, taal en naamkunde naar Italië brachten.

De centrale attestering van de familie Zelman berust op een precieze en verifieerbare bron: het werk van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925 [Schaerf, 1925]. Deze inventaris, lange tijd een referentie-instrument gebleven, inventariseert de achternamen die door Joodse families op het schiereiland werden gedragen en ordent deze, en geeft waar mogelijk hun geografische of taalkundige oorsprong aan. Erin voorkomen betekent dat de naam Zelman op het moment van samenstelling van het werk inderdaad door een of meer Joodse families in Italië werd gedragen — dit is een vastgesteld feit, geen gissing.

De context van deze gemeenschap geeft het volledige gewicht aan de attestering. De Joden van Italië vormen een van de oudste centra van de westerse diaspora, continu aanwezig in Rome sinds de oudheid. Op deze italkit-stam volgden, in de loop der eeuwen, de Askenazische ballingen uit het noorden, vervolgens de Sefardische verdrevenen uit Spanje en Portugal na 1492 en 1497. Robert Bonfil heeft de rijkdom van dit Joodse leven in de Renaissance beschreven, gestructureerd rond georganiseerde gemeenschappen, leenbanken, talmudische academies en intense intellectuele activiteit [Bonfil, 1994].

Deze culturele vitaliteit is ook af te lezen in de materiële productie. Giulia Tamani heeft de versierde Hebreeuwse handschriften bestudeerd die in Italië werden vervaardigd, waarvan het artistieke raffinement en het aanzienlijke gemeenschappelijke mecenaat getuigen, waar welgestelde families en geleerden bijbels, mahzorim en verluchte verdragen lieten maken [Tamani, 2010]. Een familie als de Zelmans, ingeschreven in dit weefsel, nam — op zijn minst als getuige van zijn tijd — deel aan dit universum waar het Hebreeuwse boek een centrale plaats innam, tegelijk heilig voorwerp, sociaal onderscheidingsteken en vector van transmissie.

Een Italiaanse Joodse familie begrijpen die een naam van Asjkenazische oorsprong droeg, vereist inzicht in de bijzonderheid van de « naties » die het jodendom op het schiereiland samenstelden. In eenzelfde stad — Venetië, Padua, Mantua, Ferrara — konden een scola italiana, een scola tedesca (Duitse) en een scola sefardita of levantina naast elkaar bestaan, elk met zijn eigen synagoge, zijn liturgische ritus en eigen gebruiken. Bonfil heeft benadrukt dat deze veelheid niet slechts een eenvoudige nabijheid was, maar een echte identiteitsnegociatie, waarbij de grenzen tussen groepen zowel rigide als doorlatig bleken [Bonfil, 1994].

Voor een familie van tedesca-afkomst, zoals de onomastiek van Zelman suggereert, betekende het behoren tot de Duitse ritus onderscheidende gebeden, gebruiken en een liturgische kalender, anders dan die van de italkim of de Sefarden. Maar het langdurig verblijf in Italië neigde ertoe deze families te italianiseren: aanvaarding van de volkstaal, integratie in plaatselijke communautaire instellingen, en soms liturgische versmelting. Dit proces van langzame aculturatie, zonder verdwijning van de herinnering aan de oorsprongen, kenmerkt de toestand van de Italiaanse Joden.

Hier moet men zich hoeden voor elke te nette reconstructie. We weten niet, bij gebrek aan gepubliceerde naamgeving-archieven, de precieze stad, de generatie en de exacte ritus van de familie Zelman die door Schaerf wordt getuigd. De hypothese van Asjkenazische afkomst, geaccultureerd in Italië, is waarschijnlijk gezien de onomastiek en de context, maar zij blijft een deductie uit aanwijzingen, en niet een aan alle zijden gedocumenteerd feit. Historische integriteit gebiedt dit duidelijk te zeggen [Yerushalmi, 1984].

Verder dan het archief, draagt de naam een herinnering met zich mee. In de joodse traditie roept de voornaam Shelomoh — wortel van de familienaam Zelman — nooit neutraliteit op: hij reikt naar de figuur van Salomo, koning die de Tempel bouwde, rechter beroemd om zijn wijsheid, traditioneel auteur van de Spreuken, Prediker en Hooglied. Een naam dragen die uit deze wortel voortvloeit, betekent in de verbeelding van families een deel van die symbolische wijsheid en koningschap erven.

De naamgeving volgt zelf een geheugenlogica. Bij de Asjkenazi's zorgde het gebruik om een kind naar een overleden voorouder te noemen voor de voortgang van de naamwortels van generatie op generatie; dit is precies wat Zalman in staat stelde om duurzaam in omloop te blijven voordat hij zich tot familienaam bevroor. De naam wordt dan een draad gespannen tussen levenden en doden, een manier om de lignée bijeen te houden — wat Yerushalmi beschrijft als de diepe veer van het collectieve joodse geheugen, meer gericht op trouw dan op kroniek [Yerushalmi, 1984].

Deze geheurendimensie wortelt in een opvatting van tijd en woord die eigen is aan joods denken. Léon Askénazi heeft aangetoond dat traditie geen bevroren depot is maar een levende overdracht, waar elke generatie de erfenis opnieuw interpreteert [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis heeft op zijn beurt onderstreept hoezeer het hebreeuwse denken verlangen, geheugen en verbond in eenzelfde beweging articuleert, waardoor de doorgegeven naam veel meer wordt dan een etiket: een verbintenis [Abécassis, 1987]. Dit hoofdstuk behoort meer dan de voorgaande tot het ontvangen geheugen en niet tot het archief: zijn status is die van het overgeleverde.

Een patroniem wordt zelden beperkt tot een enkele ruimte. Als Schaerf de Zelman in Italië aantoont, heeft de wortel Zalman/Zelman zich door de asjkenazi diaspora's verspreid — van Duitsland naar Polen, van Litouwen naar Rusland — en, door moderne migraties, naar West-Europa, Amerika en het Middellandse-Zeegebied. De naam kon zich dus in zeer uiteenlopende contexten voordoen, zonder dat daar noodzakelijk enige genealogische verbinding tussen bestaat.

De geschiedenis van de Middellandse-Zeegemeenschappen werpt door contrast licht op de Italiaanse trajectorie. De grote circulatie van Portugese Joden — bestudeerd door Lionel Lévy van Livorno naar Amsterdam en Tunis — toont hoe een « natie » een handels- en familiarnet kon weven dat zich over de gehele Middellandse-Zeekust uitstrekte [Lévy, 1999]. Met name Livorno, als vrije haven gastvrij voor Joden, werd een kruispunt waar Sefarden, Italikim en nieuwkomers elkaar ontmoetten; Lévy heeft het tot in de schemering van deze Livornese gemeenschap nagegaan [Lévy, 1996]. Hoewel niets de Zelman rechtstreeks aan dit Portugese netwerk bindt, illustreren deze werken de vloeiendheid van toebehoren in het Italiaanse Joodendom, waar een naam uit het noorden de wegen van het zuiden kon kruisen.

Verder naar het westen en zuiden getuigen de gemeenschappen van Noord-Afrika — Tlemcen bestudeerd door Eliahou-Éric Botbol, Sidi Bel Abbès waarvan de rabbijnse archieven zijn bewaard gebleven — van de diversiteit van Joodse Middellandse-Zeelotgevallen [Botbol, 2000] [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. Deze werelden, overwegend Sefardisch en inheems, herinneren eraan dat één volk radicaal verschillende configuraties heeft gekend naargelang de plaats. De trajectorie van de Zelman, verankerd in Italië en van schijn Asjkenazi, vormt daarvan een bijzondere tak, die in dit geheel moet worden geplaatst zonder ermee te worden verward.

De familienaam Zelman, omdat deze afstamt van de naam Salomo, nodigt uit tot een laatste verschuiving: van genealogie naar de geschiedenis van de ideeën. Het Italiaanse jodendom, waar de familie is geattesteerd, was een belangrijk centrum van Joodse filosofie en mystiek. Colette Sirat heeft de rijkdom van de middeleeuwse Joodse filosofische productie aangetoond, overgeleverd via manuscripten, waarin Italië een rol als intermediair en voedingsbodem speelde tussen de Sefardische en Asjkenazische wereld [Sirat, 1983]. Maurice-Ruben Hayoun heeft deze lange speculatieve traditie nagetekend, van middeleeuwse filosofie tot de Joodse Verlichting [Hayoun, 2023].

Hier antwoorden geheugen en geschiedenis elkaar — vandaar het register van de intersection. De traditie laadt de naam Salomo met een waarde van wijsheid; de geschiedenis bevestigt dat de gemeenschappen waar deze naam circuleerde, in Italië, plaatsen van intens intellectueel leven waren, waar men werken van filosofie en halakhah kopieerde, annoteerde en bediscussieerde. De materïële verfijning van de manuscripten beschreven door Tamani [Tamani, 2010] en de gemeenschappelijke vitaliteit beschreven door Bonfil [Bonfil, 1994] geven vorm aan deze convergentie.

Isaiah Berlin, bij het overdenken van de moderne Joodse toestand, heeft aangetoond hoe de Joodse identiteit van de diaspora zich heeft gevormd in een permanente spanning tussen trouw aan het erfgoed en inbedding in de omringende samenlevingen [Berlin, 1973]. De naam Zelman — Hebreeuwse wortel, Jiddische vorm, Italiaanse attestatie — belichaamt precies deze vruchtbare spanning: een naam die tegelijkertijd origine, reis en inbedding zegt. Het gaat niet om een geïsoleerd feit maar om een punt waar archief en traditie elkaar wederzijds verlichten, zonder echter alle onzekerheden op te heffen — vandaar een status die waarschijnlijk blijft.

Aan het einde van deze reis laat de lineage Zelman zich niet als een gereconstrueerde nominale genealogie vatten, maar als een convergentiepunt van verschillende Joodse verhalen. De naam, afgeleid van de Asjkenazische voornaam Zalman, zelf afkomstig van het Hebreeuwse Shelomoh, draagt in zich de herinnering aan Salomo en het kenmerk van een afkomst van schijnbaar noordelijke oorsprong. Zijn attestatie in Italië door Samuele Schaerf in 1925 [Schaerf, 1925] verankert het in een van de oudste en meest samengestelde judaïsmes van Europa, waar italkim, tedeschi en Sefarden zich mengden [Bonfil, 1994].

Wat de bronnen met zekerheid vaststellen is beperkt: het bestaan van de achternaam, zijn onomastische oorsprong, en zijn aanwezigheid in de Italiaanse Joodse gemeenschap. Wat wij daarboven voorstellen — een Asjkenazische afkomst die in Italië is geaccultureerd, een inbedding in de wereld van het boek en de gedachte — behoort tot waarschijnlijke deductie, als zodanig aanvaard. Dit is de eerlijkheid die alle trouwe geschiedenis vereist, die het archief van de Herinnering weet te onderscheiden terwijl het hen in dialoog laat staan [Yerushalmi, 1984]. De lineage Zelman blijft aldus een draad onder de duizenden die de grote wandtapijt van de diaspora samenstellen — bescheiden, maar authentiek, en waardig om vast te worden gehouden.