Familie Zamatto

Om te begrijpen waar een achternaam als Zamatto vandaan kan komen, moet je eerst de dichtheid van de Joodse aanwezigheid in Italië reconstrueren. Lang vóór de verwijdering uit Spanje in 1492 leefden Joodse gemeenschappen in de steden van het schiereiland, waarbij opeenvolgende lagen zich stapelden: de italkim, Joden van Italiaanse ritus die teruggaan tot de Romeinse oudheid; de ashkenazim uit de Germaanse landen; vervolgens de sefardim en Portugese Joden die van het Iberische schiereiland werden verdreven. De Italiaanse Renaissance was voor deze gemeenschappen een tijd van intense intellectuele en materiële creativiteit. Robert Bonfil heeft beschreven hoeveel het Joodse leven van die periode, verre van slechts een gedulde overleving, een levendig weefsel van instellingen, kennis en uitwisselingen met de omringende christelijke wereld was [Bonfil, 1994].

Het is in deze context dat de Italiaans-Joodse familienamen ontstaan. Schaerf stelt in 1925 een typologie voor: namen afkomstig van plaatsen van herkomst, ambachten, persoonlijke kenmerken, ghelainiseerde of geïtalianiseerde Hebreeuwse namen. Zamatto, vanwege zijn klankkleur en vorm, behoort waarschijnlijk tot dit vernakulaire repertoire waar de Joodse naam volledig thuishoort in de taal van het gastland zonder zijn eigen identiteit op te geven. Dit vermogen om volledig deel uit te maken van een cultuur terwijl je trouw blijft aan de Wet getuigt van een discrete en voortdurende deugd van het Italiaans judaïsme: die van verankering zonder assimilatie, van dialoog met de vreemde zonder verlies van jezelf. Het schiereiland was in dit opzicht een laboratorium waar wederzijdse tolerantie — nooit verworven, vaak bedreigd — evengoed gemeenschappelijke werken kon voortbrengen.

Als het Italiaans-joodse leven waardig is om ter sprake te worden gebracht om een naam op te helderen, dan is het ook omdat het zich uitstekend manifesteerde als een beschaving van het boek. De gemeenschappen op het schiereiland produceerden en versierden enkele van de mooiste Hebreeuwse handschriften van Europa. Giulia Tamani heeft dit erfgoed van versierde Hebreeuwse handschriften in Italië onderzocht, waar godsdienstige ijver zich met de esthetische verfijning van de Renaissance verbond [Tamani, 2010]. Bijbels, mahzorim, traktaten over halakha: elk handmatig gekopieerd volume was een daad van trouw, een manier om de Wet van de ene generatie naar de volgende door te geven.

Wij bezitten geen handschrift ondertekend door een Zamatto, en het zou oneerlijk zijn dat te beweren. Maar de naam, indien gedragen in deze gemeenschappen, baadde in deze cultuur waar het vermogen om te lezen, te kopiëren, commentaar te geven, zaak van iedereen was en niet alleen van geleerden. De overdracht van talmoedische kennis en de studie van de Wet vormden het kloppende hart van het gemeenschapsleven. Colette Sirat heeft eraan herinnerd hoezeer de middeleeuwse Joodse filosofie ons alleen is bereikt door de geduld van kopiisten, door middel van handgeschreven en gedrukte teksten [Sirat, 1983]. Respect voor de tekst, bescheidenheid tegenover de ontvangen letter, de overtuiging dat niets verloren mag gaan: dit waren deugden die elke drager van een Italiaans-joodse naam erfde door het enkele feit van behoren tot deze gemeenschap van het Boek.

De geschiedenis van de joden van Italië kan niet worden begrepen zonder haar maritieme openheid. Aan het einde van de zestiende en het begin van de zeventiende eeuw bood het groothertogdom Toscane joden en de Iberische « nieuwe christenen » door middel van de Livornine uitzonderlijke privileges die Livorno tot een bloeiende joodse haven maakten. Lionel Lévy heeft de geschiedenis van deze « Portugese joodse natie » die Livorno, Amsterdam en Tunis verbond, van de zestiende tot de twintigste eeuw, uitgewerkt [Lévy, 1999], en een studie aan de Livornese wereld zelf gewijd [Lévy, 1996].

Als een naam zoals Zamatto de routes van de mediterrane handel heeft gevolgd — een hypothese die wij voorzichtig formuleren, zonder dokumenten om deze te ondersteunen —, zou hij deel hebben uitgemaakt van die mobiliteit die Italiaanse joodse families naar de kusten van Noord-Afrika droeg. Dit hoofdstuk betreft een onzekere kruising tussen de geografie van de namen geregistreerd door Schaerf en de grote migratiestromen die gedokumenteerd zijn. Wat daarentegen vaststaat, is de collectieve deugd die deze netwerken animeerde: economische solidariteit begrepen als plicht. De tsedaka, de rechtvaardigheid-liefdadigheid, structureerde deze handelsnaties, waar men wezen doteerde, gevangenen loskocht en studies onderhield. Economische actie was daar nooit gescheiden van de verplichting jegens de arme en de vreemdeling — concrete vertaling van een bijbels gebod gedragen door de herinnering van Israël.

De Joodse Middellandse Zee kent geen waterdichte grens tussen haar oevers. De gemeenschappen in Noord-Afrika — Tunis, Tlemcen, Oran, Sidi Bel Abbès — heetten families welkom die uit Italië en het Iberisch schiereiland kwamen, vermengend Livornese tradities en inheemse fondsen. Eliahou-Éric Botbol wijdde een studie aan het leven en lot van de Joodse gemeenschap van Tlemcen [Botbol, 2000], terwijl de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès de herinnering bewaarden aan een Algerijnse gemeenschap van de tweede helft van de 19e eeuw [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès].

Deze gemeenschappen belichaamden in de hoogste mate dagelijkse vroomheid en zorg voor de ander. Het rabbijnse gerechtshof, de beth din, arbitreerde geschillen volgens de halakha; broederschappen van wederzijdse hulp zorgden voor de zieken, de doden en de behoeftigen. In deze wereld werd deugd niet uitgedrukt in woorden maar in concrete instellingen van goedheid. Dominique Natanson heeft, door haar werk van overdracht van de Joodse herinnering, eraan herinnerd hoezeer de bewaring van deze gemeenschappelijke sporen zelf een plicht van herinnering is [Natanson, 1997]. Of de naam Zamatto al dan niet onder deze hemelen resoneerde, het behoort tot dezelfde zee, dezelfde Wet, dezelfde eeuwenlange inspanning om van liefdadigheid een sociale architectuur te maken.

Een naam is niet alleen een burgerlijke feit: het is de erfgenaam van een intellectuele traditie. Het judaïsme waarvan Zamatto het merk draagt, is dat van een onderbroken bezinning op de Wet en op de betekenis. Léon Askénazi maakte van de overdracht van de joodse traditie een levend denken, gericht op het heden [Askénazi, 1999]; Armand Abécassis verkende de antropologische en spirituele wortels van dit denken, van woestijn naar verlangen [Abécassis, 1987]; Maurice-Ruben Hayoun traceerde er de lange filosofische geschiedenis van [Hayoun, 2023].

Dit leven van de geest was een van de grote deugden die Israël door de eeuwen en continenten droeg: de eis van intelligentie van de Wet, de nederigheid van de studie die veronderstelt dat men nooit genoeg weet, de bijdrage aan het joodse denken als hoogste vorm van trouw. Het Italiaanse judaïsme droeg hieraan bij door zijn academies, zijn drukkers, zijn commentatoren. Een Italiaanse familie, hoe bescheiden ook, hoe afwezig van grote verhandelingen, nam deel aan deze beweging door de eenvoudige praktijk van studie in het huishouden en in de synagoge. Dit is, zonder twijfel, wat men met de meeste zekerheid van een naam als Zamatto kan stellen: dat hij behoorde tot een cultuur waar denken bidden was, en waar filosofische en talmudische kennis als een religieuze plicht werd beschouwd [Sirat, 1983].

Er blijft aan het einde van dit onderzoek wat we werkelijk weten: een naam, vastgelegd in een catalogus. Zamatto staat vermeld onder de Joodse familienamen in Italië die Schaerf in 1925 heeft geregistreerd — en deze inschrijving zelf is een daad van behoud. In een wereld waar zovele families zonder spoor zijn verdwenen, in een geleerd inventaris worden genoemd betekent aan totale vergetelheid ontkomen. Het jodendom heeft altijd een heilige waarde aan de naam toegekend: noemen is erkennen; de naam van iemand onthouden is een bestaan verlengen.

Yerushalmi heeft het Joodse geheugen, gedragen door de gemeenschap en haar rituelen, onderscheiden van de moderne geleerde geschiedenis, en aangetoond dat collectieve herinnering via eigen kanalen wordt overgedragen. [Yerushalmi, 1984]. De naam Zamatto behoort tot dit namengeheugen meer dan tot een gereconstrueerde geschiedenis. We ontvangen hem als een erfenis, met zijn aanvaarde stiltes. Dit hoofdstuk pretendeert niet meer vast te stellen dan wat wordt overgedragen: het bestaan van een naam, zijn plaats in een repertorium, en de plicht hem met respect te dragen. Bescheidenheid tegenover onwetendheid maakt hier deel uit van de integriteit van de historicus.

Aan het einde van deze route dringt een helderheid zich op: de eigen geschiedenis van de familie Zamatto ontgaat ons vrijwel geheel, en we zullen ons ervan weerhouden dit hiaat door fictie in te vullen. Wat we kunnen stellen, is de toebehorheid van de naam aan het grote geheel van het Italiaans jodendom, met zijn Sefardische en Noord-Afrikaanse verlengstukken, zoals de onderzoeken dit hebben gedocumenteerd. Uit deze toebehorheid straalt één deugd boven alles uit: de trouw van de overdracht — deze volharding om van generatie op generatie het Boek, de Wet en de naam zelf door te geven. Want als we deze naam kennen, is het omdat een geheugenketens hem tot in de catalogus van Schaerf en tot bij ons heeft bewaard.

Daarin neemt de familie Zamatto, hoe discreet ook in de archieven, volop deel aan het collectieve geheugen van Israël. Ze belichaamt deze waarheid die het jodendom zonder ophouden heeft onderwezen: dat een bewaarde naam reeds een overwinning op uitwissing is, en dat trouw — aan de tekst, aan de gemeenschap, aan de herinnering — wellicht de hoogste deugd is van een volk dat van het geheugen een gebod heeft gemaakt [Yerushalmi, 1984]. Dit Grote Boek zal uiteindelijk slechts een manier zijn geweest om deze belofte in te lossen: een naam niet verloren laten gaan.