Familie Zacuto

De naam Zacutti / Zacuto / Zacut behoort tot de Joodse achternamen van Iberische afkomst. De meest oud attesteerde vorm, Zacut (זָכוּת), doet in het Hebreeuws denken aan het begrip zekhut — verdienste, gunst, onschuld verworven voor de Hemel. Het is verleidelijk in deze naam een program te lezen: een familie waarvan de reputatie zou berusten op de verdienste van haar daden en kennis. Voorzichtige taalkundigen benadrukken echter dat volksetymologie niet als zeker beschouwd mag worden; de naam zou ook kunnen voortkomen uit een plaatsnaam of een arabisch-Spaanse vervorming. In alle nauwkeurigheid zij vastgesteld dat het gaat om een Sefardische naam waarvan de varianten — Zacut, Zacuto, Zacutto, Zacutti, Zaccuto — de opeenvolgende aanpassingen aan gastlanden weerspiegelen: Castiliaans, Portugees, Italiaans, Judeo-Arabisch.

De inschrijving van de naam in Schaerfs repertorium bevestigt zijn Italiaanse inburgering. Nu was Italië uit de Renaissance precies de smeltkroes waar Italiaanse inheemse Joden, Ashkenazische Joden uit het noorden, en Sefardische Joden uit het Iberische schiereiland elkaar ontmoetten. Robert Bonfil heeft aangetoond hoe rijk het Joodse leven in Italië uit die periode was aan interne pluraliteit, waarbij gemeenschappen zich onderscheidden door hun rituelen (nusḥaʾot), hun synagogen en hun familienamen [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994]. Een achternaam van Iberische afkomst die in Italië was ingeburgerd, vertelt op zichzelf deze convergentiegeschiedenis: hij wijst op een familie die, vertrokken uit Sefarad, toevlucht en continuïteit heeft gevonden in Italiaanse steden.

De verspreiding van de naam in de Middellandse-Zeeruimte — Castilië, Portugal, Italië, Noord-Afrika, Osmaans Rijk — weerspiegelt ook de geografie van de Sefardische ballingschap. Overal waar zich gemeenschappen uit 1492 vestigden, kon de naam Zacuto zich voortplanten, transformeren, Italiaans worden of opnieuw arabisch worden volgens de contexten. Het is geen toeval dat men in rabbijnse registers van Oran nabije vormen terugvindt, noch dat Noord-Afrika de herinnering aan families met deze naam bewaart [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès]: onomastiek is een van de zeldzame doorlopende sporen door de breuken van de geschiedenis.

De vorm Zacutti moet dus worden begrepen als het Italiaanse eindpunt van een traject dat in Castilië begint, via Portugal voert, en zich voortzet in de Middellandse-Zeeën diaspora's. Dit traject dat de volgende hoofdstukken trachten te reconstrueren.

Geen studie van de Zacutti-lignée kan omheen de voorbijgaande figuur die het prestige van de naam heeft bepaald: Abraham ben Samuel Zacuto, geboren in Salamanca rond 1452 en gestorven rond 1515. Astronoom, wiskundige, historicus en rabbijn incarneert hij de top van de Joodse Iberische wetenschap op de vooravond van de uitzetting. Zijn wetenschappelijke faam was zodanig dat zijn naam voor het nageslacht onlosmakelijk verbonden werd met de astronomie van het Tijdperk der Ontdekkingen.

De Ha-Ḥibbur ha-gadol en de Almanach Perpetuum

Het centrale werk van Abraham Zacuto is zijn groot astronomisch verhandeling, de Ha-Ḥibbur ha-gadol (het « Grote Verhandeling »), samengesteld in Salamanca in 1478 in het Hebreeuws. Deze tekst, gebaseerd op astronomische tafels van opmerkelijke nauwkeurigheid, verschaft zeevaarders doorslaggevende gereedschappen voor de berekening van de breedtegraad aan de hand van de hoogte van de zon. In zijn inleiding tot het Hebreeuwse handschrift preciseerde Zacuto dat zijn betoog « zich baseert op de kennis van de bewegingen van de Zon en de Maan » — een formulering die de ambitie samenvat van een wiskundige astronomie in dienst van praktische navigatie.

De vertaling van het Hebreeuws naar het Latijn, vervolgens naar het Castiliaans, werd uitgevoerd door José Vizinho, leerling van Abraham Zacuto, en de gedrukte uitgave verscheen in Leiria in 1496 onder de titel Almanach Perpetuum. Deze overgang van het Hebreeuws naar het Latijn, vervolgens naar het Castiliaans, is openbaarend: hij getuigt van een Joodse wetenschap die, zonder haar wortels en haar taal af te zweren, aanvaardt om vertaald en overgedragen te worden aan een breder publiek, waarvan zij aldus deelneemt aan de kennisverspreiding eigen aan de Renaissance. Dit vertaalwerk is op zijn manier een daad van intellectuele gul­heid: het eigen weten ten dienste van zeevaarders stellen, die het zullen gebruiken om onbekende oceanen over te steken.

De astronomische tafels van de Almanach Perpetuum speelden een rol in de grote Portugese zeeexpeditie. De traditie wil dat zij werden gebruikt door Vasco da Gama op zijn reis naar Indië, en hun invloed op de scheepvaartwetenschap van het Tijdperk der Ontdekkingen wordt door geschiedkundigen van de wetenschappen ruimschoots erkend. Een koperen astrolabium, nauwkeurige tafels, zeekaarten: de astronomie van Zacuto ruste de karavelen van koning Manuel I^e uit, evenals de fantasieën van zeelieden. Er schuilt een diepe ironie in het feit dat de Joodse geleerde, uit Spanje verdreven in 1492, zou bijdragen aan de reizen die de kaart van de wereld opnieuw zouden tekenen — en derhalve de exil- en opvangplaatsen voor zijn eigen nakomelingen opnieuw zouden verdelen.

De ballingschap en haar etappes

In 1492 dwingt de uitzetting van joden uit Spanje Zacuto Salamanca te verlaten. Hij schuilt in Portugal, waar koning João II, zijn genie erkennend, hem tot astronoom van het hof benoemt. Daarna komt Manuel I^e, onder wiens bewind hij zijn functies blijft uitoefenen. Maar de gedwongen bekering van de Portugese joden in 1497 maakt opnieuw ballingschap onvermijdelijk. Zacuto vlucht naar Noord-Afrika — hij passeert Tunis — alvorens, volgens de traditie, naar de Oostelijke oevers van de Middellandse Zee te gaan: Jeruzalem of Damascus zouden zijn laatste toevluchtsoorden zijn geweest. Hij sterft rond 1515, nadat hij in enkele decennia bijna de gehele boog van de Sefaradische diaspora heeft doorkruist.

Deze levensweg illustreert een diep thema van het judaïsme: de ballingschap (galut) niet als passieve vervloeking, maar als beproeving waarin kennis wordt gesmeed en overgedragen. Verdreven uit Castilië zwicht Zacuto niet voor zijn weten; integendeel, hij neemt het met zich mee, vertaalt het, doet het drukken, en schrijft tot het einde toe. De zekhut — het verdienste — van de voorvader uit zich precies in deze trouw aan het weten in tijden van tegenspoed.

Als de Almanach Perpetuum de wetenschappelijke roem van Abraham Zacuto onder niet-joden heeft verzekerd, is het de Sefer Yuḥasin (« Boek der geslachtsregisters ») die hem een blijvende plaats in het interne Joodse geheugen heeft gegeven. Samengesteld in Tunis rond 1500–1504, is dit werk een van de monumenten van de middeleeuwse en renaissancistische Joodse historiografie.

Een keten van de traditie

De Sefer Yuḥasin is eerst en vooral een kroniek van de overdracht van de Traditie (massorah) : hij traceert de keten van wijzen van Mozes tot Zacuto's tijdgenoten, noemende de meesters en hun leerlingen, de plaatsen en de tijdperken, de werken en de debatten. In deze zin past het in het genre van de shalshelet ha-qabbalah — de « ketenen der traditie » — wat een van de karakteristieke vormen van het Joodse historisch bewustzijn is. Yosef Hayim Yerushalmi plaatst precies dit type werk onder de zeldzame eigenlijk « historische » ondernemingen van het middeleeuwse en renaissancistische judaïsme, getuigend van een inspanning om de keten van generaties te ordenen tegenover de verstrooiing [Yerushalmi, Zakhor, 1984].

Maar de Sefer Yuḥasin is geen eenvoudige lijst : het is ook een werk van intellectuele vroomheid. De wijzen noemen is hun eerbied betuigen, is jezelf in hun geestelijke afstamming inschrijven, is stellen dat de ramp van de uitzetting het draad niet heeft verbroken. Geschreven in het Tunesische ballingschap, is dit boek een antwoord op de verscheuring : tegenover het verlies van Sefarad stelt Zacuto de onheuglijke continuïteit van studie en commentaar. Het is een van de diepste handelingen van de Joodse waarde van overdracht — mesorah —, volbracht onder de pijnlijkste omstandigheden.

Een document over zijn tijd

De Sefer Yuḥasin bevat ook waardevolle informatie over de eigentijdse geschiedenis van Zacuto : hij vermeldt gebeurtenissen uit het Joodse leven op het Iberisch Schiereiland, persoonlijkheden uit zijn directe omgeving, religieuze en intellectuele debatten. Het is een bron van eerste rang voor de geschiedenis van Joodse gemeenschappen aan het einde van de 15de eeuw. Complementair aan de Almanach Perpetuum — de ene gericht naar de kosmos, de andere naar de gemeenschap —, vormen de twee belangrijkste werken van Zacuto samen een treffend diptycha : de man die de sterren mat, was ook degene die de wijzen telde, alsof de hemel en het menselijk geheugen tot dezelfde kunst van observatie en berekening behoorden.

De uitdrijvingen van 1492 (Spanje) en 1497 (Portugal) veroorzaakten een diaspora waarvan de golven zich door het hele Middellandse-Zeegebied verspreidden. Een belangrijk deel van de ballingen vestigde zich in Italië, waar verschillende Staten — ondanks de vijandigheid van enkele kerkelijke autoriteiten — welkome omstandigheden boden. Het is in deze beweging dat men de Italiaanse vestiging van families met de naam Zacut / Zacuto moet plaatsen, waarvan Zacutti de eindvorm is.

Robert Bonfil heeft de complexiteit van de structuren van Italiaanse joodse gemeenschappen tijdens de Renaissance beschreven, waar de nieuw aangekomen Sefarden hun plaats moesten onderhandelen tegenover de gevestigde gemeenschappen, en vaak hun eigen synagogen en broederschappen stichtten [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994]. De Iberische familienamen, waarvan Zacutti een voorbeeld biedt, vormen het naamkundige spoor van deze gestratificeerde neerslag.

De cultuur van het boek en het manuscript speelden een centrale rol in deze continuïteit. Giulia Tamani heeft de rijkdom bestudeerd van versierde Hebreeuwse handschriften die in Italië werden geproduceerd of bewaard, getuigend van de intellectuele vitaliteit van de joodse gemeenschappen op het schiereiland, waar geleerde werken circuleerden — inclusief astronomische en historiografische — ervan het gouden tijdperk van Iberië. [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010]. Een familie met de naam Zacuto zou zich natuurlijkerwijs in deze wereld van geleerden, kopiisten en beschaafde handelaren hebben ingeschreven.

Het is precies in deze wereld dat de werken van Abraham Zacuto na zijn dood bleven circuleren. De Almanach Perpetuum, reeds in 1496 gedrukt in Leiria, werd een gemeengoed in bibliotheken van de Renaissance, zowel joods als christelijk; de Sefer Yuḥasin werd in de gemeenschappen van Italië, het Osmaanse Rijk en het Oosten gekopieerd en van commentaar voorzien. De naam Zacuto dragen had in deze context meer betekenis dan familiale verwantschap: het was een intellectuele handtekening, het merk van een huis waar men deze teksten kon lezen, waar men de taal en de betekenis ervan begreep. Bij afwezigheid van notariële akten die de Italiaanse Zacutti namentlijk aan de astronoom verbinden, spreekt men hier van een waarschijnlijke afstamming, afgeleid uit de samenhang van migratietrajecten en de relatieve zeldzaamheid van de familienaam, eerder dan van een volledig gedocumenteerde genealogie.

Onder de Italiaanse gastlanden neemt één stad een bijzondere plaats in in de geschiedenis van de Sefarden: Livorno (Livorno). Dankzij de Livornine, de chartas die aan het einde van de zestiende eeuw door de groothertogen van Toscane werden uitgevaardigd, bood de stad joden — en met name de marranen die tot het jodendom waren teruggekeerd — uitzonderlijke privileges: godsdienstvrijheid, veiligheid, handelsmogelijkheden. Livorno werd aldus een van de grote centra van de Portugese Joodse Natie.

Lionel Lévy heeft beslissend onderzoek aan deze gemeenschap gewijd, stellende het netwerk bloot dat Livorno met Amsterdam, Tunis en andere plaatsen in de westerse Sefardische diaspora verbond [Lévy, La Nation juive portugaise. Livourne, Amsterdam, Tunis, 1591–1951, 1999]. In deze handels- en letterde wereld herbouwden families van Iberische afkomst een welvarend joods leven, waarbij internationale handel en trouw aan de Traditie werden verbonden. Lévy heeft ook de ondergang van deze wereld beschreven in La Communauté juive de Livourne. Le dernier des Livornais [Lévy, 1996].

Het is in deze Livornese — en meer in het algemeen Toscaanse — context dat de naam Zacutti zijn meest aannemelijke Italiaanse verankering vindt. De Livornezen onderhielden nauwe banden met Noord-Afrika, met name Tunesië, waar een belangrijke kolonie van Livornezen (de Grana) zich vestigde. Men herinnert zich dat Tunis precies een van de etappes in de ballingschap van Abraham Zacuto was en de plaats waar de Sefer Yuḥasin werd geschreven. De geografie van de lignage tekent aldus een Mediterrane driehoek — Sefarad, Italië, Noord-Afrika — waarbinnen de naam circuleerde en zich voortplanttte.

Het is opmerkelijk dat de boetgedichten van Mozes Zacuto (Tikkun Shovavim) overigens in 1740 in Livorno opnieuw werden gedrukt, lang nadat zij voor het eerst in 1712 in Venetië waren gepubliceerd — een teken dat het werk van de Amsterdamse en Mantaanse kabbalist een levendige weerklank behield in de Livornese gemeenschappen. De verwevenheid tussen de verschillende takken van de Zacuto-diaspora — die welke via Amsterdam loopt, die welke zich in Mantua en Venetië verankert, die welke uitstraalt naar Livorno en Tunis — bevestigt dat de lignage niet als een rechte lijn moet worden gelezen, maar als een netwerk.

Ongeveer twee eeuwen na Abraham verschijnt een ander figuur van vergelijkbare intensiteit in de lineage: Mozes ben Mordecaï Zacuto, bekend onder zijn Hebreeuwse acroniem RaMaZ (רמ״ז), geboren rond 1620–1625 in een familie van marranen uit Portugal die in Amsterdam was gevestigd, gestorven in Mantua op 1^e oktober 1697. Rabbijn, kabbalista, dichter en geestelijk meester, hij vertegenwoordigt een van de vooraanstaande figuren van de Joodse mystiek van de 17^e eeuw.

De kindsheid van Amsterdam en intellectuele vorming

Mozes Zacuto werd geboren in de levendigste gemeenschappelijke wieg van de westerse Sefardische diaspora: Amsterdam, waar de voormalige marranen hun judaïsme openlijk heroverden, academies stichtten, boeken drukten, en met ongeevenaard vrijheid filosofie en theologie bespraken. Het was in deze uitzonderlijk stimulerende omgeving dat de jonge Mozes Hebreeuws leerde, zich in de Talmoed verdiepte en profane wetenschappen studeerde onder leiding van Saul Levi Morteira, de grote Sefardische rabbijn van de stad. De traditie wil zelfs dat een zekere Baruch van Spinoza op dezelfde banken als hij zat, of kort na hem — een van de meest gedurfde filosofen van de eeuw. Wat deze toeval ook zij, beide mannen vertegenwoordigen twee radicaal tegengestelde antwoorden op dezelfde crisis: waar Spinoza naar pure rede zou gaan, zou Mozes Zacuto naar de diepten van de mystiek duiken.

Want Mozes Zacuto voelde vroeg al de roeping van de Kabbala. Verteld wordt dat hij veertig dagen vastte om het Latijn dat hij had geleerd te vergeten, omdat hij van mening was dat deze taal niet kon worden verzoend met kabbalistieke waarheden — een gebaar van ascese en losmaking van de profane wereld dat veel zegt over de radicaliteit van zijn toewijding. Hij verliet Amsterdam naar Polen, zette daar zijn studie van de Joodse mystiek voort, alvorens zich definitief in Italië te vestigen: eerst in Venetië, daarna in Mantua, waarvan hij de grote rabbijn werd.

De Shorshei ha-Shemot en de magie van de goddelijke namen

Een van de meest bijzondere werken van Mozes Zacuto is de Shorshei ha-Shemot (« De Wortels der Namen »), een uitgebreid lexicon van goddelijke en engelachtige namen, formules en kabbalistieke praktijken. Dit manuscript, verzameld en geschreven in de 17^e eeuw en bewaard in meerdere exemplaren waarvan afschriften in de Nationale Bibliotheek zijn geclassificeerd, getuigt van een kolossale compilatiewerk: Zacuto verzamelde daarin teksten uit de Lurianische traditie, fragmenten uit de Kabbala van Fez — vooral lange citaten van de Marokkaanse kabbalista R. Isaïe Bakish uit de 16^e–17^e eeuw —, en zijn eigen annotaties en ervaringen.

De Shorshei ha-Shemot behoort tot de stroming van de praktische Kabbala (kabbalah maʿasit): het volstaat niet met speculatie over de goddelijke natuur, het tracht de werkzaamheid ervan uit te voeren in het gebed, in de liturgie, in praktijken van bescherming en heiligmaking. De bedoeling is diep vroom: bereikt, door contemplatie en hantering van de heilige namen, een nabijheid tot het goddelijke die de letter van de Wet overstijgt zonder deze ooit te verraden. Hier waarneemt men de Joodse waarde van de vroomheid (ḥasidut) in haar meest intens gevoel: niet de uiterlijke devotie, maar de vurige begeerte naar een goddelijke aanwezigheid in het binnenste van de ziel. Dit manuscript, dat eerst in de vorm van handschriftelijke afschriften circuleerde alvorens gedeeltelijk gedrukt te worden, illustreert ook een ander diep Joods waarde: de zorg voor overdracht, de bezorgdheid dat de kennis niet verloren gaat, zeker en vooral in haar meest esoterische vorm.

De Kol ha-Ramaz en de Lurianische erfenis

De Kol ha-Ramaz (« De Stem van de RaMaZ ») is een commentaar op de Mishna, gepubliceerd in Amsterdam in 1719 postuum. Deze titel, een woordspeling op het acroniem van de auteur, zegt alleen al veel over het bewustzijn van de kring van zijn leerlingen om een onvervanbare stem voort te zetten. Het werk bevat kabbalistieke annotaties op het corpus van Louria en Ḥayyim Vital — de twee meesters van Safed wiens denkbeelden het gezicht van het judaïsme in de 16^e eeuw hadden getransformeerd. Mozes Zacuto volstond niet met het herhalen van Louria: hij interpreteerde hem, verlengde hem, paste hem toe op vragen van zijn eigen tijd.

Deze dimensie van kabbalistieke exegese articuleerde zich innig met de rabbijnse praktijk. Zacuto liet ook een gids voor beslissingen in commercieel recht na, de Shudda de-Dayyane (Mantua, 1678), bewijs dat de mystieker ook een verstandig jurist was, alert op de dagelijkse behoeften van zijn gemeenschap. De samenvoeging van de kabbalista en de posek (rabbijnse beslisser) is karakteristiek voor een visie op het judaïsme waar de halakha — de geleefde Wet — niet los staat van de spirituele dimensie: de mystiek vervangt niet de praktijk, zij verlicht haar van binnenuit.

Dichter en toneelschrijver van het hiernamaals

Mozes Zacuto was ook een buitengewoon vruchtbare dichter: aan hem worden zeven en veertig liturgische gedichten toegeschreven, voornamelijk van kabbalistieke inspiratie. Sommige werden opgenomen in verzamelingen van gemeenschappelijke gebeden; andere verschenen in de verzameling Hen Kol Ḥadash onder redactie van Moses Ottolenghi (Amsterdam, 1712). Zijn meest gedurfde werk in dit genre is de Tofteh Arukh (« De Voorbereide Hel », Venetië, 1715), dramatisch gedicht dat een reis naar de hellen beschrijft vanuit een Joods perspectief, in de getto's van Venetië en Mantua. Deze afdaling naar de hellen in het Hebreeuws, geïnspireerd door kabbalistieke opvattingen van Gehenna, is een literair werk van zeldzame originaliteit in het judaïsme van zijn tijd: het mobiliseert de middelen van de poëzie om zichtbaar te maken, en dus voelbaar te maken, de eschatologische werkelijkheden die de Kabbala op abstracte wijze beschrijft.

Een brandpunt van overdracht: de academie van Mantua

Te Mantua, waar hij tot zijn dood in 1697 de functies van opperopper rabbi vervulde, richtte Mozes Zacuto een academie op voor de studie van de Kabbala die een van de intellectuele centra van het Italiaanse jodendom werd. Zijn nauwste leerlingen — Benjamin ha-Kohen en Abraham Rovigo — kwamen hem opzoeken voor langdurige verblijven in Venetië of Mantua, om met hem de mysteries van de Kabbala te verkennen. Dit model van een gemeenschap van leerlingen die rondom een meester circuleren, reizend om toegang tot zijn woord te krijgen, doet denken aan de grote kringen van Safed een eeuw eerder. De waarde van de betrokkenheid bij het collectieve leven — in de sterkste zin: een instituut creëren dat degene die het opricht zal overleven — is hier duidelijk. Zacuto vormde opvolgers; hij beperkte zich niet tot denken, hij gaf door.

Het lot van Sefardische geslachtsnamen kan alleen volledig worden begrepen op de schaal van het gehele Middellandse-Zeegebied. Noord-Afrika — centraal en oostelijk Maghreb — ontving Iberische ballingen (megorashim) die zich mengden met inheemse gemeenschappen (toshavim), waardoor een judaïsme van grote rijkdom ontstond, waarin namen van Spaanse en Portugese origine van generatie op generatie werden doorgegeven.

De studies aan deze gemeenschappen wijdden behouden hiervan sporen. Eliahou-Éric Botbol heeft het leven van de joodse gemeenschap van Tlemcen nagetekend, een oud centrum van spiritualiteit en kennis, gekenmerkt door de komst van Iberische vluchtelingen [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000]. Evenzo bewaren de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès de herinnering aan joodse families in Oranie, waar Sefardische en Maghrebijnse erfenissen elkaar kruisten [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès]. Het is in deze collecties — registers van besnijdenissen, huwelijken, sterfgevallen, rabbijnse acten — dat de voortbestaan van Iberische geslachtsnamen zich laat lezen.

De aanwezigheid in Tunis, enerzijds, van de Sefer Yuḥasin van Abraham Zacuto als een ter plaatse samengesteld en wellicht verspreid werk, en anderzijds van het Livornese netwerk van de Grana die permanente banden met Tunesië onderhielden, creëert een milieu waarin de naam Zacuto lang na de dood van de astronoom in het Maghreb kon blijven circuleren. De boetedichten van Moïse Zacuto, herdrukt in Livorno in 1740, bereikten ongetwijfeld de bibliotheken van de Livornese joodse gemeenschap van Tunis, waardoor de kabbalististische straling van de RaMaZ zich in Noord-Afrika van de 18de eeuw voortzette.

Het snijpunt van familiaire herinnering en archief krijgt hier zijn volle waarde: een naam als Zacutti / Zacuto kon, naar gelang de takken, zich in Livorno veritalianiseren terwijl hij zich onder dicht bij elkaar liggende vormen in het Maghreb handhaafde, trouw aan de herinnering aan Tunis waar de astronoom toevlucht had gevonden. Het gezin verschijnt daarom minder als een lineaire stamboom dan als een bundel verspreid takken die dezelfde naam-herinnering delen. Bij gebrek aan aaneengesloten documentaire verbinding blijft deze band waarschijnlijk, maar de samenhang van de trajecten verleent hem werkelijke aannemelijkheid.

Voorbij feiten en daden heeft de naam Zacutti lange tijd betekend, in het bewustzijn van families, erven van een bepaald idee van het judaïsme: die welke wetenschappelijke kennis, trouw aan de Wet en een scherp gevoel voor de herinnering van generaties verenigt. De astronoom Zacuto belichaamde deze synthese — man van wetenschap en man van traditie, berekener van de hemelen en chroniqueur van de wijzen. De kabbalist RaMaZ, twee eeuwen later, bood hiervan een ander maar aanvullend versie: man van het mysterie en man van de gemeenschap, dichter en jurist, contemplatief en onderwijzer.

Wat de nieuwe bronnen uit het Corpus Zakhor onthullen, is de diepte van deze erfenis. De manuscripten van de Shorshei ha-Shemot, bewaard in meerdere exemplaren in de Nationale Bibliotheek, getuigen van de buitengewone verspreiding van het denken van RaMaZ in Europese en mediterrane kabbalistieke kringen. De Kol ha-Ramaz, na de dood van zijn auteur in Amsterdam gepubliceerd, spreekt van de vroomheid van zijn leerlingen: zij wisten dat deze stem niet het zwijgen mocht worden opgelegd. En de Almanach Perpetuum, in zijn dubbele taal — eerst Hebreeuws, daarna Latijn en Castiliaans —, getuigt van een joodse wetenschap die opengesteld is voor dialoog met de niet-joodse wereld, zonder angst voor vertaling of verspreiding.

Deze articulatie van kennis en geloof doorkruist al het joodse denken. Léon Askénazi heeft beklemtoond hoezeer de joodse traditie zich transmitteert als levend woord, waar studie nooit gescheiden is van existentiële betrokkenheid [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. Armand Abécassis heeft op zijn beurt aangetoond hoe het joodse denken zich ontvouwt als een wandeling, « van woestijn naar verlangen », elk geslacht inschrijvend in een dynamiek van zoeken [Abécassis, La pensée juive, 1987]. De middeleeuwse joodse filosofie, waarvan Zacuto een geleerde erfgenaam was, heeft precies getracht rede en openbaring te verzoenen, zoals Colette Sirat vanuit de manuscripten heeft bestudeerd [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983] en Maurice-Ruben Hayoun in zijn syntheses [Hayoun, La philosophie juive, 2023].

Deze immateriële erfenis behoort tot de overgedragen herinnering meer dan tot het archief: zij wordt ontvangen als een familietrots, een manier om zich in de lange keten (shalshelet ha-qabbalah) der overdraaggevers te bevinden. Isaiah Berlin heeft deze spanning die eigen is aan de moderne joodse toestand fijntjes geanalyseerd, verscheurd tussen gehechtheid aan een bijzondere herinnering en inschakeling in plurale samenlevingen [Berlin, Trois essais sur la condition juive, 1973]. De Zacutti dragen door hun naam zelf deze spanning met zich: zij zijn tegelijkertijd erven van een universeel geleerde en van een volkomen mysticus, leden van een verspreide Natie, trouw aan haar herinnering in de ballingschap.

De lignage Zacutti / Zacuto laat zich lezen als één van de rijkste samengevattingen van de Middellandse-Zee joodse geschiedenis. Sefardische achternaam die in Italië is ingeburgerd, opgenomen door Schaerf onder de joodse namen van het schiereiland [Schaerf, 1925], zet het voort op de illustere wortel van de Zacut / Zacuto, waarvan twee leidende figuren — de astronoom en historicus Abraham Zacuto, de kabbalist en dichter Mozes ben Mordecaï Zacuto — het prestige hebben vastgesteld op twee verschillende en complementaire momenten van de joodse geschiedenis.

Van Salamanca naar Tunis, van Portugal naar Amsterdam, van Venetië naar Mantua, van Maghreb naar het Oosten, volgde de naam de wegen van ballingschap en handel, stellende zich door de generaties heen als een actief en meervoudig geheugen. Het onderzoek toont aan dat hoewel de grootheid van de twee voorouders solide vastgesteld is door archieven en manuscripten — de Almanach Perpetuum, de Sefer Yuḥasin, de Kol ha-Ramaz, de Shorshei ha-Shemot —, de precieze genealogische verbinding die de Italiaanse en Noord-Afrikaanse Zacutti met deze voorouders verbindt waarschijnlijk blijft, afgeleid uit de samenhang van trajectoriën eerder dan uit aaneengesloten akten. Dit is het lot van veel Sefardische lignages: de naam reist zekerder dan de documenten.

Wat overblijft aan het einde van deze route, is de les van Yerushalmi: joodse herinnering gaat vooraf aan en overstijgt vaak kritische geschiedenis [Yerushalmi, 1984]. De Zacutti brengen door hun naam niet zozeer een documentaire zekerheid over, maar een trouw — die van een familie die door de verspreiding heen het herinnering van een kennis en een toebehoren heeft bewaard.

Onder alle waarden en deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is wat deze lignage het best heeft uitgedrukt de overdracht van kennis als daad van geloof en verzet. Abraham Zacuto zei het door de sterren te meten en de wijzen te noemen; Mozes Zacuto zei het door in de diepten van de mystiek in te dompelen en leerlingen op te leiden. Beiden antwoordden op de ramp van ballingschap met hetzelfde antwoord: schrijven, onderwijzen, overdragen. Hierin nemen zij deel aan een deugd die de joodse traditie van generatie op generatie heeft gedragen, van de schriftgeleerden van de Mishna tot de meesters van Safed, van de astronomen van Salamanca tot de kabbalisten van Mantua — dit vertrouwen dat kennis geen bezit is, maar een gave die onveranderd, verrijkt, in handen moet worden gegeven van degenen die komen.