Familie Zabban

De documentaire grondslag voor elk onderzoek naar de familienaam Zabban is het werk van Samuel Schaerf. Zijn verzameling uit 1925 had tot doel de familienamen die door Joden in het schiereiland werden gedragen, te verzamelen, in te delen en van commentaar te voorzien — een onderneming die zowel aan een wetenschappelijke als identitaire behoefte in het interbellische Italië voldeed [Schaerf, 1925]. De inschrijving van de naam Zabban in dit corpus vormt het grondleggende feit, waaruit alle reconstructie legitiem wordt: de naam heeft bestaan, hij is gedragen, hij werd geacht voldoende verbreid of karakteristiek te zijn om te worden geregistreerd.

De morfologie van de naam zelf oriënteert de hypothese. De klank van Zabban doet denken aan mediterrane en Noord-Afrikaanse familienamen, waar de semitische wortel en de arabisering van joodse namen frequent voorkomen; het is niet ongebruikelijk dat een naam geacht wordt "Italiaans" te zijn, in werkelijkheid het gevolg is van een eerdere migratie vanuit de Maghreb of het Levant, opnieuw gevestigd in de havens van het schiereiland. Deze methodologische voorzichtigheid dringt zich op: een familienaam die in Italië is gecatalogiseerd, is niet noodzakelijk van Italiaanse oorsprong, maar getuigt van een aanwezigheid op Italiaans grondgebied in de betrokken periode.

Dit eerste hoofdstuk draagt al een kardinale waarde van de joodse traditie met zich mee: het zorgvuldige bewaren van de namen. Een familienaam registreren betekent uitwissing weigeren, het individu inschrijven in de keten der generaties. Door de namen van zijn geloofsgenoten te verzamelen, vervulde Schaerf een gebaar dat het jodendom zeer hoog stelt — dat van de overdracht —, zodat geleerdheid een vorm van collectieve trouw wordt [Yerushalmi, 1984].

Als de naam Zabban in Italië wordt bevestigd, nodigt zijn fysionomie uit om een mogelijk Sepharadisch of Maghrebijnsch substraat in vraag te stellen. De grote Italiaanse havensteden — Livorno vooral — waren al vanaf het einde van de 16de eeuw ontvluchtingsoorden voor Joden afkomstig van het Iberische schiereiland en Noord-Afrika. Lionel Lévy heeft meesterlijk deze « Portugese Joodse Natie » beschreven die, van Livorno naar Amsterdam en tot Tunis, een handels- en gemeenschapsnetwerk van opmerkelijke dichtheid weefde tussen 1591 en 1951 [Lévy, 1999]. Livorno, geprivilegieerde handelsvrij­plaats, verschijnt daarin als het draaipunt van een voortdurende circulatie tussen Italië en de Maghreb [Lévy, 1996].

In deze hypothese — die wij aannemen als redactionele gissing en niet als vastgesteld feit — zou een familie Zabban tot deze mobiele geslachten hebben kunnen behoren, overgaand van de Noord-Afrikaanse kusten naar de Toscaanse handelsnesten, of omgekeerd zich uitbreidend vanuit Italië naar Tunis. De werken van Eliahou-Éric Botbol over Tlemcen en de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès herinneren eraan hoe zeer de Algerijnse gemeenschappen zelf waren doordrongen van familienamen die tussen beide oevers circuleerden [Botbol, 2000]. Zonder nominatieve documenten die expliciet een Zabban aan deze trajecten verbinden, gebiedt voorzichtigheid niets te stellen ; maar het historische kader maakt de hypothese aannemelijk.

Het is hier dat de deugd van de gastvrij ontvangst van de vreemdeling — hakhnassat orḥim, maar ook het herhaalde gebod om de ger lief te hebben — zijn volle betekenis krijgt. De Livornese Joden maakten van hun stad een toevluchtsoord voor de vervolgden uit Iberia ; door de banneling op te nemen, belichaamden zij een van de meest dringende geboden van de Torah, dat van zorg voor de vreemdeling omdat « vreemdelingen zijt gij geweest in het land Egypte » [Lévy, 1999]. Een Middellandse-Zee familie zoals die van Zabban zou kunnen zijn geweest, nam door haar mobiliteit zelf deel aan deze economie van gastvrijheid.

Ongeacht de oorsprong van de Zabban, hun aanwezigheid in Italië plaatst hen in een van de meest glorieuze centra van de joodse cultuur. Het schiereiland was al sinds de Middeleeuwen een belangrijk centrum voor de productie en bewaring van Hebreeuwse manuscripten. Giulia Tamani heeft de rijkdom van verlichte Hebreeuwse manuscripten in Italië bestudeerd, getuigenissen van een boekcultuur waar de materiële schoonheid piëteit en studie diende [Tamani, 2010]. Colette Sirat heeft daarentegen aangetoond hoe de middeleeuwse joodse filosofie tot ons is gekomen dankzij juist dit werk van kopiëren en tekstoverdracht [Sirat, 1983].

Italië was ook de bakermat van de Hebreeuwse drukkunst: daar werden enkele van de eerste gedrukte joodse boeken geproduceerd, die de Talmud, halakhische codes en liturgische poëzie verspreidden. Een joodse Italiaanse familie, hoe bescheiden ook, leefde in deze omgeving waarin het boek geen luxe was maar het kloppende hart van het communautaire bestaan — de synagoge, de yeshiva, de werkplaats van de kopiist of drukker vormden één geheel [Bonfil, 1994].

Uit dit kader ontstaat een waarde die de traditie van Israël op het hoogste punt plaatst: de liefde voor studie, de talmud Torah. Of de Zabban nu geleerden, handelaren of ambachtslieden waren, zij behoorden tot een gemeenschap waarvoor onderwijs een gedeelde religieuze verplichting was. Léon Askénazi herinnerde eraan dat joodse gedachten onlosmakelijk worden overgedragen door « het woord en het geschrift », in een levende dialoog der generaties [Askénazi, 1999]; en Armand Abécassis heeft aangetoond hoezeer deze gedachte voortspruit uit een nooit gedoofde verlangen naar betekenis [Abécassis, 1987]. De naam Zabban, ingeschreven in het Italië van het boek, draagt deze dimensie in zich.

Leven als Jood in modern Italië

In modern Italië leven als Jood betekende behoren tot een kehilla, een gemeenschap die zich rond de synagoge, het rabbijnse gerechtshof en de liefdadigheidsbroederschappen organiseerde. Robert Bonfil heeft met finesse de organisatie van deze gemeenschappen beschreven, hun solidariteitsinstellingen, hun broederschappen gewijd aan de bruidschat van arme meisjes (hakhnassat kalla), aan de zorg voor zieken (biqqur ḥolim) en aan de begrafenis van doden [Bonfil, 1994]. Een familie als de Zabban zou natuurlijkerwijs een plaats hebben ingenomen in dit netwerk van wederzijdse verplichtingen.

De tsedaqa — deze gerechtigheid die zich als liefdadigheid uit — was niet vrijwillig: zij structureerde het collectieve leven. De Italiaanse gemeenschapsregisters bewaren sporen van bijdragen, erfstellingen en vrome stichtingen waarmee families de overleving van de meest behoeftigen verzekerde. Hierbij kwam nog de gezag van de halakha, de Joodse Wet, toegepast door de lokale rabbijnen wier besluiten geschillen, huwelijken en erfenissen regelden. De rabbijnse archieven, zoals die voor Sidi Bel Abbès in de Sefardische wereld bewaard zijn gebleven, tonen de nauwgezetheid van deze wetsbeheer ten dienste van de sociale vrede.

Hier uit zich de samensmelting van twee deugden: de gerechtigheid (tsedeq) en de goedheid (ḥessed). De Joodse traditie beschouwt ze als onafscheidelijk — de Wet heeft alleen zin als zij de zwakke beschermt. Door deel te nemen, als elke familie van de kehilla, aan deze solidariteitswerken, schreven de Zabban zich in in een ethiek waarin het lidmaatschap gemeten werd aan de toewijding aan de ander. Deze dimensie blijft hier waarschijnlijk eerder dan nominatief vastgesteld, maar zij is het gemeenschappelijk goed van gedocumenteerde Joodse Italiaanse families.

Italië, dat in 1925 de inventaris van Schaerf zag verschijnen, zou dertien jaar later zijn fascistische rassenWetten van 1938 afkondigen. De Italiaanse Joden, vaak diep geassimileerd en patriottisch, werden toen uitgesloten van scholen, beroepen en het openbare leven; vervolgens, na 1943 en de Duitse bezetting, werden velen van hen gedeporteerd en vermoord in de concentratiekampen. Deze ramp trof zonder onderscheid de grote geleerde families en de bescheidenste huishoudens.

Het geheugenwerk dat met name door Dominique Natanson is uitgevoerd, via Mémoire Juive & Éducation, herinnert aan het gebod om de slachtoffers te noemen, hen niet in statistische anonimiteit te laten verdwijnen [Natanson, 1997]. Elk achternaam geregistreerd voor de oorlog — waaronder die van Zabban — wordt zo retroactief een draad gespannen tussen het gemeenschapsleven van daarvoor en de plicht tot herinnering daarna. We beschikken hier niet over een naamlijst van martelaren die specifiek aan Zabban is gewijd; eerlijkheid gebiedt om er geen te veronderstellen, maar om de naam terug te plaatsen in het collectieve leed dat het Italiaanse jodendom onderging.

Het is de deugd van zakhor, het gebod van herinnering, die dit hoofdstuk domineert. Yerushalmi heeft aangetoond hoezeer deze plicht om zich te herinneren de joodse mens door de eeuwen heen structureert, van geheugen een vorm van trouw en verzet makend [Yerushalmi, 1984]. De naam Zabban dragen, vandaag de dag nog, betekent deze keten voortzetten die de barbarij wilde breken.

Na de Shoah en in de loop van de herstructureringen van de mediterrane joodse wereld — dekolonisatie, vertrek uit Noord-Afrika, migraties naar Israël, Frankrijk en Amerika —, hebben de oude familienamen zich verspreid terwijl ze zich handhaafden. De naam Zabban, zoals zo veel anderen, is waarschijnlijk deze nieuwe trajecten gevolgd, zich inschrijvend in een vernieuwde diaspora. Maurice-Ruben Hayoun heeft de vitaliteit van de joodse filosofie tot de hedendaagse tijd nagetekend, aantonend dat het denken van Israël zich voortdurend opnieuw heeft uitgevonden zonder zijn bronnen te verbreken [Hayoun, 2023].

Deze permanentie is niet alleen biologisch of onomastisch : zij is spiritueel. Het hernemen van studie, het doorgeven van traditie, het betrokken zijn bij het gemeenschapsleven waar men zich vestigt — dit zijn de manieren waarop een lignée trouw aan zichzelf blijft ondanks geografische breuken. De verstrengeling tussen het lot van een familie en het collectieve geheugen van Israël wordt hier zichtbaar : elke naam die blijft bestaan, verlengt op zijn schaal het avontuur van een volk.

Bescheidenheid dringt zich op aan het einde van deze wandeling. We hebben niet de pretentie gehad de biografie te schrijven van individuen wiens archief ons nog ontgaat ; we hebben gezocht een naam te eren door hem aan zijn wereld terug te geven. Deze bescheidenheid zelf is een joodse deugd : de grenzen van kennis erkennen, is reeds de waarheid eerbiedigen, een waarde waarvan Askénazi het zegel van alle authentieke spreken maakte [Askénazi, 1999].

Aan het einde van dit Grote Boek blijft de naam Zabban wat hij van het begin af aan was: een familienaam geattesteerd door de inventaris van Samuel Schaerf, ingeschreven in het brede weefsel van het Italiaanse jodendom en zijn mediterrane verlengstukken [Schaerf, 1925]. Wij hebben niet geromanticeerd wat het archief verzweeg; wij hebben het gedocumenteerde onderscheiden van het waarschijnlijke en het veronderstelde, zowel hagiografie als stilzwijgen afwijzend.

Van deze geschiedenis, onder al de deugden die zij aanraakt — weldadigheid, rechtvaardigheid, liefde voor studie, gastvrijheid voor vreemdelingen —, is het de trouw van de herinnering, de zakhor, die de lignée Zabban het best heeft uitgedrukt, niet door een unieke prestatie, maar door het feit van haar standvastigheid zelf. Een naam verzameld vóór de catastrofe, door haar heen doorgegeven, nog steeds gedragen erna: dit maakt een familie tot één van de schakels van die keten die Yerushalmi voor het hart van het joodse bestaan hield [Yerushalmi, 1984]. Door voort te bestaan nemen de Zabban deel aan wat het jodendom het meest volhardend heeft — de weigering van het vergeten, de overtuiging dat benoemen reeds redding is. Zo komt het lot van een bescheiden lignée samen met de grote herinnering van Israël, die door eeuwen en continenten heen loopt zonder zich ooit ter ruste te begeven.