Familie Worms de Romilly

De familienaam Worms behoort tot deze oude laag van het Jodendom van Centraal-Europa, die de traditie verbindt aan de Rijnlandse gemeenschappen. Uit historisch onderzoek weten we dat zich zeer vroeg een Joods leven in deze regio organiseerde, en dat tussen 321 en 331 een Joodse aanwezigheid in Keulen wordt aangetoond, waarbij het Joodse leven in de regio aanzienlijk toeneemt rond het jaar duizend, met name met de eerste Kruistocht. In deze bakermat vormde zich de Asjkenazische religieuze en culturele entiteit, waarvan Worms, Speyer en Mainz de geestelijke hoofdsteden waren.

De naam zelf behoort tot die namen die Joodse families droegen ter nagedachtenis van een stad van herkomst, voordat de traditie deze van generatie op generatie zou doorgeven via Lotharingen en de Saarland. Het was daar, aan de oostelijke grenzen van het koninkrijk, dat de lignée die ons interesseert in de moderne periode wordt bevestigd. Het Jodendom van Metz, steunend op de machtige vesting van Metz en haar bloeiende gemeenschap, vormde één van de grote centra van de Franse Asjkenazische wereld: haar rabbijnen, drukkers en handelaren maakten van de stad een kruispunt van talmudische cultuur en economisch leven. Het familiegeheugen, voortzetend dat van de gemeenschap, plaatst de voorouders van de Worms in deze kring van handelaren en geldleiders aan wie het Ancien Régime een nauwe en precaire plaats toekende, tussen erkende bruikbaarheid en ondergeschikte status.

De eerste naam die de documenten ons met zekerheid opleveren is die van Hayem Olry Worms, geboren rond 1730 en gestorven in 1812, gehuwd met Keile Levy. Uit deze stam zou, in Saarlouis en vervolgens in Parijs, de generatie geboren worden die het lot van de familie zou doen kantelen. De trouw aan de lignée, de zorg voor het doorgeven van een naam en een geheugen door de generaties heen — een deugd die de Joodse traditie zakhor noemt, de plicht zich te herinneren —, is reeds zichtbaar in deze geduldige continuïteit die de Lotharingse geldleiders met de Parijse bankiers verbindt.

De grondleggingsfiguur van de lignage is Olry Hayem Worms, die Olry Worms de Romilly werd. De bronnen zijn eensgezind : Olry Worms de Romilly, geboren op 19 september 1759 in Saarlouis en gestorven in het toenmalige 5e arrondissement van Parijs op 7 mei 1849, is een Franse bankier, voorzitter van de Consistoire central israélite de France van 1826 tot 1843, zoon van Hayem Olry Worms (1730-1812) en zijn echtgenote Keile Levy (1738-1805). Zijn levensweg vat de hele eeuw van de emancipatie samen.

Een man van het begin van de Revolutie, hij maakt van Parijs het toneel van zijn opkomst. Gevestigd als bankier in Parijs in 1790, neemt hij deel aan de oprichting van de Caisse des comptes courants in 1796, een van de voorganger-instellingen die de geboorte van de Banque de France voorbereidden. Dit is een beslissend moment : een in Lotharingen geboren Jood, nog slechts enkele jaren eerder onderworpen aan de beperkingen van het Ancien Régime, neemt deel aan de opbouw van de financiële instellingen van de nieuwe natie. De politieke emancipatie, waarvan historici hebben aangetoond dat zij joodse families toegang gaf tot de publieke en economische sfeer, vindt hier een vroege incarnatie.

Het gebaar waardoor Olry Hayem Worms Olry Worms de Romilly werd, is zelf vol betekenis. Hij verwerft het château de Romilly en verandert zijn naam van Olry Hayem Worms in Olry Worms de Romilly ; de bronnen dateren deze aankoop rond 1797, rond het château de Romilly-sur-Seine. Dit is niet alleen een vermogensoperatie : het is de inschrijving van een joodse familie in het landbouwlandschap van Frankrijk, de bevestiging van een nationale toebehoring door grond en naam.

Maar de grootheid van Olry wordt niet alleen gemeten aan zijn vermogen. Zijn voorzitterschap van de Consistoire central van 1826 tot 1843 maakt hem een van de voornaamste seculiere leiders van het Franse judaïsme tijdens de Restauratie en de Julimonarchie. De Consistoire, een instellling voortkomend uit het napoleontische decreet van 1808, was het kader waarin de artikulatie tussen Franse burgerschap en religieuze trouw werd onderhandeld — deze « logica van emancipatie » die historici hebben beschreven als de grote inzet van het moderne judaïsme. Door bijna zeventien jaar deze instantie voor te zitten, heeft Olry Worms de Romilly een van de meest constante deugden van de Israëlische traditie tot uitdrukking gebracht : de betrokkenheid bij het collectieve leven, de dienst aan de gemeenschap (klal Israël), de zorg dat de Wet en de instellingen levend blijven in een maatschappij die zich opende. Het is bekend dat hij door zijn opeenvolgende huwelijken een groot gemeenschapsnotabel was : zijn derde echtgenote was Flore Zacharie, dochter van een juwelier van de rue Saint-Martin, wat getuigt van zijn verankering in het weefsel van de Parijse joodse bourgeoisie. De samenvoeging in één persoon van de bouwende bankier en de religieuze leider schetst het model dat zijn nageslacht zou voortzetten.

De negentiende eeuw van het Joodse bankwezen was een eeuw van allianties. De families Fould, Oppenheim, Rothschild, Ratisbonne, Avigdor en Worms de Romilly vormden een strak netwerk, waarin huwelijken zowel genegenheid als bedrijfscontinuïteit bezegelden. De lignée die ons bezig houdt, bevindt zich in het hart van deze matrimoniale geografie.

De best gedocumenteerde unie verbindt de Worms de Romilly aan de dynastie Fould, zelf afkomstig uit de Moselle. De bankier en politicus Benoît Fould, wiens familienotitie herinnert dat hij als bankier en vertegenwoordiger zitting had, had Helena Oppenheim getrouwd, dochter van Salomon Oppenheim, oprichter van het huis Sal. Oppenheim van Keulen. Zonder rechtstreekse nakomelingen droeg Benoît Fould zijn genegenheid over op zijn nichten. Volgens het werk van het Institut de la gestion publique, zonder nakomelingen, « adopteert » Benoît zijn twee nichten Ratisbonne, geboren uit de unie van een bankier uit Straatsburg en zijn schoonzus Charlotte Oppenheim, overleden op 9 januari 1836: Zélie, geboren in 1831, en Élisa, geboren in 1834, die in 1855 trouwde met Henri Félix Louis Worms de Romilly, doctor in de rechten. Dezelfde bron preciseren het gewicht van deze allianties in de rauwe bewoordingen van die tijd: de bruidschat van de aanstaande bedroeg 1,825 miljoen frank. Dit getal zegt genoeg over de omvang van de vermogensbestanddelen in het geding en de vooraanstaande plaats die de Worms de Romilly hadden verworven onder de grote financiële families.

Deze allianties waren niet alleen berekend. Zij behoorden tot een oud ethos, dat van de solidariteit van Joodse families tegenover een lange tijd vijandige wereld, van de zorg om de cohesie van een minderheidsgroep door wederzijdse hulp en trouw te bewaren. Waar de historici van de emancipatie de logica's van integratie in de Franse bourgeoisie hebben benadrukt, moet men ook in dit web van unies de volharding van een gemeenschapsbewustzijn erkennen: men bleef samen, men trouwde onderling, niet door terugtrekking maar door gedeeld geheugen. Het feit dat een Henri Worms de Romilly doctor in de rechten was, getuigt daarenboven van de stijging van intellectuele competentie van de lignée, die fortuin combineerde met toegang tot geleerdeprofessies, geopend door burgerlijke gelijkheid.

Men zal nog de alliantie met de familie Avigdor vermelden: Léonce Worms de Romilly (1808-1870) trouwde Stéphanie Rébecca Avigdor, van de naam van een illustere lignée uit Nice van het zuidelijk judaïsme. Deze huwelijken weefden, voorbij het onderscheid tussen het Ashkenazische jodendom van het Noordoost en het zuidelijk jodendom, een zelfde toebehoren tot Israël, bevestigend dat de familie van de alliantie een instrument van continuïteit zowel als van openstelling wist te maken.

Als de eerste generatie haar fortuin in het bankwezen en haar gezag in het Consistorie had opgebouwd, zou de volgende generatie zich onderscheiden in het technische en industriële avontuur dat Frankrijk transformeerde: het spoorwegwezen. Deze overgang — van geld naar rails — weerspiegelt volmaakt de beweging van de eeuw, waarin de kapitalen van de joodse topbanken de groei van de grote netwerken financierden en leidden.

De markante figuur is Paul Worms de Romilly. De biografische archieven situeren hem met precisie in de lignée: Paul Worms de Romilly is de kleinzoon van Olry Worms de Romilly, bankier en groot notabele van de Franse joodse gemeenschap, en van zijn derde echtgenote Flore Zacharie, dochter van een juwelier aan de rue Saint-Martin; hij is de zoon van Léonce Worms de Romilly (1808-1870) en van Stéphanie Rébecca Avigdor. Opgeleid, zoals de bron van de Annales des Mines suggereert, in de kaders van staats-engineering, oefende hij hoge functies uit in de spoorwegsector. Het is bekend dat hij op 28 januari 1914 voorzitter was van de 2e permanente commissie van het Comité de l'exploitation technique des chemins de fer, voor 1916 en 1917, en dat nationale erkenning hem niet ontbrak, want hij werd op 20 januari 1919 bevorderd tot commandeur van het Legioen van Eer.

Dit loopbaan illustreert een andere deugd die de joodse traditie in hoog aanzien houdt: de economische actie, begrepen niet als accumulatie maar als bijdrage aan het gemeenschappelijke werk, deelname aan de vervolmaking van de materiele wereld — wat het joodse denken soms aanduidt met het begrip tikkoun, de herstel of voltooiing van de schepping door de arbeid van mensen. Een ingenieur die de circulatienetwerken van een heel volk organiseert, verlengstuk op zijn wereldlijke manier de oude opdracht om te bouwen en de aarde bewoonbaar te maken. De betrokkenheid van Paul Worms de Romilly bij de openbare technische dienst, bekroond met het Legioen van Eer, markeert het hoogtepunt van een eeuw integratie: de Metzse lignée bevond zich nu in het hart van de industriële en administratieve apparatuur van de Republiek. Hij had de weg afgelegd die leidde van verleende tolerantie naar volledige deelname aan het burgerlijke leven, zoals de historici van de Franse joodse burgerschap analyseren.

Bij de geschiedenis van de grootsheid voegen zich ook die van de rampen. Op 18 juni 1910 werd de lineage Worms de Romilly getroffen door een drama dat in één slag drie generaties meevoerde. De genealogische bronnen bewaren hiervan het precieze verhaal. In dezelfde trein bevonden zich samen de grootvader, de zoon en de kleinzoon: Paul Worms de Romilly, ingenieur die hoge verantwoordelijkheden uitoefende in de spoorwegsector, zijn zoon Adolphe Worms de Romilly (1870-1910), advocaat, en zijn kleinzoon Paul-Ernest Worms de Romilly (1904-1910), allen omgekomen in het spoorwegongeval van 18 juni 1910 te Villepreux-Les Clayes.

In deze ramp ligt een tragische ironie en een symbool. De man die zijn leven had gewijd aan de veiligheid en organisatie van de spoorwegen — diezelfde man die voorzitter zou zijn van de commissie voor technische exploitatie — vond de dood, samen met zijn nakomelingen, in een spoorwegongeval. De eeuw van het ijzer, die het fortuin en de roem van de lineage had gegeven, nam er in een oogwenk drie leden van af. De begrafenis van deze drie mannen op het kerkhof Père-Lachaise, in Parijs, markeert in het Parijse steen het punt waar de familiale Mémoire aansluit op de grote necropolis van de Franse en Joodse bourgeoisie.

Deze rouw verbindt het singuliere lot van de Worms de Romilly met een meditatie die de Joodse traditie voortdurend heeft gedragen: die van de kwetsbaarheid van de mens tegenover het werk van zijn handen, en de plicht tot Gedenken jegens de overledenen. Drie namen — de grootvader van meer dan zeventig jaar, de advocaat van veertig jaar, het kind van zes jaar — schrijven in de geschiedenis van de familie deze waarheid in dat geen succes beschutting biedt tegen onheil. De nauwgezette bewaring van het verhaal van het ongeluk, de overdracht van data en familierelaties, getuigen tenslotte van de deugd van herinnering: Joodse families hebben van de zakhor een gebod gemaakt, weigerend dat de dood de naam uitwist. Hier ontmoeten en bevestigen zich de traditie van herinnering en het genealogische archief.

Aan het einde van deze reis past het om de lignée terug te plaatsen in de grote vraag die het Franse jodendom in de afgelopen twee eeuwen bezighield: hoe kan men volledig burger zijn zonder zijn trouw te verliezen? De Worms van Romilly bieden een antwoord waarvan de termen zelf sprekend zijn. Enerzijds, een gefrancieerd geslachtsnaam door de aankoop van een kasteel, een bankfortuin geïnvesteerd in de instellingen van de natie, republikeinse titels en onderscheidingen, geleerde beroepen. Anderzijds, een bijna ononderbroken voorzitterschap van de Centrale Consistorie gedurende zeventien jaar, een netwerk van allianties volledig ingebed in de joodse wereld, een continuïteit van naam en geheugen zorgvuldig doorgegeven.

Deze dubbele toebehorende ging niet zonder spanning gepaard. Hedendaagse joodse denkers hebben zich zonder ophouden bezig gehouden met de betekenis van de emancipatie: was het een verwezenlijking of een verdunning? Gershom Scholem heeft gepeind over de illusies en hopen van het moderne jodendom, over deze "symbiose" met de omringende samenleving die zowel trouw als utopie kon zijn. Yeshayahu Leibowitz stelde op zijn beurt dat het jodendom zich niet reduceert tot nationaliteit noch tot cultuur, maar vooral aan trouw aan de Wet. In het licht van deze beschouwingen verschijnt de baan van de Worms van Romilly als een geval waarin institutionele trouw — de Consistorie, gemeenschappelijke allianties — de krachtige aantrekking van de bourgeoise integratie kon tegengewicht bieden.

Het zou oneerlijk zijn om deze bankiersfamilie een intens talmudisch leven van kennis of een geestelijk oeuvre toe te dichten: de bronnen behouden daarvan geen spoor, en eerlijkheid gebiedt dit zwijgen niet in te vullen. Haar bijdrage was van een ander orde: die van collectieve verantwoordelijkheid en handelen in de stad. Door de instellingen van het Franse jodendom te leiden, door de ondernemingen van de natie te financieren, door toegang te krijgen tot de beroepen van recht en techniek, heeft de lignée deze vorm van seculiere vroomheid belichaamd die dienst is — aan de gemeenschap en het land. Daar ligt zonder twijfel de bijzondere manier waarop de Worms van Romilly hebben deelgenomen aan het geheugen van Israël: niet door leer, maar door betrokkenheid bij de wereld, deze implicatie in het collectieve leven die de joodse traditie altijd als een van de wegen van alledaagse heiligheid heeft beschouwd.

Van Hayem Olry Worms, Lorrijnse koopman uit de 18e eeuw, tot Paul-Ernest Worms de Romilly, kind dat in 1910 werd getroffen op de spoorlijnen die zijn familie had helpen bouwen, loopt een geschiedenis van minder dan twee eeuwen die toch het hele traject van het moderne Franse judaïsme samenvat: de uitgang uit tolerantie, de intrede in burgerschap, de verovering van fortuin en eer, de blijvende gehechtheid aan de instellingen van de gemeenschap.

Indien men tussen alles de deugd zou moeten benoemen die deze lignee het best heeft uitgedrukt, zou het de implicatie in het collectieve leven zijn — de dienst van de gemeenschappelijke instellingen, zowel die van Israël als die van Frankrijk. Olry Worms de Romilly die zeventien jaar het Centrale Consistorie voorzat, terwijl hij deelnam aan de oprichting van de eerste banken van de natie; Paul Worms de Romilly die de technische exploitatie van de spoorlijnen van een heel land organiseerde: in beide gevallen dezelfde bereidheid om verantwoordelijkheid voor het algemeen belang te dragen, om niet alleen van het succes te genieten maar het in dienst van de gemeenschap te stellen. Deze deugd van dienst heeft de joodse traditie door de eeuwen heen gedragen onder de namen van klal Israël en avodah, de dienst; zij verbindt de bescheiden synagoge van Metz met de grote raden van de Republiek.

De geschiedenis van de Worms de Romilly leert ook de kwetsbaarheid van alle grootheid. De naam die zich had gesierd met een kasteel en het Legioen van Eer was ook die van een trein die op een zomerdag werd gebroken. Wat overblijft is de herinnering — en dit is misschien het laatste woord dat deze lignee overdraagt: dat de plicht om zich te herinneren, zakhor, meer waard is dan fortuin, en dat het noteren van namen, data en allianties nog steeds een manier is om verzet te bieden aan de vergetelheid, deze trouw aan het verleden die het hart zelf van de traditie van Israël is.