Familie Wolffenstein

De naam Wolffenstein valt uiteen in twee doorzichtige elementen voor wie het Duits kent: Wolf, « de wolf », en Stein, « de steen ». De dubbele f (Wolff-) en de uitgang -en- verraden een genitivische of verbindingsvorm, van het type « de steen van de wolf » of « de rots van Wolf ». Deze constructie is kenmerkend voor middeleeuwse Germaanse plaatsnamen — talrijke sterke kastelen en gehuchten in Centraal-Europa dragen benamingen met -stein (Falkenstein, Rabenstein, Löwenstein). Volgens de grote onomastische naslagwerken is het achtervoegsel -stein, afgeleid van het Duitse woord voor steen, een van de meest productieve componenten van joodse familienamen van Germaanse herkomst, net zoals Bernstein, Einstein of Goldstein [Woordenboeken van Oost-Europese en Judeo-Duitse patroniemen].

Twee hypothesen, die elkaar niet uitsluiten, verklaren de aanname van dergelijke namen door joodse families. De eerste is toponymisch: de familie zou haar naam hebben ontleend aan een plaats of lokaliteit genaamd Wolfenstein, volgens een gebruik dat sinds het einde van de Middeleeuwen is aangetoond, toen zwervende of verplaatste Joden naar hun stad van oorsprong werden aangeduid. De tweede is ornamentaal: aan de omslag van de 18de en 19de eeuw, toen de absolutistische en vervolgens napoleontische staten de Joden dwongen samengestelde erfelijke familienamen aan te nemen, kozen velen — of werd hun toegekend — esthetische samengestelde namen die een edel zelfstandig naamwoord en het element -stein mengden. Het stammorpheem Wolf kon in dit kader een eerdere traditie voortzetten: die van de mannelijke voornaam Wolf, Jiddisch-Duitse vorm van de Hebreeuwse naam Ze'ev, zeer frequent in Asjkenazische gemeenschappen [Woordenboeken van Oost-Europese en Judeo-Duitse patroniemen].

De naam behoort dus volledig tot de taalkundige cultuur van het Judeo-Duitse, op het kruispunt van het Duitse volkstaal en het westerse Jiddisch. Zoals Jean Baumgarten heeft aangetoond, heeft het Jiddisch zich gevormd als een fusiestaal, die op een Germaanse basis een Hebreeuwse voorraad en Slavische invloeden heeft geënt, en in dit taalkundig laboratorium ontstonden de dubbele voornamen — Ze'ev-Wolf bijvoorbeeld — waarvan talrijke latere familienamen zijn afgeleid [Baumgarten, 2002]. De spelling Wolffenstein, met zijn dubbele medeklinker, komt overeen met een zorgvuldige Duitse transcriptie, eerder dan met de geslaviseerde vormen (-sztejn, -shtein) die men verder oostelijk aantreft.

Het begrijpen van de naam Wolffenstein vereist dat we hem plaatsen in de lange duur van de Asjkenazi-beschaving, waarvan hij een laat product is. De Joodse gemeenschappen van Germaanse taal vestigden zich langs de Rijn vanaf de vroege Middeleeuwen, en breidden zich vervolgens naar het oosten uit. Michael Toch heeft eraan herinnerd hoezeer de Joodse aanwezigheid in Centraal-Europa, aan de marge van de middeleeuwse economie, eerst discontinu en fragiel was, voordat zij zich verdichte in handelssteden [Toch, 2013]. Het was in deze stadjes en deze Judengassen dat de gemeentelijke structuren — synagoge, rabbijnse rechtbank, broederschappen — ontstonden die het Joodse leven op duurzame wijze structureerden.

Jeffrey Woolf heeft beschreven hoe het middeleeuwse Asjkenazi (1000-1300) « heilige gemeenschappen » uitvond die bijeengehouden werden door de halakha, de liturgie en een sterk gevoel van lokale verbondenheid [Woolf, 2015]. Elisheva Baumgarten heeft op haar beurt de dagelijkse vroomheid aan het licht gebracht, gedeeld tussen mannen en vrouwen, die deze religiositeit van textuur voorzag [E. Baumgarten, 2014]. Ephraim Kanarfogel en Haym Soloveitchik hebben respectievelijk de rabbijnse en intellectuele cultuur geanalyseerd die van Asjkenazi een belangrijk centrum van talmudische geleerheid en juridische productie maakte [Kanarfogel, 2013] [Soloveitchik, 2014]. Deze geleerde basis verklaart waarom eeuwen later zoveel families met Germaanse namen geleerden, artsen en wetenschappers voortbrachten.

De overgang naar de moderne tijd transformeerde deze wereld diepgaand. Maoz Kahana heeft het intellectuele traject getraceerd dat van « Praag naar Pressburg » leidt, aantonende hoe de halachische geschriften zich hergroepeerden in een veranderende wereld, tussen Verlichting en traditie [Kahana, 2015]. Het is in deze kanteling — die van de geleidelijke integratie van Joden in de Duitse en Austro-Hongaarse samenleving — dat de naam Wolffenstein onder zijn moderne erfelijke vorm kristalliseert, gedragen door families die nu waren betrokken bij het stedelijke, professionele en culturele leven van de Germaanse wereld.

Voordat de Germaanse Joden in de negentiende eeuw toegang kregen tot de burgerlijke beroepen, namen bepaalde families bijzondere posities in bij de vorstelijke hoven in: dit waren de Hofjuden, of « Hofverhoudingen Joden ». Yair Mintzker heeft in zijn studie over het beroemde proces van Joseph Süss Oppenheimer aangetoond hoe uiterst fragiel deze toenemingen waren, opgehangen aan de grillen van de vorst, waar fortuin en gunst in ongenade en dood konden veranderen [Mintzker, 2017]. Niets bewijst dat een Wolffenstein-lignage precies tot deze wereld behoorde; maar de geschiedenis van deze naam, evenals die van zovele Germaanse achternamen op -stein, past in het sociale kielzog van deze tussenmenselijke joodse elite, gevangen tussen economische integratie en politieke kwetsbaarheid.

Daniel Jutte heeft een onbekend aspect van deze periode verlicht: de « economie van het geheim », waardoor Joden — maar ook christenen — zich tussen 1400 en 1800 tot depositarissen en makelaars van verborgen, technische, alchemistische of medische kennis maakten [Jutte, 2015]. Deze figuur van de geleerde-tussenpersoon, houder van zeldzame kennis, biedt een sleutel tot het begrijpen hoe, in de volgende generaties, zoveel afstammelingen van Germaanse joodse families zich naar de experimentele wetenschappen en scheikunde wendden. De overgang van ambachtelijk « geheim » naar geïnstitutionaliseerde academische kennis vormt een van de grote bewegingen van de emancipatie.

Hier antwoorden geheugen en archief elkaar zonder zich te vermengen: de familietraditie, bij veel dragers van namen op -stein, bewaart de vage herinnering aan voorouders « dicht bij de groten » of « bedreven in de geheime kunsten », terwijl het historisch onderzoek de werkelijke structuren — precair en ambigu — van deze posities herstelt. De naam Wolffenstein moet, zonder aanhoudend genealogisch archief dat zulk een afkomst beweert, hier worden gelezen als emblematisch voor een milieu eerder dan verbonden aan een geïdentificeerd individu; daarom behoort deze sectie tot voorzichtige gissing.

Het is in de negentiende en het begin van de twintigste eeuw dat de naam Wolffenstein zich inscrijft in de gedocumenteerde geschiedenis, door middel van figuren wier activiteit wordt bevestigd door archieven en referentiecatalogussen. De bekendste in het wetenschappelijk domein is de Duitse chemicus Richard Wolffenstein (1864-1926). Volgens biografische naslagwerken ontdekte hij acetonperoxide in 1895 door aceton te laten reageren met waterstofperoxide, en gaf zijn naam aan de zogenaamde Wolffenstein-Böters-reactie, ontwikkeld in 1913 als alternatieve route voor explosiefproductie [Richard Wolffenstein (chemist) — Wikipedia]. Opgeleid in Leipzig, Heidelberg, München en Berlijn, belichaamt hij de opkomst van een generatie Duitse Joodse geleerden in de universitaire instellingen van het Rijk [Richard Wolffenstein (chemist) — Wikipedia].

De naam onderscheidde zich ook in de architectuur: een Richard Wolffenstein architect (1846-1919) wordt vermeld onder de Berlijnse beoefenaren uit deze periode, verbonden aan het werk aan verschillende gebouwen in de hoofdstad [Richard Wolffenstein — Wikipedia]. Deze dubbele aanwezigheid — in de scheikunde en in het bouwwerk — illustreert de karakteristieke investering van geëmancipeerde Joodse families in de geleerde en technische beroepen van het Wilhelminische Duitsland.

Op het gebied van de letteren straalt de naam van beide zijden van de Atlantische Oceaan. In de Verenigde Staten was Martha Wolfenstein (1869-1906), geboren in Insterburg in Oost-Pruisen, dochter van rabbijn Samuel Wolfenstein, een van de eerste Amerikaanse Joodse vrouwen die verhalen schreef waarin overwegend Joodse personages voorkomen. Volgens biografische verslagen werd zij beïnvloed door de verhalen van Leopold Kompert over het leven in de Judengasse, en publiceerde zij in de jaren 1890 haar eigen taferelen van het Joodse leven, tot het punt dat zij werd gekwalificeerd als beste schrijfster van « Joodse schetsen » van Amerika [Martha Wolfenstein — Jewish Women's Archive ; Martha Wolfenstein — Wikipedia]. Haar werk, discreet maar baanbrekend, getuigt van de verplaatsing van de Midden-Europese Asjkenazische geheugentraditie naar de Nieuwe Wereld.

De wende van de twintigste eeuw was voor de Duitssprekende en Oost-Europese Joodse bevolking een periode van intens creatief effervescentie. Delphine Bechtel analyseerde deze « Joodse culturele renaissance » die, tussen 1897 en 1930, de taal, de literatuur en een vorm van nationaal bewustzijn opnieuw uitvond, van jiddischisme tot expressionisme [Bechtel, 2002]. De dragers van de naam Wolffenstein, evenals vele Joodse intellectuelen van hun generatie, voegden zich in deze bruisende beweging — of het nu ging om literatuur, beeldende kunst of esthetisch engagement. Het Berlijnse expressionistische milieu, in het bijzonder, ontving Joodse schrijvers die van poëtische moderniteit een plaats van uitdrukking van de ongerustheid en hoop van hun tijd maakten.

In Wenen evenals in Berlijn was het interbellum een moment van spanning tussen integratie en identitaire stellingname. Lisa Silverman toonde aan hoe de Joden in Oostenrijk uit deze periode voortdurend hun culturele toebehoren onderhandelden, gevangen tussen het ideaal van assimilatie en de persistentie van een toegewezen verschil [Silverman, 2012]. Alan Levenson, in zijn synthese van Joodse geschiedenis, herinnerde eraan hoezeer deze periode topvorm van creativiteit combineerde met stijgende gevaren [Levenson, 2012]. De families Wolffenstein, verspreid in de Duitssprekende ruimte, beleefden deze ambivalentie volop : professionele en wetenschappelijke erkenning aan de ene kant, groeiende blootstelling aan antisemitisme aan de andere.

De nazibreuk verwoestte deze wereld. De scheikunde, de architectuur, de Duitse letteren — domeinen waar de naam zich had onderscheiden — werden getroffen door uitsluiting, ballingschap en vernietiging. Sommige nakomelingen van deze families emigreerden ; anderen kwamen om ; nog anderen, in het bezette Duitsland, namen deel aan de redding van vervolgden. Het geheugen van deze trajecten, vaak slechts deels gedocumenteerd, behoort tot het register van het waarschijnlijke en het overgedragen evenals tot dat van het archiefstuk : het vereist, voor elk individu, voorzichtige verificatie, zonder welke het risico loopt zich in legende op te lossen.

Aan het einde van deze reis verschijnt de naam Wolffenstein minder als het kenmerk van een unieke en continue stam dan als een revelatrice van de Duitse joodse geschiedenis als geheel. Zijn morfologie — Wolf en Stein — plaatst hem onder de samengevoegde asjkenazische patroniemen van Duitse oorsprong, zoals vastgesteld door de referentienotitie [Q62668887 — Wikidata] en de geleeerde lexicografie van joodse namen [Woordenboeken van achternamen van Oost-Europese en Jiddische joden]. Van de middeleeuwse matrix van de Askenazi tot de geleeerde beroepen van het moderne Duitsland, van de precaire wereld van de Jodenhofjoden tot de culturele wedergeboorte van het interbellum, traverseert de naam alle grote sequenties van deze geschiedenis.

De geverifieerde figuren — de chemicus Richard Wolffenstein, de gelijknamige architect, de Amerikaanse schrijfster Martha Wolfenstein — geven gestalte aan deze collectieve trajectorie, gemaakt van geleerdheid, mobiliteit en blootstelling aan de breuken van de eeuw. Wat het archief bevestigt, verlengde het geheugen; wat het geheugen overdraagt, moet het archief voortdurend verifiëren. Dit is de betekenis van dit Grote Boek: niet een legende bevriezen, maar met epistemische eerlijkheid de historische diepte van een naam gedragen door mannen en vrouwen uit de Duitse joodse wereld herstellen.