Familie Wittgenstein

De lignée wordt gedocumenteerd tot het kleine stadje Bad Laasphe (voorheen Laasphe), in het voormalige vorstendom Sayn-Wittgenstein, in Hessen-Nassau, waar een landelijke Joodse gemeenschap van wol-, vee- en landhandelaren leefde. De erkende voorouder is Moses Meier, intendant van de vorsten van Sayn-Wittgenstein, wiens zoon de naam van het vorstendom aannam op het moment van de Napoleontische verplichting om familienamen vast te stellen. Deze praktijk — het aannemen van de naam van een plaats, landgoed of vorstendom — is precies wat de grote onomastische woordenboeken documenteren: de Joods-Duitse familienamen zijn voor een groot deel namen van plaatsen die rond de overgang van de 19de eeuw werden aangenomen [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa en Joods-Duits (Beider; Menk 2005)].

Uit deze Hessische wortel komt de scharnierfiguur voort: Hermann Christian Wittgenstein (1802-1878), de jongste zoon van Moses Meyer-Wittgenstein en zijn echtgenote Bernhardine (Breindel) geboren Simon (1768-1829), verlaat de stad in 1839 om zich in Leipzig in Saksen te vestigen. De voornaam Breindel, de vorm Meyer-Wittgenstein, de naam Simon: alles in deze generatie getuigt nog van volledige en gehele Joodse toebehoring. Dit is de wereld van Asjkenazische kooplieden waaruit de familie voortkomt — wier dagelijks leven de halakha, de handel en solidariteit binnen de gemeenschap mengde.

Deze grondslag herinnert aan een kardinale deugd van het Joodse leven in Europa: de betrokkenheid bij de plaatselijke economie als dienst aan de gemeenschap en de vorst, waar de eerlijkheid van de intendant en de betrouwbaarheid van de handelaar even veel voor morele reputatie als voor materiële succes stonden. De landelijke gemeenschap van Laasphe, zoals zo veel andere Asjkenazische dorpen, leefde van deze economie van vertrouwen — waar krediet rustte op het gegeven woord, en het woord op de vrees voor God. De Wittgensteins erfden hiervan het gevoel voor gegeven woord en arbeid, nog voordat zij de bron ervan zouden vergeten.

De vestiging in Leipzig markeert een beslissende breuk. In hetzelfde jaar dat hij Leipzig verliet, werd Hermann Christian gedoopt in de Sint-Kruiskerk in Dresde. De overgang naar het protestantisme was niet zeldzaam in Duitsland in het midden van de negentiende eeuw: het opende carrieres, huwelijken en sociale kringen die voor joden gesloten waren. Maar bij Hermann Christian nam de breuk een extreme vorm aan. Volgens biograaf Ray Monk had Hermann Christian zich zelfs een zekere reputatie als antisemiet verworven en had hij zijn kinderen formeel verboden met joden te trouwen.

Hier antwoorden familiale mémoire en archief op een verontrustende manier: de familie zal lange tijd het verhaal van een niet-joodse afstamming koesteren, terwijl de genealogie zonder enige twijfel de afstamming uit Laasphe vaststelt. Ray Monk geeft aan dat toen de Wittgensteins zich in Wenen vestigden, zij geen banden met joden hadden. Deze verloochening — want dat is het — hoort ook, tragisch genoeg, bij de joodse geschiedenis: die van een emancipatie betaald met de prijs van zelfuitwissing. Het jodendom wordt hier niet doorgegeven als waarde; het wordt ontvangen als een last die men denkt te kunnen afleggen.

En toch blijft er iets over. Hermann Christian bouwde zijn fortuin op in de wollenehandel met een nauwgezetheid, een gevoel voor berekening en een arbeidscapaciteit die alle volgende generaties doorkruisen. De joodse traditie heeft altijd in eerlijk werk (yosher) en in economische voorzichtigheid een vorm van waardigheid gezien; dat deze geaardheid de bekering overleefde, zegt misschien dat bepaalde deugden dieper wortelen dan geloofsbekennissen. De schaduw — het antisemitisme van de bekeerling, beschaamd over zijn afkomst — is een integraal onderdeel van dit hoofdstuk, en eerlijkheid gebiedt ons deze niet te verhullen.

De zoon van Hermann Christian, Karl Wittgenstein (1847-1913), voerde de familie naar het hoogtepunt van de Austro-Hongaarse industriële macht. Als stichter van een ijzer- en staalimperium werd hij een van de rijkste mannen van het Keizerrijk — een magnaat die in de Centraal-Europese context vergelijkbaar was met de grote Amerikaanse industriecapiteinen. De bronnen stemmen erover in dat Karl en zijn vader de synthese van twee werelden vertegenwoordigden: Karl Wittgenstein en vóór hem zijn vader Hermann Christian verenigden in één persoon de twee grote Weberiaanse modellen van rationalisering en modernisering van de wereld: het jodendom en het protestantisme.

Maar de grootheid van Karl berustte niet alleen op zijn fortuin: zij berustte op wat hij ermee deed. Het Wittgenstein-paleis in Wenen werd een van de belangrijkste centra van het muzikale en artistieke leven van de stad. Brahms, Mahler, Bruno Walter, Clara Schumann werden daar ontvangen; Karl financierde de Weense Secession en steunde de kunsten met een vrijgevigheid die verder ging dan aanzien-mecenaat. Deze mildheid sluit aan, zonder de naam ervan op te eisen, bij een deugd die de joodse traditie tsedaka noemt — minder liefdadigheid dan distributieve rechtvaardigheid, de verplichting om aan de samenleving een deel van wat fortuin heeft geconcentreerd terug te geven. De grote geassimileerde joodse bourgeoisie van Wenen — waarvan de Wittgensteins het archetype waren — transformeerde haar succes in massale steun aan de cultuur, stellende de stad in staat een van de hoogtepunten van de Europese beschaving aan de eeuwwisseling te worden.

In deze milieu wordt het jongste kind geboren. Op 26 april 1889 wordt in Wenen Ludwig Wittgenstein geboren, achtste en jongste kind van een familie uit de grote Weense bourgeoisie van joodse afkomst. De Wittgensteins behoorden tot die geassimileerde joodse families die zich door hun competitiezin onderscheidden. Het huis Wittgenstein was de verpersoonlijking van deze bourgeoisie waar culturele uitmuntendheid gelijk stond aan erestelsel — wat de traditie van Israël zou hebben herkend als de waardigheid verleend door kennis en schoonheid in dienst van allen.

De generatie van Ludwig bracht zowel begaafdheid als lijden tot het uiterste. Van Karl's acht kinderen pleegden verscheidenen zelfmoord — Hans, Rudolf, Kurt Wittgenstein —, en wierpen daarmee een schaduw over de familie die noch rijkdom noch cultuur konden verdrijven. Het gewicht van vaderlijke eisen, de brutaliteit van een opvoeding gericht op uitmuntendheid, de Weense melancholie: zovele kenmerken van een bourgeoisie die van haar zonen het onmogelijke eiste.

Uit deze broederschap rijst één lichtzinnige figuur op: Paul Wittgenstein (1887-1961), concertpianist. Na het verlies van zijn rechterarm tijdens de Eerste Wereldoorlog weigerde hij zich over te geven en herbouwde hij zijn carrière als pianist met alleen zijn linkerhand, stellende aan Ravel, Prokofjev, Richard Strauss en Britten de opdracht voor een nieuw repertoire — waaronder Ravels beroemde Concerto pour la main gauche. Deze scheppende volharding, deze transformatie van een vermininking in een onbestemd idioom, getuigt van een diep karakter: trouw aan de roeping voorbij alle beproeving, dit eeuwenoude Joodse vermogen om van verlies de plaats van wederopbouw te maken. Muziek was bij de Wittgensteins geen vermaak maar moreel bevel — een orde tegenover de chaos.

De verhouding tot de oorlog doorkruist ook deze generatie: Ludwig zelf engageerde zich vrijwillig in het Oostenrijks-Hongaarse leger in 1914, zoekend in het gevaar een beproeving van innerlijke waarheid. Paul verloor daarin zijn arm. De oorlog was voor hen geen abstractie maar vlees, en zij vormde hun ethiek van uithouding. In deze broederschap waar zelfmoord en genie elkaar ontmoeten, leest de Joodse geschiedenis een van haar terugkerende paradoxen: overmate van begaafdheid en overmate van pijn onder één dak.

Ludwig Wittgenstein, filosoof van de taal, is het intellectuele hoogtepunt van de lignée. Opgeleid tot ingenieur voordat hij zich onder Bertrand Russell in Cambridge tot de logica wendde, publiceerde hij in 1921 de Tractatus logico-philosophicus, en daarna, na een lange stilte en een omkering van zijn eigen denken, de Philosophical Investigations, postuum uitgegeven. Zijn leven was dat van een asceet: na een deel van het immense familiefortuin te hebben geërfd, verzaakte hij daarvan volledig. Volgens de analyse aangehaald door het tijdschrift Le Genre humain, renounce Wittgenstein door zijn fortuin af te wijzen ook zijn toegewezen plaats in de wereld van de grote bourgeoisie.

Deze vrijwillige ontbering — zijn bezittingen geven, arm leven, onderwijzen in dorpsscholen, werken als tuinman van een klooster — wekt een vreemde resonantie met een profetische eis die de joodse traditie nooit heeft opgeheven: het wantrouwen jegens rijkdom, de voorrang van het rechtvaardige boven de bezitter, de bescheidenheid (anava) als voorwaarde voor waarheid. Wittgenstein beschouwde zichzelf niet als religieus joods; hij werd zelfs in zijn aantekeningen achtervolgd door zijn joodse afkomst, oscillerend tussen ontkenning en kwellende helderheid. Maar zijn werk draagt een ethiek van het woord — slechts zeggen wat gezegd kan worden, zwijgen over het overige, taal beschouwen als verantwoordelijkheid — die niet zonder verwantschap is met het immemoriaal joodse respect voor de kracht van het woord en de nauwkeurigheid van de formule.

Zijn filosofie plaatst de Wittgenstein dus in een lange lignée van denkers van joodse afkomst die de beschaving hebben getransformeerd door de kracht van het denken alleen — van Maimonides, arts en filosoof [Kraemer, 2013], tot Abravanel, raadsman van vorsten en exegeet [Goetschel, 1996], tot Spinoza, de sefardische filosoof die van de rede een ascese maakte [Nadler, 2005]. Zoals zij maakte Ludwig van intellectuele helderheid een quasi-religieuze eis — een bijdrage aan het universele denken dat, hetzij onbewust, een antieke joodse liefde voor studie verlengt.

De tragische ironie van de geschiedenis haalde de familie in met de Anschluss van 1938. De Wittgensteins, sinds drie generaties bekeerd, zich zelf als christenen, welgesteld en oostenrijks beschouwend, werden volgens de Neurenbergse raswetten door het naziregime geclassificeerd als joden — want voor de nazi-ideologie telde alleen de afstamming van Laasphe, die de familie had gehoopt uit te wissen. Wat Hermann Christian een eeuw eerder had verloochend, keerde terug als een uitspraak. De familie moest onderhandelen, ten koste van een aanzienlijk deel van haar fortuin dat van buitenlands geld was overgeboekt, voor een herclassificatie die enkele leden beschermde, terwijl anderen emigreerden — Ludwig naar Cambridge, Paul naar de Verenigde Staten.

Deze episode onthult een wrange waarheid over de toestand van Europese joden: assimilatie, zelfs totaal, zelfs bekeerd, bood nooit bescherming tegen raciaal vervolgingen. Het judaïsme dat men had gehoopt als een kleedingstuk af te leggen, bleek in de ogen van de dader een onvervreemdbare essentie. De familie Wittgenstein voegt zich hier in het collectieve geheugen van Israël in zijn donkerste uur — toen het lidmaatschap, door de betrokkenen zelf ontkend, opnieuw werd opgelegd door haat.

Toch openbaarde zich in deze beproeving ook de zorg voor de hunnen: de onderhandelingen om kwetsbare familieleden te beschermen, de solidariteit tussen ballingen, de aandacht voor de meest fragiele leden behoren tot een ethiek van wederzijdse hulp die de traditie de zorg voor de naaste noemt. De naam Wittgenstein overleefde ondanks alles — voortgedragen nu door een filosofisch oeuvre dat de hele wereld leest, en door een familiegeschiedenis die embleem van een eeuw is geworden.

Wat moet men vooral ontouden van de Wittgenstein-lijn? Niet de vroomheid — die was al in Dresde verloren gegaan. Niet de gemeenschapsbetrokkenheid — die werd verbroken door bekering en verloochening. Wat deze familie het best heeft uitgedrukt, is de bijdrage aan denken en kennis — filosofisch, muzikaal, industrieel — gebracht tot een intensiteit die aan het heilige grenst. Van Karl die staal in mecenaat omvormt, tot Paul die kunst op een verminking herbouwt, tot Ludwig die van taal een morele ascese maakt, incarneert de lijn deze specifiek joodse overtuiging dat de geest zwaarder weegt dan bezit, dat kennis verantwoordelijkheid inhoudt, en dat waarheid zich betaalt met zelfontbloting.

De geschiedenis van de Wittgenstein is dus dubbel exemplarisch. Ze toont de lichtende zijde van emancipatie — de bliksemsnelle intrede van een joodse familie in de hoogste sferen van Europese cultuur — en haar tragische zijde: assimilatie tot verloochening toe, ingehaald door vervolging die de ontkende toebehorendheid ruw ter sprake bracht. Tussen de stam van Laasphe en de Filosofische onderzoekingen, tussen de wollhandelaar en de denker van Cambridge, loopt een draad die noch bekering noch vergetelheid hebben kunnen doorsluiten: die van een volk voor wie woord, studie en zoeken naar gerechtigheid, voorbij verloren geloven, de trouwste der trouwen blijven. Hierin behoren de Wittgenstein, gelovig of niet, volledig tot de herinnering van Israël.