Familie Winkler

De radicale Winkel betekent in het Duits "hoek", "angle", "hoekje". Van dit woord is het agent Winkler, "degene van de hoek", afgeleid. De naam is, in het Duits en bij de Askenazische joden, ofwel een beroepsnaam — voor wie een hoekwinkeltje dreef of een stukje land bewerkte — ofwel een topografische naam, voor wie aan een hoek woonde [Geneanet]. De verwante term Winkel duidt eveneens, in het Duits en bij de Askenazische joden, de bewoner van een plaats aan die in een hoek lag [Ancestry].

Dit dubbele karakter — beroepsmatig en topografisch — is kenmerkend voor een belangrijke categorie van Askenazische familienamen. Toen de Habsburgse autoriteiten aan het einde van de 18de eeuw de joden dwongen een vaste, erfelijke familienaam aan te nemen, ontvingen velen of kozen namen die afgeleid waren van het stedelijk landschap en het uitgeoefende beroep. De grote woordenboeken van Alexander Beider en Lars Menk inventariseren en classificeren deze vormen: namen afgeleid van kleinhandel, woonplaatsen, winkelborden en straathoeken waar winkeltjes en kramen zich bevonden [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands]. Het gedeelde karakter van de naam — gedragen door zowel christelijke als joodse families — verbiedt elke kerkelijke identificatie op grond van de familienaam alleen: slechts onderzoek van gemeentelijke registers, notariële akten en volkstellingen maakt het mogelijk een Winkler-geslacht van joodse afkomst te onderscheiden van een gelijknamig geslacht. Dit is een kardinaal methodologisch principe van de Askenazische onomastiek, dat Beider en Menk aan de grondslag van hun naslagwerken hebben gelegd [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands].

Voordat de erfelijke familienaam zich vestigde, moet men de beschaving begrijpen die haar deed ontstaan. Het Asjkenazische judaïsme vormde zich, vanaf de 10de eeuw, in de Rijndalen en vervolgens langs de Germaanse en Donauboog. Ver van slechts een randgebied te zijn, ontwikkelde het zeer vroeg dichte communautaire instellingen en een religieus leven van grote intensiteit. Jeffrey Woolf toont aan hoe de gemeenschappen van middeleeuws Ashkenaz (1000-1300) zich tot heilige gemeenschappen vormden, met een nauw verband tussen de halakha, de liturgie en de sociale organisatie [Woolf, 2015].

Deze religiositeit was niet het privilege van een elite. Elisheva Baumgarten heeft de dagelijkse vroomheid van middeleeuws Ashkenaz beschreven, waar mannen en vrouwen samen deelnamen aan de gewone religieuze praktijk [E. Baumgarten, 2014]. De overdracht van kennis nam daar een centrale plaats in: Ephraim Kanarfogel heeft de intellectuele geschiedenis en rabbijnse cultuur van middeleeuws Ashkenaz getraceerd, stellende de rijkdom van talmudische scholen en denkrichtingen aan het licht [Kanarfogel, 2013]. De essays van Haym Soloveitchik hebben op hun beurt verduidelijkt hoe gewoonte en recht in deze wereld articuleerden [Soloveitchik, 2014].

De economie van deze gemeenschappen berustte voor een deel op kleine handel, kredietverlening en ambacht — juist de activiteiten waaruit zoveel namen als Winkler zijn voortgekomen. Michael Toch heeft de economische geschiedenis van Europese joden sinds de late oudheid geanalyseerd, stellende het grote scala van hun activiteiten buiten slechts financiële functies aan het licht [Toch, 2013]. Het is in deze voedingsbodem — heilige gemeenschappen, doorgegeven kennis, stedelijke beroepen — dat langzaam de naamcultuur waarvan Winkler één van de vruchten is, rijpt.

De Duitstalige regio van Centraal-Europa vormde waarschijnlijk de wieg van de Joodse Winkler. De gemeenten van Prague, Nikolsburg, Presbourg (Bratislava) en Wenen straalden uit van de Laat-Middeleeuwen tot de moderne tijd. Maoz Kahana heeft de passage « van Prague naar Presbourg » bestudeerd, dat wil zeggen de circulatie van de halakhische cultuur tussen deze grote centra van een veranderende wereld [Kahana, 2015]. Een Winkler-familie gevestigd in deze regio's zou zich hebben ontwikkeld binnen dit dichte netwerk van studiecentra en georganiseerde gemeenten.

De moderne tijd was ook een tijd van ambivalente integratie. Daniel Jütte heeft « het Tijdperk van het Geheim » onderzocht, deze economische en geleerde uitwisselingen waarbij Joden en christenen kennis en belangen deelden tussen 1400 en 1800 [Jütte, 2015]. Deze nabijheid had zijn schaduwzijde: de figuur van de « Jood van het hof », tegelijk onmisbaar en blootgesteld. Yair Mintzker heeft het proces en de executie van Joseph Süss Oppenheimer gereconstrueerd, een Jood van het hof uit de achttiende eeuw, wat de fragiliteit van de status van deze tussenpersonen openbaarde [Mintzker, 2017].

Het gewone gemeenschapsleven laat zich benaderen via rabbijnse archieven. Edward Fram heeft de gerechtelijke dagboeken van de rabbijn Hayyim Gundersheim in Frankfurt tussen 1773 en 1794 gepubliceerd en van commentaar voorzien, waardoor een venster opende op het dagelijks leven van een Duitstalige gemeente op de vooravond van de emancipatie [Fram, 2012]. Het is in zo'n universum — tussen rabbijnse tribunalen, hoeken winkels en synagoges — dat men de Winkler uit Bohemen, Moravië en Hongarije moet plaatsen, via voorzichtige afleiding.

De doorslaggevende wending was administratief. Aan het einde van de achttiende eeuw legden de jozefiaanse hervormingen van de Habsburgse monarchie de joden de verplichte invoering op van vaste, erfelijke familienamen. Op dat moment hielden aanduidingen als Winkler op om simpele bijnamen te zijn en werden zij overdraagbare patroniemen, geregistreerd door de overheid. Beider, in zijn woordenboeken gewijd aan Galizië (2004), het Koninkrijk Polen (1996) en het Russische Rijk (2008), heeft methodisch de geografie van deze namen, hun orthografische varianten en hun regionale verspreiding gereconstrueerd [Woordenboeken van joodse familienamen in Oost-Europa en Judeo-Duits].

Galizië neemt hier een bijzondere plaats in. De geschiedenis van de Joden in Galizië — de Galitzianer yidn — is die van de Asjkenazische joden van een regio die zich vandaag uitstrekt van Zuid-Polen tot West-Oekraïne [Geschiedenis van de Joden in Galizië — Wikipedia]. Als regio van intens joods leven, land van het chassidisme en de grote yeshivot, was Galizië ook een ruimte waar germanische namen opgelegd door Wenen naast elkaar bestonden met een diep jiddisjtaalse cultuur. Een Duitse patroniem als Winkler, gedragen door een familie van jiddische taal en cultuur, illustreert precies deze superpositie: de Duitse administratieve laag die een oostelijk-Asjkenazische ondergrond bedekt.

Om een gegeven Winkler-lignée te onderscheiden, moet de historicus zijn toevlucht nemen tot serieële bronnen: geboorten-, huwelijks- en sterfregisters bijgehouden door gemeenschappen, keizerlijke volkstellingen, belastinglijsten en stamrollen. Deze documenten, gekruist met de woordenboeken van Beider en Menk, stellen alleen in staat een gedeelde naam in een identificeerbare genealogie om te zetten [Woordenboeken van joodse familienamen in Oost-Europa en Judeo-Duits].

De naam Winkler, Duitse in vorm, werd meestal gedragen door families wier levendige taal Jiddisch was. Jean Baumgarten heeft de geschiedenis van het Jiddisch als « zwervende taal » [J. Baumgarten, 2002] — deze Judeo-Duitse taal die, ontstaan in het Rijngebied, de Asjkenazische joden in hun migratie naar het oosten begeleidde en vector werd van een ganse cultuur. Het verschil tussen een administratieve Germaanse familienaam en een moedertaal Jiddisch is constitutief voor de Asjkenazische identiteit van Centraal- en Oost-Europa.

In de 19de en 20ste eeuwen kende deze cultuur een opmerkelijke bloei. Delphine Bechtel heeft de joodse culturele wederopbloei in Centraal- en Oost-Europa tussen 1897 en 1930 bestudeerd, in haar dimensies van taal, literatuur en nationale constructie [Bechtel, 2002]. Jiddische pers, toneel, literatuur, politieke en nationale bewegingen: de dragers van namen als Winkler participeerden, evenals vele andere Asjkenazische families, in deze intellectuele en artistieke gisting. Alan Levenson heeft in een algemene synthese deze ontwikkelingen opnieuw geplaatst in de lange geschiedenis van de joden en het jodendom [Levenson, 2012].

Aldus wordt de naam Winkler, bescheiden in zijn etymologie — de hoek, de straathoek — geassocieerd met een rijke en creatieve beschaving, van de heilige gemeenschappen van de Middeleeuwen tot de culturele voortgarde van het begin van de 20ste eeuw.

De geschiedenis van de Winkler, evenals die van het gehele Asjkenazische jodendom, breekt in de twintigste eeuw. De Sjoa vernietigde een immens deel van de gemeenschappen in Bohemen, Hongarije, Gallicië en Polen waar de naam wijdverbreid was. Het onderwijs over de Sjoa, dat al op de basisschool wordt aangeboden en vervolgens op de middelbare school wordt verdiept, gebeurt notamment via bezoeken aan de oude Joodse wijken van grote Poolse steden en hun overblijfselen [Centre juif de Galicie — Enseigner l'histoire de la Shoah]. Gallicië, eens een centra van intens Joods leven, bewaart hiervan slechts sporen — synagogen, begraafplaatsen, memorialen — die erfgoedinstituties trachten te behouden [Galicie — patrimoine juif, jguideeurope.org].

Voorbij het archief is het de mémoire familiale die hier het stokje overneemt. De overlevende Winklers verspreidden zich — naar Amerika, Palestina en vervolgens Israël, West-Europa — stellende met zich mee de naam, de verhalen en soms slechts de geredde voorwerpen. Wat de traditie doorgeeft — het verhaal van een grootvader handelaar op de hoek van een plein, van een voorvader talmid hakham, van een verzwolgen dorp — behoort tot het register van getuigenis meer dan van document. De historicus verzamelt dit met respect, zonder het met bewijs te verwarren : het is het levende, onvervangbare en kwetsbare deel van de mémoire van een lignée.

De naam Winkler concentreert, op zichzelf, een exemplarische Ashkenazische trajectorie. Geboren uit het Duitse stadlandschap — de hoek, het winkeltje, het stukje grond — werd hij gedeeld door Duitse en Joodse Ashkenazische families, als beroepsnaam of topografische naam [Geneanet], en vervolgens vastgesteld als erfelijke familienaam op het moment van de Habsburgse hervormingen. Gedragen door families van Jiddische taal door Bohemen, Moravië, Hongarije en Galicië, doorkruiste hij de eeuwen van Ashkenazische beschaving — haar heilige middeleeuwse gemeenschappen, haar moderne rabbijnse rechtbanken, haar culturele renaissance — alvorens zich te stellen tegen de breuk van de Shoah en de daaropvolgende verstrooiing.

Een precieze Winkler-stamboom reconstrueren blijft een archiefonderneming, die het kruisen van gemeentelijke registers en grote onomastische woordenboeken vereist [Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa en Judeo-Duitse]. Maar achter dit geduldig werk gloeit altijd de herinnering op — die welke geen enkel document zou kunnen uitputten. Het « Grande Boek » van de Winklers is, in dezen, de geschiedenis van een naam van de hoek die naam van een diaspora is geworden.