Familie Windmüller

De naam Windmüller valt zonder enige ambiguïteit uiteen in twee Duitse elementen: Wind, de wind, en Müller, de molenaar. Hij duidt letterlijk op de molenaar van de windmolen, in tegenstelling tot de Wassermüller, de molenaar van de watermolen. Naslagwerken over naamkunde bevestigen deze uitleg: het patroniem is een Duitse ambachtsnaam of statusnaam die de eigenaar van een windmolen aanduidt.

In de Asjkenaziërs wereld behoort de naam tot een oude laag van de joodse naamkunde, die van de ambachtsnamen. Voordat de emancipatiedecreten van de Oostenrijks-Hongaarse, Pruisische en Russische rijken — aan de grens van de 18de en 19de eeuw — de verplichte vaststelling van familienamen oplegden, duidden veel joden zichzelf aan door hun beroep. De molenaar nam in de plattelandseconomie een bijzondere positie in: hij bezat technische kennis, kapitaal — de molen — en een onmisbare functie voor ieders levensonderhoud. Dit leggen gespecialiseerde woordenboeken vast die gezag hebben voor namen van joden uit Oost-Europa en Joods-Duitse namen [A. Beider ; L. Menk, Dictionnaires des patronymes juifs, Avotaynu].

De vorm Müller is in Duitsland de meest voorkomende van alle familienamen; Müller (Mueller) is een Duitse en Asjkenaziërs-joodse ambachtsnaam die een molenaar aanduidt, afkomstig van het Middelhoogduits müller. Windmüller is een specificering hiervan, een technische verfijning gericht op de wind in plaats van water — een teken dat degene die het droeg, of zijn voorouder, afhankelijk was van de grote wieken molens die de vlakten van Noord-Duitsland, Westfalen en de oostelijke gebieden bezaaid hadden.

Het verdient opmerking dat deze naam, volgens Wikidata afgeleid van het Jiddisch en het Duits [Q56541337 — Wikidata], een discrete maar diepe les bevat. De molenaar produceert het graan niet; hij ontvangt het van anderen en geeft het terug getransformeerd, voedend. Zijn roeping zelf is die van diensten aan de gemeenschap: hij staat op het punt waar het werk van de enen het brood van allen wordt. In de joodse traditie, waar brood voorwerp van zegen is en het delen van brood grondslag van gastvrijheid, resoneren deze taak van de molenaar met de waarde van verantwoordelijkheid jegens de ander — die het verbiedt zich « afzijdig te houden » wanneer het leven van de naaste op het spel staat. De naam schrijft, reeds vóór enige biografie, de geslacht in in de economie van wederkerig geven.

Om een Ashkenazische lineage te begrijpen, moet men begrijpen de wereld van taal en cultuur waaruit zij voortkwam. Het Jiddisch, de omgangstaal van de joden van Centraal- en Oost-Europa, is geen jargon maar een volwaardige taal, ontstaan uit de ontmoeting van middeleeuwse Germaanse dialecten, van liturgisch Hebreeuws en Aramees, en van Slavische invloeden. Jean Baumgarten heeft dit aangetoond: deze « zwervende » taal vergezelt de Joodse migraties van west naar oost over een millennium, dragend met zich mee een cultuur, een literatuur en een wijze van ter wereld zijn [Jean Baumgarten, Le Yiddish. Histoire d'une langue errante, 2002].

Het is in de voedingsbodem van deze Jiddischsprekende beschaving dat namen zoals Windmüller hun betekenis krijgen. Zij behoren tot een volk dat lange tijd zonder vaste familienamen was, aangeduid door afstamming (Ben Untel), door plaats, of door beroep. Toen de moderne staten de Joodse gemeenschappen dwongen erfelijke familienamen aan te nemen, leverden de uitgeoefende beroepen — molenaar, kleermaker, goudsmid, koopman — een belangrijk deel van het repertoire, naast aardrijkskundige namen en sieraadnamen. Beider en Menk hebben de precieze cartografie van deze opeenvolgende lagen vastgesteld [A. Beider; L. Menk, Dictionnaires des patronymes juifs, Avotaynu].

De kracht van de Jiddische cultuur ligt in haar vermogen om heilige kennis en dagelijks leven, studie en arbeid samen te brengen. Dovid Katz heeft deze continuïteit beschreven, waar de taal van het huishouden en de markt ook de commentaren van de Talmud en de chassidische verhalen droeg [Dovid Katz, Words on Fire: The Unfinished Story of Yiddish, 2004]. Delphine Bechtel heeft op haar beurt aangetoond hoe deze cultuur tussen 1897 en 1930 een buitengewone creatieve renaissance meemaakte, waarin het Jiddisch de materie werd van een moderne literatuur en een nationaal bewustzijn [Delphine Bechtel, La Renaissance culturelle juive en Europe centrale et orientale 1897-1930, 2002].

De lineage Windmüller behoort door haar naam zelf tot deze wereld. Zij deelt de bescheiden arbeidzaamheid ervan — die van handwerk dat gewaardeerd werd, nooit veracht, dat de Joodse traditie zo eervol acht dat de wijzen van de Talmud zelf ambachten uitoefenden. De Talmoedische kennis en de arbeid van de molenaar stonden niet tegenover elkaar: zij vormden, in de sjtetl zoals in de Duitse stadjes, het weefsel van een leven waarin de waardigheid van het werk een discrete vorm van vroomheid was.

De geografische oorsprong van de lignee is niet gedocumenteerd in de archieven die ons hebben bereikt, dus moeten we uitgaan van convergente aanwijzingen. De vorm van de naam zelf, met zijn ü en de specificatie « Windmüller » in plaats van « Wassermüller », wijst in de richting van de noordelijke regio's van Duitsland, waar de windmolen, vanwege het ontbreken van snelle waterlopen, het molenaarslandschap domineerde: de Westfaalse vlakte, Laag-Saksen, de oostelijke grensgebieden van Pruisen.

Het staat vast dat de naamvarianten zich verspreidden met de diaspora. Naast de Duitse vorm Windmüller verschijnen in de diaspora de varianten Windmueller en Windmiller. Deze laatste, geamericaniseerd, wordt beschreven als een amerikaanisering van het Duitse Windmüller, beroepsnaam van molenaar. Hierin hebben we in miniatuur de geschiedenis van de askenazische emigratie naar het Westen: de Duitse ü, onuitsprekelijk voor het Engels sprekende oor, wordt ue, en lost zich dan op in een i — Windmüller, Windmueller, Windmiller. Elke schrijfwijze is het spoor van een grensovergang, van een verlaten haven, van een naam opnieuw ingeschreven in een immigratieregister.

De askenazische familietraditie bewaart, wanneer zij zich voortplant, vaak de herinnering aan een plaats van herkomst, een dorp of een stad. Zonder dergelijk gedocumenteerd getuigenis voor de lignee Windmüller moeten we voorzichtig zijn en niet verzinnen. Wat men voorzichtig kan stellen, is dat de lignee zich inschrijft in de Duitstalige wereld van het westen van het askenazische gebied — dat Yahadut Ashkenaz waarvan de Rijnlandse en Westfaalse gemeenschappen al sinds de Middeleeuwen centra waren van talmoedische studie en weerbaarheid tegen vervolgingen. Het collectieve geheugen van Israël bewaart de herinnering aan deze gemeenschappen van noord- en west-Duitsland, beproefd door kruistochten en verbanningen, en toch trouw aan de Wet en de studie.

Het snijpunt tussen de Mémoire (de doorgegeven naam) en het archief (de naamlijsten) verduidelijkt hier een waarschijnlijkheid, geen zekerheid: de lignee Windmüller is dochter van de vlakte van het noorden, van de wind en het graan, en van het lange geduld van de Duitse Joodse gemeenschappen.

De negentiende eeuw zag één van de grootste migratiestromen in de Joodse geschiedenis op gang komen : het vertrek van honderdduizenden Joden uit Duitsland en vervolgens uit Oost-Europa naar Amerika. De Windmüller, als vele andere families met beroepsnamen, werden door deze stroom meegevoerd. Het linguïstische bewijs hiervan bestaat voort in de varianten van de familienaam zelf, waarvan de amerikanisering — Windmueller, Windmiller — gedocumenteerd is [Geneanet, volgens Dictionary of American Family Names] en bevestigd door de notitie gewijd aan de naam [Wikipedia, Windmüller].

Deze overtocht was niet alleen geografisch ; het was een nieuwvorming. De Duitse Joden die naar de Verenigde Staten gingen, plantten daar een dubbele trouw in : naar de Joodse traditie en naar het ideaal van burgerlijke integratie. Velen engageerden zich, al bij hun vestiging, in de opbouw van gemeenschappelijke instellingen — synagogen, weldadigheidsvereenigingen, onderlinge steunorganisaties. Dit is een van de grote deugden die de geheugen van Israël eert : de tsedaka, rechtvaardigheid gemaakt tot liefdadigheid, en het gevoel van collectieve verantwoordelijkheid jegens de naaste, de immigrant, de behoeftige.

Het verhaal van deze emigratie leest men hier in negatief, via de evolutie van de naam. Van het vermoedelijke Westfalen tot de registers van Ellis Island, van het meel van de molenaar tot de werkplaatsen en winkels van Amerikaanse steden, heeft de familie Windmüller het pad gevolgd van een gemeenschap die, alles hebbend achtergelaten, elders het weefsel van een Joods leven herbouwde. De molenaar van weleer, man van de dienst aan iedereen, vindt in deze nieuwe wereld een nakomelingen die van gemeenschappelijke dienst niet langer een beroep, maar een geleerde en strijdbare roeping zouden maken — zoals het figuur van het volgende hoofdstuk zal aantonen.

Het is in Amerika, en in de variant Windmueller, dat de lignée haar best gedocumenteerde figuur biedt: Steven F. Windmueller, wetenschapper en denker over het Joodse gemeenschapsleven. Steven F. Windmueller is emeritus professor van Joodse gemeenschapsstudies aan de Jack H. Skirball-campus van het Hebrew Union College–Jewish Institute of Religion in Los Angeles. Zijn werk, zoals de instelling aangeeft, concentreerde zich hoofdzakelijk op Joodse gemeenschapstrends, antisemitisme en Joods politiek gedrag.

Het oeuvre van Steven Windmueller, waarvan drie werken in het corpus Zakhor worden bewaard, vormt een voortdurende reflectie op de plaats van Joden in de publieke sfeer en op de uitoefening van hun collectieve verantwoordelijkheden. Zijn boek You Shall Not Stand Idly By (2004) draagt in zijn titel zelf één van de meest eisende geboden van de Torah: het verbod om onverschillig te blijven tegenover het bloed van de medemens (Leviticus 19,16) [Steven Windmueller, You Shall Not Stand Idly By, 2004, corpus Zakhor]. Deze vers, die een hele Joodse ethica van burgerlijke betrokkenheid en solidariteit heeft gevoed, wordt onder zijn pen de rode draad van een denken over gemeenschapsrelaties. Daar ontmoet de naam die van de molenaar is geërfd — de man van diensten aan allen — zijn morele waarheid: niet opzij staan.

In The Quest for Power (2014) onderzoekt hij de vormen die Joodse invloed aanneemt in het Amerikaanse politieke leven [Steven Windmueller, The Quest for Power, 2014, corpus Zakhor], voortdurend zijn langdurige interesse voor Joods politiek gedrag, zoals gedocumenteerd in zijn universitaire profiel [Zelikow School of Jewish Nonprofit Management, HUC]. Tot slot confronteert The Impact of the Presidency of Donald Trump on American Jewry and Israel (2021) de Amerikaanse Joodse gemeenschap en de staat Israël met de omwentelingen van een presidentschap, in de traditie van de analist die aandachtig is voor de spanningen van zijn tijd [Steven Windmueller, The Impact of the Presidency of Donald Trump on American Jewry and Israel, 2021, corpus Zakhor].

Vandaag de dag blijft hij een erkende stem: emeritus professor van Joodse gemeenschapsstudies aan het Hebrew Union College-Jewish Institute of Religion in Los Angeles, verzamelt hij zijn artikelen op zijn website, The Wind Report. Deze titel zelf — The Wind Report — draagt, als een onomastische knipoog, de Wind van de voorouderlijke molen: de wind die de wieken van de molenaar deed draaien waait nu in de naam van een observatorium van het Joodse leven.

Wat het oeuvre van Steven Windmueller het best uitdrukt, is betrokkenheid bij het collectieve leven — de klal Yisrael, de verantwoordelijkheid voor het hele volk. Door zijn wetenschappelijke leven te wijden aan het begrijpen hoe een gemeenschap beraadslaagt, zich verdedigt, zich organiseert en in de publieke sfeer weegt, belichaamt hij een kardinale deugd van de Joodse traditie: die welke teruggetrokkenheid weigert en van solidariteit zowel een wetenschap als een plicht maakt. De molenaar voedde de lichamen; zijn verre nakomeling voedt de reflectie van een gemeenschap over zichzelf.

Aan het einde van deze reis ontstaat een samenhang, die alleen het archief noch het geheugen alleen had kunnen openbaren, maar die hun ontmoeting doet verschijnen. De naam Windmüller, ontstaan uit het meulenaarsberoep, duidt oorspronkelijk op degene die zich bevindt op het overgangsplein tussen het graan van anderen en het brood van iedereen. Deze dienstpositie — ontvangen om om te vormen en terug te geven — loopt als een ondergrondse draad door de hele geschiedenis van de lignée heen.

De joodse traditie beschouwt de molenaar en de bakker als heilige schakels in de voedselketen: brood roept om een zegen voordat het wordt gebroken, en het delen met de hongerige behoort tot de meest geprezen daden van gerechtigheid. De naam Windmüller schrijft de lignée dus symbolisch in in deze economie van gedeelde levensonderhoud. Dat zijn meest gedocumenteerde figuur van verantwoordelijkheid tegenover de naaste — « je zult niet onverschillig blijven » — het hart van zijn werk heeft gemaakt, is geen toeval, maar de vervulling van een roeping die oorspronkelijk in de naam vervat zit.

Dit hoofdstuk behoort tot de kruising en het overgedragen: het stelt geen archiefbewijsvoering voor, maar stelt een lezing voor, coherent en eerlijk, waar de betekenis van de naam en de verbintenis van een nakomeling elkaar antwoorden. Het geheugen van Israël kent deze manier waarop een familienaam een lot kan dragen: de Cohen bewaren de herinnering aan het priestersschap, de Melamed die van het onderwijs. De Windmüller daarentegen dragen de herinnering aan de molen — en daarmee die van de dienst bewezen aan de gemeenschap.

De Windmüller-lignage laat ons niet zozeer een aaneengesloten genealogie na, maar een leesles. Waar de geografische oorsprong en de periode van ontstaan zwijgen, spreekt de naam. Hij zegt de wind en het graan, de molen van de Duitse vlakte, de jiddische taal en de asjkenazische wereld, dan de grote oversteek naar Amerika waar de ü een ue en i werd, en ten slotte de geleerde stem die, onder de naam Windmueller, zich buigt over het collectieve lot van het joodse volk.

Van deze lignage is wat het best tot uitdrukking is gekomen — onder alle deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen — de betrokkenheid bij het collectieve leven en de verantwoordelijkheid tegenover anderen. Het is ingeschreven in de betekenis van de naam zelf: de molenaar, man van gemeenschappelijke dienst, die het werk van de enen ontvangt om het voedend aan allen terug te geven. Het bereikt zijn hoogtepunt in het werk van Steven Windmueller, die van het verbod op onverschilligheid — « je zult niet afzijdig blijven » — de materie van een leven van studie in dienst van de gemeenschap heeft gemaakt. Van graan naar brood, van molen naar denken, de Windmüller-lignage getuigt ervan dat het collectief dienen een vorm van trouw is, en dat het weigeren van onverschilligheid misschien de meest joodse van deugden is.

Wij hebben gezegd wat het archief vaststelt, wat waarschijnlijkheid suggereert, en wat geheugen doorgeeft, zonder deze registers ooit te verwarren. Dit is de geest van dit Groot Boek: aan een lignage niet een uitgevonden luister te geven, maar de afgemeten waardigheid van wat kan worden geweten, geraden en eerlijk doorgegeven.