Familie Weinreich

De gedocumenteerde geschiedenis van de Weinreich begint niet met een persoon maar met een woord. De onomastische woordenboeken van Alexander Beider en Lars Menk, die vandaag de wetenschappelijke referentie vormen voor Joodse achternamen in Europa, classificeren Weinreich onder de samengestelde Germaans-Jiddisch namen die zijn vastgesteld in het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen, Galicië en de Joods-Duitse landen [Beider — Menk, Dictionnaires des patronymes juifs]. De wortel Wein verwijst naar de wijnhandel, een activiteit die Joodse gemeenschappen sinds de Middeleeuwen langs de Rijn volop beoefenden, zowel voor rituele doeleinden — de wijn voor de sanctificatie van de sabbat en feestdagen — als voor economische uitwisseling.

Deze dubbele dimensie werpt licht op een van de eerste deugden die de lignage draagt: de economische actie opgevat niet als accumulatie, maar als dienst aan het gemeenschapsleven. De wijnhandel in de Joodse wereld is nooit zuiver commercieel: hij raakt het heilige, omdat geen feestmaal, geen havdala die de sabbat afsluit, zonder hem kan plaatsvinden. De wijnhandelaar is dus, discretionair, een dienaar van de Wet en van het liturgische ritme van de gemeenschap. Men begrijpt dat de wijn bij de veronderstelde Weinreichs een welvaart kon aanduiden die in dienst stond van het collectief in plaats van tentoongesteld te worden.

Het Jiddisch, de taal waarin deze naam zijn betekenis krijgt, is zelf het product van een lange wandeling. Het ontstaat, zoals Jean Baumgarten heeft aangetoond, uit de fusie van een middeleeuws Germaans substraat, een Hebreeuws en Aramees apport afkomstig van liturgie en studie, en later Slavische elementen die onderweg bij de migratie naar het oosten werden verzameld [Baumgarten, 2002]. Een Jiddische naam dragen betekent dus al deze geografie van verplaatsing in zich dragen: de Rijn, de Donau, de Wisła, de Neman. De Weinreichs namen, door zich in deze taal in te schrijven, nemen deel aan een collectief geheugen van Israël gemaakt van opeenvolgende ballingschappen maar ook van vernieuwde trouw.

Het is niet onverschillig dat Max Weinreich van deze meervoudige gelaagdheid — Germaans, Hebreeuws-Aramees, Slavisch — de conceptuele armering maakte van zijn Geshikhte fun der yidisher shprakh. De familienaam bevatte als het ware in germe de vraag die de geleerde zijn hele leven zou besteden aan het ophelderen: hoe ontstaat een taal uit contact en migratie, en hoe overleeft zij de rampen van de geschiedenis?

Naarmate men in de negentiende eeuw vordert, verschijnen de Weinreich in de registers van de grote Asjkenazische centra. De verspreiding van de naam, zoals die wordt in kaart gebracht door naslagwerken, volgt de geografie van het Jodendom in Oost-Europa zelf: de « residentiële zone » van het Russische Rijk, Galicië, het Koninkrijk Polen, en in het westen de Joods-Duitse gemeenschappen [Beider — Menk, Dictionnaires des patronymes juifs]. Deze verdeling is niet willekeurig. Zij plaatst de Weinreich in het hart van het grootste demografische en culturele reservoir van het wereldwijd Jodendom van die tijd — datzelfde reservoir dat aan de wende van de twintigste eeuw zou leiden tot een buitengewone intellectuele gisting.

Want deze landen waren niet alleen plaatsen van armoede en vervolging. Zij waren het toneel van wat Delphine Bechtel de Joodse culturele renaissance heeft genoemd, dat moment waarin, tussen 1897 en 1930, de Jiddische taal en de literatuur die zij droeg, het instrument werden van een werkelijke seculiere nationale en culturele constructie [Bechtel, 2002]. Het kleine volk van de shtetlech, lange tijd geringschattend bejegend door de germaniserende of gerussificeerde elites, eiste zijn taal op als een waardigheid.

Het is hier dat een tweede deugd van de lignée zich openbaart: de betrokkenheid bij het collectieve leven. In een wereld waarin assimilatie ambitieuzen de belofte van respectabiliteit bood, was kiezen voor het dienen van de taal van het volk, het Jiddisch, een engagement. Zoals Dovid Katz heeft opgemerkt, werd het Jiddisch lange tijd veracht als een simpel « jargon », en zijn rehabilitatie vereiste strijdbaar moed [Katz, 2004]. De families die, zoals de Weinreich, van deze taal hun zaak maakten, belichaamden een trouw aan klal Yisrael, de gemeenschap van Israël in haar geheel, inclusief haar meest bescheiden leden.

De figuur die deze familienaam zijn historische glans geeft, is de taalkundige Max Weinreich (1894–1969). Geboren in het Baltische Koerland, opgeleid aan Duitse universiteiten, werd hij de belangrijkste wetenschappelijke theoreticus van de Jiddische taal en een van de oprichters, in 1925 in Vilna — het « Jeruzalem van Litouwen » — van het Joods Wetenschappelijk Instituut (YIVO), gewijd aan het rigoureuze onderzoek van cultuur, geschiedenis en taal van het Asjkenazische volk. Hij was medeoprichter van de instelling samen met Nokhem Shtif, Elias Tcherikover en Zalmen Rejzen, en werd al snel de drijvende kracht ervan, voorzitter van de linguïstische afdeling en leidinggevende van de onderzoeks- en trainingsafdeling. Deze onderneming was volledig onderdeel van de culturele herbornisbeweging zoals beschreven door historici van die periode, die van Vilna een epicentrum van de seculiere Joodse moderniteit maakten [Bechtel, 2002 ; Katz, 2004].

Vroeg begrepen Max Weinreich dat de zaak van het Jiddisch niet alleen door enthousiasme kon worden gewonnen. Het had wetenschap nodig. In 1936, op het Wereldcongres voor Linguïstiek in Kopenhagen, presenteerde hij een voordracht over het Jiddisch als onderwerp van algemene linguïstiek — stellende, tegenover de internationale gemeenschap van geleerden, dat de taal van zijn voorouders dezelfde aandacht verdiende als elke andere taal ter wereld. Dit was zowel een daad van gerechtigheid als van wetenschap: een verachte taal de waardigheid teruggeven die de machtshiërarchie eraan had ontnomen.

Max Weinreich is auteur van een spreekwoordelijk geworden formule, die hij graag toeschreef aan een anonieme toehoorder van zijn lezingen: « een taal is een dialect voorzien van een leger en een marine ». Met deze aforisme concentreerde hij een hele gedachte: dat de hiërarchie tussen « edele » talen en verachtelijke « jargons » niet een kwestie van aard maar van macht is, en dat het Jiddisch dezelfde wetenschappelijke waardigheid verdiende als staattalen. Hieruit valt de bijdrage aan het Joodse denken af te meten die de naam Weinreich meebrengt: de grondlegging van een discipline, de yidishe visnshaft, Joodse wetenschap van het Jiddisch, die miljoenenen sprekers de legitimiteit van hun spreken terugbezorgde.

De inzet van Max Weinreich bleef niet beperkt tot het wetenschappelijke domein. Hij was ook animator van een Jiddischistische scoutbeweging, Di Bin (« De Bij »), doceerde aan het yidishe lerer-seminar (Seminarie voor Jiddische onderwijzers) in Vilna, droeg omvangrijk bij aan de Joodse pers — Unzer shtime, Tog, Literarishe bleter, en later vanuit New York de Jewish Daily Forward en Zukunft — en onderhield een correspondentie die even omvangrijk als openbarend was met de grote figuren van zijn tijd: Hannah Arendt, Martin Buber, Simon Dubnow, Abraham Sutzkever, Isaac Bashevis Singer. Deze veelvoud aan inzetten zegt iets essentiëels over de zorgconceptie voor de ander in de Asjkenazische traditie: de geleerde is niet degene die zich van de wereld terugtrekt, maar degene die zijn kennis in dienst van de bredere gemeenschap stelt.

Dit werk is onlosmakelijk verbonden met een kardinale deugd van het judaïsme: kennis in dienst van de herinnering. Max Weinreich redde, catalogeerde, analyseerde; hij maakte geleerdheid tot een daad van verzet. Toen de Tweede Wereldoorlog in augustus 1939 uitbrak, bevond hij zich met zijn zoon Uriel in Brussel voor een internationaal congres; hij keerde nooit naar Vilna terug, laat na hem zijn vrouw en zijn jongere zoon. In maart 1940 kwamen vader en zoon in de Verenigde Staten aan, waar hij samen met de leiders van de Amerikaanse afdeling van het YIVO de instelling op Amerikaanse bodem overplantste. Het YIVO werd dan het conservatorium van een beschaving die de Shoah bijna volledig zou vernietigen.

Het werk dat het bestaan van Max Weinreich kroont, is een monument van de joodse wetenschap van de twintigste eeuw. De Geshikhte fun der yidisher shprakh (Geschiedenis van de Jiddische taal), die hij kort voor zijn dood voltooide, verscheen postuum in 1973, uitgegeven door het YIVO dat hij had opgericht. Het werk, in vier delen — twee van tekst, twee van uitgebreide noten —, vertegenwoordigt ongeveer vijftienhonderd pagina's van historische, culturele en fonologische analyse. Een gedeeltelijke Engelse vertaling verscheen in 1980 ; de volledige vertaling, inclusief noten, was pas in 2008 beschikbaar, wat bewijst van de dichtheid en complexiteit van het onderneming.

De ambitie van het werk heeft nauwelijks een equivalent : het gaat, volgens zijn eigen woorden, om de eerste en misschien enige poging om de gehele ontwikkeling van het Jiddisch na te gaan vanuit zowel een historisch-cultureel als een strikt linguïstisch perspectief — fonologisch, morfologisch, lexicaal. Weinreich verdedigt daarin een centrale these : het Jiddisch is geen verbastering van het Duits, noch een hybride « jargon », maar een volwaardige taal waarvan de interne structuur doordrongen is van de joodse geschiedenis en de talmoedische tekst. Door middel van precieze analyses van vertalingen, literaire teksten en archiefstukken toont hij aan hoe de metaforische schatkist van het Jiddisch diepgaand verschilt van het Duits, wat de gescheiden werelden weerspiegelt waarin Joden en christenen door de eeuwen heen leefden.

We raken hier op een van de meest voltooid uitgewerkte uitdrukkingen van de joodse traditie : de talmudische en filosofische kennis in dienst van het begrip van het collectieve lot. Weinreich doet niet alleen een taal beschrijven ; hij ontcijfert, in de lexicale en fonologische lagen ervan, de ziel van een volk en zijn manier van bestaan in de wereld. De Geshikhte is, in die zin, een werk van zakhor — van de bevel tot herinnering — evenzeer als een linguïstisch verhandeling. Dat het na de dood van zijn auteur verscheen vermindert deze betekenis niet : het vergroot haar juist, want het boek wordt zelf een erfenis, een overdracht van generatie op generatie, in overeenstemming met het gebod ledor vador.

De deugd van overdracht vindt haar meest letterlijke belichaming in de zoon van Max, Uriel Weinreich (1926–1967). Taalkundige van genie die voortijdig stierf op veertigjarige leeftijd, was hij professor aan de universiteit Columbia, waar hij de eerste leerstoel voor Jiddische studies bekleedde die ooit in een Amerikaanse universiteit werd opgericht. Maar voordat Uriel Weinreich de bewaarder van het vaderlijke erfgoed werd, was hij door zijn eigen werk een wetenschapper van internationale omvang.

Zijn werk Languages in Contact : Findings and Problems (1953), voortvloeiend uit zijn doctoraatsthesis die hij in 1951 aan Columbia verdedigde onder de titel Research Problems in Bilingualism, with Special Reference to Switzerland, vormde een beslissende mijlpaal in de geschiedenis van de algemene taalkunde. Daarin werkte hij uit, op basis van Zwitsers terreinwerk — waarbij hij de contactzones tussen het Duits, het Frans en het Reto-Romaans in het kanton Graubünden bestudeerde — een rigoureuze theorie van taalkontakt, tweetaligheid en taalinterferentie. De publicatie in 1953 markeerde een grondleggende fase voor wat zou worden de kontaktlinguïstiek, een discipline waarbinnen dit werk werd erkend als een van de hoekstenen van het veld, al in 1963 herdrukt en voortdurend geciteerd.

Wat bijzonder is aan deze loopbaan, is dat Uriel Weinreich — zoon van een man wiens hele leven aan één enkele taal was gewijd, het Jiddisch — de vraag naar taalkundig kontakt van binnenuit benaderde vanuit een meervoudige persoonlijke ervaring : geboren in Vilna in een Jiddischsprekenhuishouden, groeide hij op in het Engels in New York, doceerde aan een Amerikaanse universiteit en voerde zijn terreinonderzoek uit in het Duits en het Reto-Romaans. Zijn begrip van tweetaligheid was niet abstract ; het was beleefd. Het is deze samensmelting tussen academische nauwkeurigheid en intieme ervaring van talen in kontakt die het boek zijn bijzondere diepte geeft en het onderscheidt van puur theoretische verhandelingen uit die periode.

Hier zien we hoe de Weinreich-lignée twee schalen artikuleert : de tolerantie jegens geminoraliseerde en minachte talen — het Jiddisch, het Reto-Romaans — en de wetenschappelijke kennis die alleen deze tolerantie een duurzaam fundament kan geven, voorbij het gevoel. De waardigheid van een minderheidstaal erkennen is, in de Joodse traditie, aan de ander — aan de vreemdeling, aan de marginale — dezelfde beschouwing toepassen die men zelf wil ontvangen. Languages in Contact is geen Joods boek, maar het wordt doortrokken door een ethiek die dat diep is.

Als Languages in Contact de universele linguïst in Uriel Weinreich onthult, is het Modern English-Yiddish Yiddish-English Dictionary, uitgebracht in 1968 bij McGraw-Hill, wat hem onthult als een bewuste en opzettelijke erfgenaam van het vaderlijke werk. Het woordenboek, waarvan de realisatie bijna twintig jaar werk in beslag nam en dat door het YIVO zelf in 2012 opnieuw werd uitgegeven, vormt tot op heden het standaardwerk par excellence van het hedendaagse Jiddisch — geprezen door deskundigen en Jiddische schrijvers om de volledigheid van zijn behandeling, de fijngevoeligheid van zijn semantische analyse en de precisie van zijn grammaticale en fonologische presentatie.

Men moet meten wat zo'n onderneming betekent. Twintig jaar verzamelen, verifiëren, arbitrage tussen dialectale varianten van een taal zonder officiële academie noch universeel aanvaarde spelling. Het woordenboek beperkt zich niet tot het opstellen van gelijkwaardigheden: het biedt voor elke Jiddische ingang een analyse van de nuance, het gebruik, het register. Het is gemaakt om gebruikt te worden — door de beginner evenals door de specialist — en zijn symmetrische tweetalige structuur, Engels-Jiddisch en Jiddisch-Engels, beantwoordt aan verschillende doelgroepen met gelijke zorg. Het werk verscheen het jaar na de dood van zijn auteur, in 1967; het is dus ook in die zin een nagelaten werk dat Uriel niet zijn publikatie meemaakte, al was het handschrift voltooid. Op dit punt ontmoeten vader en zoon elkaar: beiden schenken aan de nachwelt het uiteindelijk fruit van hun werk in de vorm van een nalatenschap die na hun vertrek gepubliceerd werd.

De bescheidenheid die Uriel Weinreich in deze keuze tentoonspreidde — twintig jaar wijden aan een instrument bestemd voor anderen, dat in het dagelijks gebruik zou verdwijnen — is een van de meest authentieke uitingen van de bescheidenheid van de meester zoals de Joodse traditie die waardeert. Een woordenboek heeft geen zichtbare auteur in het gewone gebruik: men raadpleegt een woord, sluit het boek, gaat verder met leven. Dat is precies wat Uriel Weinreich wilde. Het lamed, het leren, gaat voor op de kavod, de persoonlijke eer.

Rond de Weinreich, en voorbij de slechts gedocumenteerde figuren, ontvouwt zich een hele wereld: die van de jiddische cultuur in haar levende uitingen. Het YIVO opgericht door Max was geen ivoren toren; het paste in een ecosysteem waar pers, fictie en vooral theater bloeiden. Zoals Debra Caplan aantoonde aan de hand van het voorbeeld van de troupe van Vilna, was het jiddische theater een vorm van rondreizende kunst, van stad tot stad gedragen door gezelschappen die van het toneel een mobiel vaderland maakten [Caplan, 2018 ; Sandrow, 1996]. Alyssa Quint heeft op dezelfde manier nagegaan hoe dit theater al vanaf de 19de eeuw een belangrijke vector van moderniteit voor het joodse volk werd [Quint, 2019].

Deze gisting geeft volledige betekenis aan het wetenschappelijke werk van de Weinreichs: het documenteren van het jiddisch was het documenteren van een taal die niet dood was, maar bruisend van leven — die van de romanschrijvers bestudeerd door Ken Frieden en Mikhail Krutikov [Frieden, 1995 ; Krutikov, 2001], die van de populaire pers geanalyseerd door Sarah Abrevaya Stein [Stein, 2004], die van de dichteres wier lange traditie teruggaand tot de 16de eeuw Kathryn Hellerstein heeft blootgelegd [Hellerstein, 2014]. De lange correspondentie van Max Weinreich met Isaac Bashevis Singer, Abraham Sutzkever, Chaim Grade of Itzik Manger — allemaal bewaard in de archieven van het YIVO — getuigt van de vruchtbare doorlaatbaarheid tussen wetenschappelijk onderneming en literaire creatie: de taalkundige voedt de schrijver, de schrijver bevestigt aan de taalkundige dat de taal levend is.

Men kan in deze netwerken een uitdrukking zien van de waarde van relatie tot de ander en zorg voor de ander. Want onder de correspondenten van Max Weinreich bevonden zich overlevenden, ballingen, dichters verdreven uit hun taal door de Shoah. Dit briefcontact in stand houden, hun manuscripten behouden, ze opnemen in de archieven van het YIVO, betekende weigeren dat de geschiedenis hun stemmen zou uitwissen. De haganat ha-zikaron, de bescherming van het geheugen, is niet alleen een intellectuele daad: zij is, in deze traditie, een daad van welwillendheid en liefdadigheid tegenover de doden en de levenden.

Er tekent zich dan een uiteindelijke deugd af: de bijdrage aan literair weten en collectief geheugen. Door hun leven aan de taal van een heel volk te wijden, hebben de Weinreichs het lot van een familie aan dat van een beschaving verbonden. Hun werk was, in eigenlijke zin, een daad van tikkoun, van herstelling: na de catastrofe maakte het mogelijk dat de stem van de verdwenen mensen bleef worden gehoord, bestudeerd, doorgegeven. De joodse traditie van verdraagzaamheid en respect voor de ander wordt daarin ook voortgezet, want het erkennen van de waardigheid van een minachte taal is het erkennen van de waardigheid van degenen die haar spreken.

Max Weinreich (1894–1969) — Maks Vaynraykh in het Jiddisch. Taalkundige, historicus, uitgever en pedagoog, geboren in Koerland (Russisch Rijk). Medeoprichter van het YIVO in Vilna in 1925 samen met Nokhem Shtif, Elias Tcherikover en Zalmen Rejzen, was hij meer dan vier decennia lang de stuwende kracht ervan. Na zijn vlucht naar de Verenigde Staten in 1940 met zijn zoon Uriel na het uitbreken van de oorlog, verplaatste hij het YIVO naar New York en maakte het tot het conservatorium van de Jiddische beschaving die bedreigd werd met vernietiging. Zijn wetenschappelijk magnum opus, de Geshikhte fun der yidisher shprakh (Geschiedenis van de Jiddische taal), vier delen, verscheen postuum in 1973. Hij doceerde Jiddisch aan het City College of New York en was de eerste universitaire hoogleraar Jiddisch in de Verenigde Staten, waarbij hij onder meer zijn eigen zoon opleidde. Hij liet ook Hitler's Professors (YIVO, 1946) na en een intensieve correspondentie met Hannah Arendt, Martin Buber, Simon Dubnow, Isaac Bashevis Singer en Abraham Sutzkever.

Uriel Weinreich (1926–1967) — Uriel Vaynraykh in het Jiddisch. Taalkundige, oudste zoon van Max Weinreich, geboren in Vilna, gestorven op veertigjarige leeftijd in New York. Hij emigreerde met zijn vader naar de Verenigde Staten in 1940, studeerde daar en verdedigde in 1951 aan Columbia University een proefschrift over tweetaligheid in Zwitserland, gepubliceerd in 1953 onder de titel Languages in Contact : Findings and Problems — een baanbrekend werk in de contactlinguïstiek, al in 1963 herdrukt en een wereldwijd referentiewerk gebleven. Titularis van de eerste leerstoel voor Jiddische studies in een Amerikaanse universiteit (Columbia), wijdde hij twee decennia aan de uitwerking van het Modern English-Yiddish Yiddish-English Dictionary, verschenen in 1968, een naslagwerk dat in 2012 opnieuw werd uitgegeven door het YIVO. Zijn voortijdige dood liet verschillende lopende projecten onafgerond.

Van de obscure Rijnlandse wijnhandelaar die de etymologie suggereert [Beider — Menk, Woordenboeken van Joodse familienamen] tot de geleerde van Vilna die een wetenschap opnieuw oprichtte, vertelt de lignage Weinreich het verhaal van de overgang van materiële welvaart naar welvaart van de geest. De naam zelf — Wein-reich, « rijk aan wijn » — leek als het ware transfigureerd: de welvaart die de familienaam beloofde, werd vervuld niet in de vaten maar in de woorden, niet in de handel maar in de schat van een geredde taal [Q21449700 — Wikidata].

Deze rijkdom werd opgebouwd in twee fasen en in twee werken die elkaar beantwoorden. Max Weinreich demonstreerde in de Geshikhte fun der yidisher shprakh dat het Jiddisch een geschiedenis bezit die even complex en even waardig is als die van enig staatstaal: dit is de daad van de grondlegger. Uriel Weinreich maakte in Languages in Contact en in het Modern English-Yiddish Yiddish-English Dictionary het Jiddisch tot een onderwerp van algemene taalkunde en tot een pedagogisch instrument dat voor iedereen toegankelijk is: dit is de daad van de voortzetter. Tussen het vierdelig monument voltooid in de ouderdom en het woordenboek dat twintig jaar lang in de jeugd werd opgebouwd, ontvouwt zich een heel gemeenschappelijk leven, dat van een familie gewijd aan het woord.

Van al de deugden die deze familie zou hebben beoefend — economisch handelen in dienst van het geloof, betrokkenheid bij de gemeenschap, tolerantie jegens geminderiseerde talen en volkeren, zorg voor ballingen en overlevenden, de bescheidenheid van de meester die zich achter het gereedschap terugtrekt —, is het de overdracht van kennis als daad van herinnering die zij, boven alles, het beste tot uitdrukking heeft gebracht. Door het Jiddisch tot onderwerp van wetenschap, onderwijs en woordenboek te maken, van Max de grondlegger tot Uriel de pedagoog, hebben de Weinreich het grondwetgevend gebod van Israël belichaamd: zakhor, herdenk, en geef door. Waar de geschiedenis dreigde een hele beschaving uit te wissen, richtten zij instellingen op, woordenboeken, boeken — broze maar taai arken waarin het hart van een zwerftaal blijft kloppen [Baumgarten, 2002 ; Bechtel, 2002]. Daarin sluit een bijzondere familie zich aan bij de collectieve herinnering van een heel volk.