Familie Wedeles

Wedeles — een matronymicum uit Praag

Het meest opvallende kenmerk van de geslacht Wedeles ligt in de naam zelf. In tegenstelling tot de meeste Asjkenazische Joodse familienamen, die afstammen van een mannelijke voornaam (Abramson, Mendelssohn), een beroep of een plaats, stamt Wedeles af van een vrouwelijke voornaam. Deze naamvorming, matronymisch genaamd, is een van de karakteristieke eigenschappen van de naamkunde van Prague en Bohemen.

De stam Wedel- verwijst naar alle waarschijnlijkheid naar een vrouwelijke Jiddische voornaam, waarschijnlijk een diminutief voortkomen uit de Germaanse wortel of een hypocoristicum van voornamen zoals Edel (« edel »), die zo algemeen voorkwamen bij Joodse vrouwen in Centraal-Europa. Bij deze stam voegt zich het achtervoegsel -es (of -s), het teken van de Germaanse bezittelijke genitief: Wedeles zou dus « [de zoon, het huis] van Wedel » betekenen. Dit vormingsmechanisme is strikt parallel aan andere beroemde Pragense matroniemen zoals Perles (van Perl), Edeles (van Edel — waaruit de grote Talmudcommentator Samuel Edels, de « Maharsha », voortkwam), Giteles (van Gitel) of Mireles (van Mirel).

De formele verwantschap met Edeles verdient nadruk, omdat zij het procedé verduidelijkt: Samuel Eliezer ben Judah ha-Levi Edels, een Talmudische gezaghebbende uit de 16de eeuw, dankt zijn bijnaam Edels aan de voornaam van zijn echtgenote — of schoonmoeder — Edel, die zijn studiejaren financierde en beschermde. Hetzelfde sociale patroon heeft naar alle waarschijnlijkheid aan de oorsprong van de naam Wedeles gelegen: een vrouw genaamd Wedel, invloedrijke moeder of echtgenote, gaf haar naam aan een nageslacht dat deze bewaarde.

Dit gebruik was niet marginaal. De historiografie van Prague benadrukt hoe sterk de Joodse gemeenschap van de stad een brandpunt van culturele innovatie en vervlochten identiteiten vormde, waar namen het spoor droegen van complexe familiestructuren [Spector, 2000]. De blijvende aanwezigheid van het matronymicum over de tijd heen — over meerdere generaties van rabbijnen en drukkers — getuigt van het prestige dat aan de naam was verbonden, welke een merkteken van een erkend geleerd huis in de getto was geworden.

Voorzichtigheid is echter geboden: geen enkele bron heeft ons een portret van de eponieme Wedel overgeleverd. Haar bestaan wordt afgeleid uit de onomastische logica, niet uit een archiefdocument. Wij bevinden ons hier in het domein van het waarschijnlijke eerder dan het vastgestelde, aan de grens waar de naamwetenschap het zwijgen van de registers aanvult.

Om de Wedeles-lignee te begrijpen, moet het toneel worden geschetst: het Joodse Praag van de 16de, 17de en 18de eeuwen, een van de meest straelende gemeenschappen van het asjkenazi-jodendom. Onder de Habsburgers herbergde de Joodse wijk — de Judenstadt, later Josefov genoemd — een dichte bevolking, georganiseerd in broederschappen, in academies (yeshivot) en in werkplaatsen.

Twee instellingen gaven de stad intellectuele roem. Eerst de talmoedische academies, geleid door meesters wier faam zich uitbreidde over geheel Midden-Europa: van de Maharal (Judah Loew ben Bezalel) tot de grote figuur van de 18de eeuw, Ezekiel Landau, auteur van de Noda Biyehudah en opperrabbijn van Praag, wiens halakische autoriteit over heel Bohemen en Moravie straalde. De historica Sharon Flatto heeft aangetoond hoe dit rabbijnse Praag de nauwkeurigheid van het talmoedische recht combineerde met een intens kabbalistisch cultuur, waardoor de stad een uniek spiritueel kruispunt werd [Flatto, 2010].

Vervolgens de Hebreeuwse drukkerij. Praag was al vanaf het begin van de 16de eeuw een van de allereerste centra voor het drukken van Hebreeuwse boeken ten noorden van de Alpen. De beroemde dynastie van drukkers Gersonides (de familie Gerson / Katz) produceerde daar, vanaf 1512, liturgische en talmoedische edities van opmerkelijke typografische schoonheid. Rond deze werkplaatsen verzamelden zich een groot aantal correctors, revisoren (magihim), typografen en financiers — functies die vaak werden bekleed door geleerden die in het Talmud bedreven waren. Zeer precies in deze kring, op het snijpunt van de yeshiva en de drukkerijwerkplaats, vond de Wedeles-lignee haar werkzaamheid en haar eer, als familie « van rabbijnen en drukkers ».

Deze wereld was niet onveranderlijk. Het onderzoek van Maoz Kahana naar de overgang « van Praag naar Presbourg » heeft het licht geworpen op de mobiliteit van de rabbijnse elites van Bohemen en Moravie naar Hongarije (Bratislava/Presbourg), en de manier waarop het halakische schrijven zich aanpaste aan een veranderende wereld [Kahana, 2015]. De geleerde families uit Praag verspreidden zich dus naar Nikolsburg, Presbourg, Wenen en verder, stellende hun namen en hun tradities van studie voort. De Wedeles-lignee maakt deel uit van deze circulatie van mannen, boeken en kennis die het jodendom van Midden-Europa in de moderne tijd karakteriseert.

De stichtingsnotice duidt de Wedeles aan als een "familie van rabbijnen en drukkers". Deze tweeledige roeping is allesbehalve toevallig: in het barokke Praag waren talmudische geleerdheid en het boekenvak innig met elkaar verbonden. Het drukken van een traktaat uit de Talmud, een uitgave van de Choulhan Aroukh of een gebedenboek vereiste een geleerde beheersing van de tekst, van haar varianten en van de christelijke censuur. De correctoren van drukkerijen waren rabbijnen; de rabbijnen op hun beurt hielden toezicht op de persen.

Men kan de Wedeles met redelijkheid situeren in deze geleterde, intermediaire elite van het getto. Een familie met deze naam verschijnt in het rabbijnse en typografische weefsel van Praag in de zeventiende en achttiende eeuw, in de periode waarin de drukwerkplaatsen van de Judenstadt floreerden en waarin academies generaties talmudisten vormden. De context die Flatto beschrijft — een gemeenschap waar rabbijnse wetenschap en drukkerij elkaar wederzijds voedden — maakt deze karakterisering volledig coherent [Flatto, 2010].

Hier dient een methodologische eerlijkheid te worden uitgesproken. De genealogische referentiebronnen waarover wij in het onderhavige corpus beschikken, documenteren rijkelijk de Sefardische en Noord-Afrikaanse afstammingslijnen — de families Encaoua, Ankawa en verwanten, bestudeerd door het familieplatform Encaoua, door Geneanet en door de Foundation for Sephardic Studies. Deze werken, evenals de onomastische verzamelingen van Joseph Toledano over de familienamen van de Joden van Noord-Afrika [Toledano, 2003] [Toledano, 1999], vormen een model van genealogische geleerdheid — maar zij betreffen een andere wereld, die van het Sefardische Maghreb, en niet het Asjkenazische Bohemen van de Wedeles.

Deze documentaire asymmetrie is zelf leerzaam. Zij herinnert eraan dat de genealogie van een Asjkenazische afstammingslijn uit Praag langs andere wegen wordt gereconstrueerd: gemeentelijke registers (pinkassim), colofons van gedrukte werken, grafstenen van de oude joodse begraafplaats, lijsten van leden van broederschappen. De figuur van de naamgefster Wedel, de generaties correctoren en rabbijnen die haar naam droegen, blijven voor een deel in het duister, bevestigd door de context meer dan door het nominatieve document. Wij beschouwen dit hoofdstuk daarom als waarschijnlijk, gefundeerd op de historische coherentie van het milieu, en niet op een reeks van nominatieve akten.

De bijzonderheid van de naam Wedeles nodigt uit tot een vergelijkende reflectie op Joodse matronomen, die een geheel eigen hoofdstuk vormen in de onomastische wetenschap. Als het gebruik van de naam van de moeder zeldzaam is in de meeste patriarchale culturen, kende het onder de Ashkenazische Joden een bijzondere bloei, waaraan Praag en Bohemen een belangrijke bijdrage hebben geleverd.

Verschillende factoren verklaren dit fenomeen. Ten eerste de economische rol van vrouwen: in talrijke huishoudens beheerde de echtgenote de handel terwijl de man zich wijdde aan de studie van de Torah, het ideaal van de kollel avant la lettre. Het huishouden werd dan bekend onder de naam van de vrouw die het onderhield. Ten tweede de weduwestand: een weduwe aan het hoofd van een huis droeg natuurlijkerwijze haar voornaam over op haar kinderen. Ten slotte het eigenstandige prestige van bepaalde voorouderessen, wier naam de nakomelingen eerde.

Men verkrijgt aldus een hele familie van patroniemen: Edeles (van Edel), Perles (van Perl), Gnendeles, Sosskind, Rivkes (van Rivka — van wie de beroemde commentator van de Choulhan Aroukh, Moïse Isserles, de « Rema », niet afstamt, maar zijn tijdgenoot Moshe Rivkes, auteur van de Béer ha-Gola, wel). In deze reeks neemt Wedeles plaats met volkomen morfologische regelmatigheid: vrouwelijk wortelmorfeem + genitief -es.

Deze naamgeving is deel van wat historici van Praag hebben beschreven als een culturele innovatie binnen plurale en fluïde identiteiten, waarin de naam precieze sociale en familiale structuren codeert [Spector, 2000]. Het matroniem is niet slechts een etiket: het is het gefossiliseerde spoor van een familiegeschiedenis waarin een vrouw ooit de spil van het huishouden was.

Als verlichtend contrapunt gehoorzaamt de Sefardische onomastiek andere logica's. Het onderzoek van Joseph Toledano toont aan dat Noord-Afrikaanse namen vooral ontleend zijn aan toponiemen, beroepen, Arabische of Berberse bijnamen, of aan opgeëiste prestigieuze geslachten — matronomen zijn daar aanmerkelijk zeldzamer [Toledano, 1999]. De vergelijking doet door contrast de Ashkenazische en Pragense eigenaardigheid uitkomen waarvan Wedeles een exemplarisch getuigenis is.

Zoals zovele namen die in het getto van Praag ontstonden, kende Wedeles een diasporisch lot: verspreiding. Joodse families uit Bohemen bleven niet vastgesteld in de Judenstadt. De wetten van het Habsburgse Rijk — met name de Familianten-Gesetze, die het aantal Joodse families dat in Bohemen en Moravië mocht trouwen beperkte — dwongen jongere zonen tot emigratie. Velen trokken naar Hongarije, Oostenrijk, Duitsland, en later naar landen in het Westen.

De beweging « van Praag naar Presbourg » beschreven door Maoz Kahana illustreert deze migratie van geleerde elites naar Hongarije, waar zij academieën opnieuw stichtten en hun studiestradities voortzetten [Kahana, 2015]. Men kan, in analogie met andere rabbijnse families uit Praag, veronderstellen dat dragers van de naam Wedeles deze routes volgden, stellende de herinnering aan een huis van geleerden mee. Dit deel van de geschiedenis behoort meer tot de doorgegeven herinnering dan tot strak gearchiveerde bronnen: zonder continue documentaire keten wordt zij gereconstrueerd via de algemene beweging van Boehmische geslachten.

De naam zelf draagt de sporen van deze omzwervingen. De overgang van het Jiddisch en Duits naar andere ontvangende talen veroorzaakte varianten: Wedeles, Wedeless, soms gelatin­iseerd of vereenvoudigd. Elke vorm behield echter zichtbaar het oorspronkelijke vrouwelijke wortelmorfeem, onuitwisbare handtekening van de Pragase oorsprong.

Ten slotte moet de tragische breuk worden genoemd. De Joodse gemeenschappen van Bohemen en Moravië, die deze naam en talloze anderen gedurende eeuwen hadden gedragen, werden door de Shoah vernietigd. De oude Joodse begraafplaats van Praag, met zijn duizenden verwarde grafstenen, blijft het grote stenen boek waarin de generaties van het getto rusten — en waar, onder zovele ingegraven matronymische namen, misschien ook de herinnering aan de Wedeles slaapt. Wat de moderniteit en de ramp hebben verspreid, bewaart de naam: een vrouwennaam, Wedel, voorgoed het zegel van een geslacht.

Aan het einde van deze reis presenteert de lignée Wedeles zich als een welbespraakt getuige van de joodse geschiedenis van Centraal-Europa. Haar naam, pragaans matroniem gesmeed naar de vrouwelijke voornaam Wedel, concentreert in zich zelf al een sociologie: die van een gemeenschap waar vrouwen de spil van het huis konden zijn, en waar het nageslacht hun geheugen eerde door hun naam te dragen. Haar dubbele roeping als rabbijnen en drukkers plaatst haar in het hart van de genialiteit van Praag, die stad waar de talmudische academie en de drukkerijwerkplaats elkaar hun geleerden leenden [Flatto, 2010].

We zijn voorzichtig te werk gegaan. Waar de historische context luidkeels spreekt — het Praag van academies en het hebreeuwse boek, de mechanica van ashkenazische matroniemen, de verspreiding van Boehmische families naar Pressburg en daarbuiten [Kahana, 2015] [Spector, 2000] — hebben we gesteld. Waar het nominatieve archief ontbreekt, hebben we het waarschijnlijke en het overgeleverde gezegd, weigerend een genealogie uit te vinden die de bronnen niet leveren. Deze eerlijkheid vermindert het verhaal niet: zij waarborgt zijn waardigheid.

De naam Wedeles fluistert zo voort wat hij altijd gezegd heeft: dat een vrouw, eertijds, in het getto van Praag, belangrijk genoeg was opdat haar zonen, en de zonen van haar zonen, naar haar genoemd zouden worden. Dat is het, in dit eenvoudige feit, de gehele discrete grootheid van een lignée.