Familie Wallfisch

De eerste documentaire zekerheid over de Wallfisch betreft hun inschrijving in het corpus van Samuele Schaerf. Gepubliceerd in Florence in 1925 door uitgeverij Israel, I cognomi degli ebrei d'Italia vormt een referentiecatalogus: het verzamelt joodse achternamen die zijn opgetekend in gemeentelijke registers, belastinglijsten, epitafen en akten op het Italiaanse schiereiland. Erin voorkomen betekent behoren tot de getuigde herinnering van het Italiaanse jodendom [Schaerf, 1925].

De achternaam Wallfisch behoort tot de namen van Germaanse oorsprong die door de beweging van joodse bevolkingsgroepen naar Noord-Italië werden gebracht. Al sinds het einde van de Middeleeuwen overschreden Ashkenazische families de Alpen en vestigden zich in de hertogdommen en republieken van de Povlakte — Venetië, Padua, Mantua, Ferrara, Piëmont — en brachten hun gebruiken, hun Ashkenazi-ritus en hun uit het Duits stammende namen of zoölogische bijnamen mee. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer de joodse samenleving van de Italiaanse Renaissance een ontmoetingssamenleving was, waar Italiaanse, Ashkenazische en Sefardische ritus naast elkaar bestonden in dezelfde steden en soms in dezelfde synagogen [Bonfil, 1994]. Een naam als Wallfisch, overgenomen uit het Duits, getuigt van deze Ashkenazische laag die in de joodse Italianiteit was opgenomen.

Deze integratie sprak reeds van een discrete maar essentiële deugd: de ontvangst van de vreemdeling en het vermogen van een gemeenschap om plaats te maken voor de nieuwkomer. De halakha beveelt volgens de talmudische telling op zesendertig plaatsen de liefde voor de ger, degene die van elders komt; de Italiaanse gemeenten die de families uit over de bergen ontvingen, actualiseerden dit grondgebod. Door Italiaan te worden zonder trouw aan hun herinnering op te geven, belichaamden de dragers van Germaanse namen als Wallfisch deze wederkerige gastvrijheid die één van de grote deugden van het jodendom in de diaspora is [Bonfil, 1994].

De naam Wallfisch verdient aandacht voor zijn symbolische lading, want hier beantwoorden traditie en taal elkaar. Walfisch — « walvis » in het Duits — is geen neutraal familienaam. In de joodse verbeelding roept de grote vis uit de diepe onmiddellijk de Leviathan op, dat primordiale schepsel dat het boek Job beschrijft in zijn ontembare kracht en dat de Talmud, in het tractaat Baba Batra, in het centrum van het eschatologische banket der rechtvaardigen plaatst. Het vlees van de Leviathan, zegt de aggada, zal onder de tsaddiqim aan het einde der tijden worden verdeeld; zijn huid zal dienst doen als baldakijn en kleding. De naam, zonder twijfel ontvangen als eenvoudige vertaling of bijnaam, blijkt zo verbonden te zijn met een van de grote motieven van hoop in het joodse denken [Abécassis, 1987].

Men kan niet stellen dat de eerste dragers van de naam deze resonantie hebben gekozen; de asjkenazische zoölogische familienamen — Fisch, Hecht, Karpeles — ontstonden vaak uit huisinsignies, vertalingen van hebreeuwse voornamen of toegeschreven eigenschappen. Maar het joodse geheugen heeft die eigenaardigheid dat het wat het ontvangt opnieuw semantiseert: een naam wordt een teken, een toeval wordt een lering. Yosef Hayim Yerushalmi heeft meesterlijk beschreven dat werk waardoor Israël het historisch gegeven in materie van zin en overdracht transformeert [Yerushalmi, 1984]. De familienaam Wallfisch illustreert op zijn manier deze overgang van taalkundig toeval naar gedeeld symbool.

De walvis roept ook het verhaal van Jona op, ieder jaar gelezen op Yom Kippoer: de profeet verslonden en teruggegeven, de diepte als plaats van berouw en terugkeer. Deze tekst draagt een van de meest universele uitspraken van de hebreeuwse Bijbel in zich — Gods erbarming strekt zich zelfs uit tot Niniva, de vreemde en berouwvolle stad. De verdraagzaamheid en de overtuiging dat het heil zich niet tot één volk alleen beperkt, doorkruisen dit korte en duizelingwekkende boek. Dat de naam van een joodse geslacht uit Italië dit schepsel oproept, is de nodige ruimte geven aan, langs een familienaam heen, een van de kardinale deugden die het jodendom aan de wereld heeft gegeven [Abécassis, 1987].

Om de Wallfisch te begrijpen, moet men de wereld begrijpen die hen heeft gedragen: het Italiaanse jodendom, een van de oudste van de Europese diaspora, aanwezig op het schiereiland sinds de Romeinse oudheid en ononderbroken tot op heden. Dit jodendom onderscheidde zich door een opmerkelijke boekcultuur en studiebeoefening. Vanaf de Renaissance was Italië een centrum van Hebreeuws drukwerk — Soncino, Venetië, Mantua — en een plaats van productie van handschriften van uitzonderlijke schoonheid [Bonfil, 1994].

Giulia Tamani heeft de versierde Hebreeuwse handschriften bestudeerd die in Italië werden vervaardigd, waar de kunst van de joodse verluchting een zeldzame meesterlijkheid bereikte, die de esthetiek van de Italiaanse Renaissance mengde met de trouw aan de heilige tekst [Tamani, 2010]. Colette Sirat heeft op haar beurt aangetoond hoezeer Italië een kruispunt was waar de grote werken van de middeleeuwse joodse filosofie circuleerden, werden gekopieerd en geannoteerd, van Maimonides tot de Provençaalse denkers, in een intens handschrifttransmissieactiviteit [Sirat, 1983]. Een joodse familie in Italië was inderdaad ingebed in deze beschavingvan kennis, waar de studie van de Torah en openheid voor profane wetenschappen zich verbonden.

Hier openbaart zich een van de voornaamste deugden die het Italiaanse jodendom, en samen daarmee de families die het samenstelden, droeg: de liefde voor studie en de zorg voor het boek. Kopiëren, versieren, drukken, annoteren — deze handelingen zijn niet louter ambachten; zij zijn, in de joodse traditie, een vorm van goddelijke dienst. De transmissie van de tekst is de ruggengraat van het geheugen van Israël, wat Yerushalmi het gebod van zakhor, « gedenk » noemt [Yerushalmi, 1984]. Door tot deze wereld te behoren, nam de Wallfisch-lignée deel aan een cultuur waarin talmudische kennis en bijdrage tot joods denken het meest kostbare goed vormden [Sirat, 1983].

Joodse achternamen reizen mee met degenen die ze dragen, en de geschiedenis van de namen die door Schaerf zijn geregistreerd, is onlosmakelijk verbonden met de grote mediterrane circulatie van joden tussen de moderne tijd en de twintigste eeuw. De vrije havens — Livorno voorop — waren draaischijven waar Portugese Séfarades, Italianen, Levantijnen en Ashkénazes elkaar ontmoetten. Lionel Lévy heeft de geschiedenis van deze « Portugese joodse natie » uitgewerkt, die vanuit Livorno naar Amsterdam en Tunis uitstraalde, waarbij een handels- en cultureel netwerk op mediterrane schaal werd gevormd [Lévy, 1999] [Lévy, 1996].

In deze werelden kon een naam van Germaanse oorsprong zoals Wallfisch een familie vergezellen in haar verplaatsingen, van Noord-Italië naar de mediterrane schalen, of juist langdurig in één enkele gemeenschap wortel schieten. Noord-Afrika ontving eveneens Italiaanse en Livornese families — de Grana, « vrije » joden van Tunis, zijn hiervan het meest beroemde voorbeeld [Lévy, 1999]. Studies over de gemeenschappen in Algerije, van Tlemcen tot Sidi Bel Abbès, hebben aangetoond hoezeer deze joodse samenlevingen plaatsen van uitwisseling waren waar oorsprongen en rituelen elkaar kruisten [Botbol, 2000]. Zonder bewijs van een specifieke Wallfisch-tak in deze streken, moet men zich hoeden voor stellingen die het archief niet ondersteunt; maar het algemene kader staat vast: Italiaanse joodse namen behoren tot een geschiedenis van mobiliteit en vermengeling.

Deze mobiliteit was ook een school van deugd. De handel van de Portugese en Italiaanse joodse naties ging gepaard met een ethiek: de economische actie in dienst van gemeenschappelijke solidariteit, de bevrijding van gevangenen, het onderhoud van academies en armen. De pinqasim — gemeenschappelijke registers — getuigen van de centrale plaats van de tsedaqa, de rechtvaardigheid-liefdadigheid, in deze handelssamenlevingen [Lévy, 1996]. Waar een joodse familie welvaarde, was zij verplicht om ook de gemeenschap welvarend te maken: dit is een van de meest constante deugden van de diaspora, waar het individu zich nooit zonder het collectief concepeert.

Elke Joodse geslacht in Europa draagt in de twintigste eeuw de schaduw van vernietiging. De families ingeschreven in de repertoria van de Ashkenazische en Midden-Europese wereld — waaruit waarschijnlijk de naam Wallfisch voortvloeit — werden getroffen door de Shoah, die gehele gemeenschappen uitwiste en eeuwenoude overdrachtketens verbrak. Het geheugenwerk dat sindsdien is verricht, met name door Dominique Natanson in haar onderneming van Mémoire Juive & Éducation, herinnert eraan dat de verdwenen noemen, hun namen en hun levens teruggeven, een morele en geschiedkundige plicht is [Natanson, 1997].

Hier gebiedt de eerlijkheid ons de stiltes toe te geven. Wij beschikken voor de Wallfisch niet over een ononderbroken familiekroniek, noch over de lijst van hun rechtvaardigen en hun slachtoffers. Het repertorium van Schaerf geeft ons een naam; de algemene geschiedenis geeft ons een kader; maar de intieme draad — de gezichten, de beroepen, de gebeden — ontsnapt ons grotendeels. Deze lacune erkennen is geen zwakte van het verhaal: het is de uitoefening zelf van historische integriteit, die onderscheid maakt tussen wat zij weet en wat zij veronderstelt [Yerushalmi, 1984].

En toch, in deze stilte zelf spreekt een deugd zich uit: de bescheidenheid tegenover het verleden en de trouw aan het geheugen. De Joodse traditie leert dat het noemen van de naam van een overledene hem levend houdt; dat vergeten de tweede dood is. Door de naam Wallfisch in te schrijven in een Groot Boek, volbrengt men een bescheiden gebaar van zakhor, dit gebod van geheugen dat het collectieve bestaan van Israël structureert [Yerushalmi, 1984]. Het hedendaagse Joodse denken, van Léon Askénazi tot Maurice-Ruben Hayoun, heeft niet opgehouden te mediteren over deze verbinding tussen het lacunaire archief en het levende woord dat het nieuwe leven inblaast [Askénazi, 1999] [Hayoun, 2023].

Wat blijft er, aan het einde van dit onderzoek, van de familienaam Wallfisch? Een geverifieerde naam, een waarschijnlijke herkomst, een geheel van doorlopen werelden. Maar ook een les over de manier waarop het jodendom betekenis geeft aan wat het ontvangt. Armand Abécassis heeft benadrukt hoezeer het joods denken werkzaam is in de overgang van het ruwe gegeven naar het symbool, van het feit naar het woord, van de woestijn naar het verlangen [Abécassis, 1987]. De naam van een walvis wordt, bij de joden, een fragment van de messianische Leviathan; de bijnaam van een voorouder aan gene zijde van de Alpen wordt een schakel in de geheugen van Israël.

Maurice-Ruben Hayoun herinnert eraan dat de joodse filosofie de abstracte reflectie nooit gescheiden heeft van de concrete ervaring van een volk in beweging [Hayoun, 2023]. Evenzo is de geschiedenis van een familie — hoe weinig ook bekend via slechts één woord in een catalogus — nooit in zichzelf gesloten: zij is een open deur naar de totaliteit van een beschaving. Léon Askénazi onderwees dat elke naam van Israël een letter is van het grote Boek dat het volk door de geschiedenis schrijft [Askénazi, 1999]. De Wallfisch van Schaerf is één van deze letters.

De uiteindelijke deugd die dit hoofdstuk draagt is die van de overdracht zelf: de overtuiging, eigen aan het jodendom, dat niets van wat is beleefd verloren mag gaan, dat het minste spoor waardig is om verzameld, bestudeerd en geëerd te worden. Het is deze deugd die betekenis geeft aan de onderneming zelf van een Groot Boek.

Aan het einde van deze reis tekent de geslacht Wallfisch zich minder af als een gereconstrueerde genealogie dan als een convergentiepunt: een Germaanse naam geworteld in het Italiaanse jodendom, bevestigd door het grondleggende repertorium van Schaerf [Schaerf, 1925], verbonden door zijn vorm zelf aan de grote symbolen van de herinnering aan Israël — de walvis, de Leviathan, Jona en de diepte van het berouw. Van al de deugden die deze geschiedenis naar voren laat komen, is het plicht van herinnering en overdracht — zakhor — die de geslacht Wallfisch kennelijk het best heeft uitgedrukt: niet door de glans van gedocumenteerde daden, maar door het eenvoudige feit van ingeschreven, bewaard, benoemd te zijn geweest, en zo het gebaar van zich herinneren mogelijk te maken [Yerushalmi, 1984].

Deze naam draagt ook, in het verborgen, de ontvangst van de vreemdeling — die van de transalpijnse families ontvangen door het Italiaanse jodendom [Bonfil, 1994] —, de liefde voor studie en de zorg voor het boek eigen aan het Italiaanse jodendom [Tamani, 2010] [Sirat, 1983], en de bescheidenheid voor de stiltes van het archief [Natanson, 1997]. Door deze waarden te belichamen, neemt de familie Wallfisch, bekend door zo weinig en toch verbonden aan zoveel, deel aan de kardinale deugd van Israël: van elke naam, zelfs de bescheidenste, een levende letter maken in het grote Boek van de herinnering. Daar ligt haar betekenis — in de vervlechting van dit enkelvoudige lot met de collectieve herinnering van een volk dat, eeuwenlang en van continent tot continent, van trouw aan het verleden de voorwaarde van zijn toekomst heeft gemaakt.