Familie Vovante

Het documentaire ankerpunt van de lineage Vovante is het werk van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925 in de collectie van de « Israel » [Schaerf, 1925]. Dit werk, een van de eerste die zich systematisch met Italiaanse joodse naamkunde bezighield, plaatst Vovante onder de geverifieerde familienamen in het schiereiland. De soberheid van de vermelding — een naam, zonder uitgebreide biografische notitie — is in zichzelf veelzeggend: zij plaatst de familie in de laag van oude Italiaanse lineages, maar in klein getal, waarvan het bestaan zeker is gesteld zonder rijkelijk gedocumenteerd te zijn.

De joodse naamkunde van Italië gehoorzaamt aan logica's die goed door onderzoek zijn vastgesteld. Familienamen werden daar vooral gevormd uit toponiemen — namen van steden en dorpen van herkomst —, uit Hebraïsche voornamen Hebraïseerd of Italiaans gemaakt, uit ambachten, of ook uit bijnamen. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer de joodse samenleving van de Italiaanse Renaissance werd gestructureerd door mobiliteit tussen stadstaten, waarbij elke verplaatsing zijn spoor in de familienaam naliet [Bonfil, 1994]. De vorm Vovante, met haar connotatie die een deelwoord of plaats oproept, past in deze matrix waarin de naam vaak zegt waar men vandaan komt. Eerlijk gezegd, het feit hier noemen, is erkennen dat de precieze oorsprong van de naam nog steeds gissing is: het archief verifiëert de familienaam, niet zijn etymologie.

Deze documentaire nauwkeurigheid draagt reeds een kardinale waarde van de joodse traditie: het nauwgezet respect voor de getuigenis. De halaka, in haar behandeling van bewijs, weigert het gerucht en eist verifieerbare attestatie; de historicus die weigert een lege naam met feiten te versieren, vervolgt op zijn manier deze ethiek van waarachtigheid voort die het joodse denken tot deugd heeft verheven [Askénazi, 1999].

Om de Vovante te begrijpen, moet men het milieu reconstrueren dat hun naam voortbracht. De joodse gemeenschap van Italië vormt een van de oudste ononderbroken takken van de westerse diaspora, aanwezig op het schiereiland sinds de Romeinse Oudheid. Tijdens de Renaissance kende dit judaïsme een opmerkelijke effervescentie, geweven uit een drieledige component: de Italkim autochtonen, de Ashkenazim komend van noord van de Alpen, en de Sefardim toestroming na de Iberische uitdrijvingen van 1492. Robert Bonfil beschreef een wereld van bankiers en geldschieters, van artsen en rabbijnen, van kopiisten en drukkers, levend onder het regime van de condotta — deze contracten onderhandeld met de autoriteiten die de omstandigheden van verblijf en economische activiteit regelden [Bonfil, 1994].

Het is in deze wereld dat de Italiaanse joodse cultuur uitblinkte in twee domeinen waar een lignée als de Vovante haar plaats kon vinden. Het eerste is dat van het boek. Giulia Tamani heeft de rijkdom bestudeerd van de verlichte Hebreeuwse manuscripten geproduceerd in Italië, waar de kunst van het afschrijven en decoreren een fijngevoeligheid bereikte die vergelijkbaar is met de mooiste christelijke realisaties van het schiereiland [Tamani, 2010]. Het tweede is dat van het denken: Italië was een kruispunt waar de middeleeuwse joodse filosofie, overgebracht door manuscripten, in dialoog stond met het opkomende humanisme, zoals aangetoond door de werken van Colette Sirat over de circulatie van filosofische teksten [Sirat, 1983].

Uit deze cultuur van het boek en de studie ontstaat een deugd die de herinnering van Israël op het hoogtepunt plaatst: de talmud torah, de studie als quasi-liturgische handeling. Hoewel wij aan de Vovante geen precies werk kunnen toewijzen, is het gerechtvaardigd hen in te schrijven in dit universum waar de overdracht van kennis geen ornament was maar het kloppend hart van het gemeenschapsleven — een collectief ideaal waarvan elke familie, zelfs bescheiden, houder was.

De geschiedenis van de Joden van Italië is niet alleen die van een gouden eeuw. Vanaf het midden van de 16de eeuw legde de Contrareformatie een beleid van segregatie op: het getto van Venetië, ingesteld in 1516, diende als model, en de bul Cum nimis absurdum van Paulus IV (1555) sloot de Joden van Rome en de Pauselijke Staten op in afgesloten wijken, vergezeld van vernederende maatregelen. Bonfil heeft geanalyseerd hoe deze verharding de Joodse sociabiliteit diepgaand transformeerde, de interne solidariteit aanscherpend naarmate de ruimte voor vrijheden krimpt [Bonfil, 1994].

Een Italiaanse lignée als de Vovante moest noodzakelijk deze lange beproeving van opsluiting doormaken, die volgens de regio's duurde tot aan de emancipaties van de 19de eeuw en de Italiaanse eenheid. Onder deze beperkende omstandigheden ontwikkelden de gemeenschappen hun solidariteitsinstellingen: hulpbroederschappen (ḥevrot), uitkeringen voor arme meisjes, losgeld voor gevangenen, zorg voor zieken en begrafenis van doden. Dit dichte associatieve leven belichaamt een van de hoogste deugden van het jodendom, de tsedaka — minder liefdadigheid dan gerechtigheid tegenover de ander, de gemeenschappelijke verplichting om over de zwaksten te waken. Waar externe onderdrukking had kunnen breken, soldeerde het; en de naam Vovante, door deze eeuwen heen voortbestaande, getuigt van de veerkracht van een gemeenschap die van wederzijdse liefdadigheid een instrument van collectief overleven maakte.

Het lot van de Italiaanse joodse namen speelde zich niet alleen af in het schiereiland. Vanaf het einde van de zestiende eeuw werd de vrijstad Livorno, geopend door de Medici, het middelpunt van een buitengewone diaspora. Lionel Lévy heeft het traject van deze « Portugese joodse Natie » nagegaan die, vanuit Livorno, zich verspreidde naar Amsterdam en vooral naar de kusten van Noord-Afrika, stellende in Tunesië, Algerije en tot in Marokko de namen, de taal en de gebruiken van een geitalianoosificeerde judaïciteit [Lévy, 1999] [Lévy, 1996]. Deze Grana — naam gegeven aan de in Tunis gevestigde Livornese — vormden een handelende en geletterde elite, onderscheiden van de autochtone gemeenschappen.

Hoewel het archief ons niet met zekerheid toelaat te stellen dat de Vovante deze route volgden, maakt de migratielogica van Italiaanse namen de hypothese aannemelijk : veel van de geslachtsnamen die door Schaerf werden geregistreerd, komen, getransformeerd door het gebruik, weer voor in de mediterrane registers. De werkzaamheden over de gemeenschappen van Tlemcen door Eliahou-Éric Botbol en de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès getuigen ervan hoe veel het Noord-Afrikaanse jodendom werd bevloeid door deze bijdragen uit Italië [Botbol, 2000] [Archives de Sidi Bel Abbès].

Dit hoofdstuk uit een deugd eigen aan het mediterrane jodendom : de hakhnasat orḥim, de gastvrijheid jegens de vreemdeling en de barmhartigheid tegenover de reiziger. De in Tunis ontvangen Livornese, evenals de migranten die op hun beurt ontvangen, maakten van het verkeer tussen oevers een ethiek van openstelling. De diaspora is hier niet alleen ondergane verspreiding maar ook het vermogen om de hand uit te steken over de grenzen heen — levende herinnering aan de ballingschap omgezet in broederschap.

Elke geschiedenis van een Joodse lignage in Italië in de twintigste eeuw ontmoet de absolute breuk van de Shoah. De fascistische rassenw​etten van 1938 beroof​den de Italiaanse Joden van hun rechten, en de Duitse bezetting vanaf 1943 opende het tijdperk van deportaties, wat het leven kostte aan duizenden Italiaanse Joden. Het geheugenwerk, met name dat verzameld door Dominique Natanson in zijn onderneming Mémoire juive et éducation, heeft tot doel elk slachtoffer bij naam te noemen om het uit de anonimiteit van het getal te redden [Natanson, 1997].

Hier is de snijdende​ tussen archief en geheugen pijnlijk: waar de naam Vovante zeldzaam voorkomt, kan het onderzoek niet beslissen tussen uitsterving, migratie en eenvoudige demografische terughoudendheid. We moeten het zeggen zonder het op te vullen: het zwijgen van de bronnen is geen antwoord, maar een open gelaten vraag. Deze terughoudendheid is zelf een plicht van herinnering. Zoals Yerushalmi eraan herinnert, herinneren is niet alles weten, maar weigeren uit te wissen [Yerushalmi, 1984].

Tegenover vernietiging is de opgeroepen deugd die van de zakhor zelf — de herinnering verheven tot gebod. De naam Vovante in een Groot Boek inschrijven is deelnemen aan dit gebaar waardoor Israël, sinds millennia, tegen vernietiging de volharding van de naam stelt.

Beyond the punctual facts, a lineage transmits a way of being in the world. Italian Judaism, of which the Vovante were a thread, bequeathed to Jewish thought a particular sensitivity: that of permanent dialogue between fidelity to the Law and openness to surrounding cultures. Maurice-Ruben Hayoun showed how Jewish philosophy constantly nourished itself from these fruitful frictions, in Italy as elsewhere [Hayoun, 2023], and Armand Abécassis described the creative tension between the Law received and the desire to understand that structures Jewish consciousness [Abécassis, 1987].

It is in the relationship to halakha that this continuity is best read. Italian Judaism practised a moderate and learned attachment to the Law, where rabbinic study excluded neither medicine, nor music, nor secular letters. Léon Askénazi saw in this articulation between received speech and interpreted writing the very breathing of tradition [Askénazi, 1999]. A family like the Vovante, bearing its name through centuries of ghetto and dispersion, embodied without fanfare but with constancy the most modest and most tenacious of virtues: fidelity—that which, without monumental work, keeps alight the flame of an identity.

Aan het einde van dit parcours, wat kunnen we in waarheid zeggen over de Vovante-geslacht? Weinig, als men gedateerde akten en naamgenoemde figuren eist; veel, als men bereid is een naam te lezen als de verdichting van een wereld. De unieke zekere vermelding — de verwijzing door Samuele Schaerf in 1925 [Schaerf, 1925] — volstaat om de Vovante in te schrijven in de lange geschiedenis van het Italiaans jodendom, sinds de Renaissance van kopiëren en filosofen tot de mediterrane diaspora's en de beproeving van de Shoah.

Van alle deugden die dit boek aan het oppervlak heeft doen komen, is het de trouw in discretie die de Vovante-geslacht, meer dan enig ander, het best tot uitdrukking heeft gebracht: het vermogen van een zeldzame naam om eeuwen te doorkruisen zonder verloren te gaan, om de ghetto, de ballingschap en de vergetelheid te overleven, zonder ooit glans op te eisen. Deze stille volharding is zelf al een voltooid vorm van zakhor: zij zegt dat de overleving van een naam reeds een overwinning van herinnering op uitwissing is. Daarin sluit het bijzondere lot van de Vovante aan bij de collectieve deugd van Israël — dit volk dat, verspreid over alle continenten, van de doorgifte van een naam en een Wet de meest volhardende daad van geloof heeft gemaakt [Yerushalmi, 1984]. Dat dit Groot Boek voor hen een herontsteoken lamp zij.