Familie Verona

De achternaam Verona berust op een oude en goed gedocumenteerde logica in de Italiaans-joodse wereld: die van de naam afgeleid van de plaats van herkomst. Wanneer een familie een stad verliet — door ballingschap, expulsie of economische migratie — droeg zij in de ogen van anderen de naam van haar oorsprong mee. Zo ontstonden de Ancona, de Modena, de Pisa, de Rimini, de Volterra, en dus de Verona. Samuele Schaerf, wiens werk uit 1925 nog steeds de referentie vormt voor de Italiaans-joodse onomastiek, rangschikt deze naam expliciet onder de achternamen gedragen door de Joden van het schiereiland.

De stad die haar naam aan de lignée gaf, heeft zelf een joodse geschiedenis van opmerkelijke diepgang. De aanwezigheid van een joodse gemeenschap in Verona is zeer oud en gedocumenteerd sinds minstens 978, hoewel zij bij bepaalde gelegenheden uit de stad werd verwijderd totdat de Republiek Venetië in 1408 officieel haar vestiging in de stad toestond en haar bovendien de mogelijkheid gaf zich met leningen bezig te houden. Deze kruising — de traditie van een naam gedragen door familiale herinnering, het archief van een gemeenschap uit de 10e eeuw — vormt wat de eerlijkheid van dit hoofdstuk grondvest: de naam is waarschijnlijk, de stad is vastgesteld, en hun ontmoeting verlicht elkaar.

Een man naar zijn stad noemen, dat betekent reeds in de joodse traditie het individu in een collectiviteit in te schrijven. De toponiemische naam zegt eerst de verbondenheid voordat hij de persoon zegt. Hij herinnert eraan dat de lignée Verona nooit buiten de kehillah, de gemeenschap, denkbaar was, dit solidaire lichaam waar liefdadigheid, gebed en studie samen waren georganiseerd. Daarin draagt de eenvoudige naam reeds de eerste van de deugden die dit boek zullen doorkruisen: betrokkenheid bij het collectieve leven, het idee dat men niet alleen gered kan worden.

De geschiedenis waarvan de naam Verona voortkomt, wortelt in een lange Middeleeuwen waarin de Joden van Noord-Italië een plaats innamen die tegelijk precair en essentieel was. Na de Venetiaanse toestemming van 1408 structureerde de Veronese gemeenschap zich rond de activiteiten die de christelijke samenleving, hoewel afkeurend, zich niet kon veroorloven hun niet toe te vertrouwen: leningen tegen onderpand en geldhandel. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer de toestand van Italiaanse Joden in de Renaissance door deze ambivalentie werd bepaald — geduld vanwege hun economisch nut, beperkt door religieus wantrouwen, maar in staat tot een intens intellectueel en spiritueel leven binnen hun muren.

Dit economisch leven werd niet alleen ondergaan; het was voor de gemeenschappen van het Noorden een instrument van collectief overleven. De Joodse leenbanken financierden ook, via gemeentelijke belastingen, instellingen voor liefdadigheid: broederschappen voor hulp aan zieken, dotaties voor arme meisjes, bijstand aan reizigers. Economische activiteit werd bij de Joden van Venetië aldus regelmatig omgezet in georganiseerde liefdadigheid — de tzedakah, deze plicht van rechtvaardigheid die de traditie van Israël niet onderscheidt van aalmoezen, want geven is hierin een daad van rechtschapenheid voordat het een gebaar van medelijden is.

Het middeleeuwse Verona was echter geen vreedzaam toevluchtsoord. Attilio Milano heeft in zijn magistrale Storia degli ebrei in Italia het hobbelige ritme van deze noordelijke Joodse aanwezigheden getekend, gekenmerkt door belangstellende ontvangsten en wrede verwijderingen, naar gelang van preken, politieke conjuncturen en druk van de Kerk. De Verona-lignée dankt, hoewel zij haar naam aan deze stad ontleent, dus ook aan deze geschiedenis een bittere les en een kracht: die van gemeenschappen die tussen twee decreten hun scholen en synagogen onvermoeibaar herbouwden.

De grote gebeurtenis in het Veronese Joodse geheugen is de stichting van het getto, op het breukpunt van de zestiende en zeventiende eeuwen. Een getto werd in 1599 in Verona ingesteld naar aanleiding van een dreiging van uitzetting. De dwang van opsluiting, opgelegd in heel katholiek Italië na de bul van Paulus IV uit 1555, bereikte dus de stad aan de Adige. In 1604, in het gebied tussen via Mazzini en de pleinen Erbe en Portici, werd de gereserveerde wijk vastgesteld waar de Joden van Verona — en dus waarschijnlijk de voorouders van de geslacht die er haar naam aan ontleent — verplicht moesten wonen.

Maar het Veronese geheugen maakte van deze vernedering een feest. De gemeenschap slaagde erin de bewaking van de sleutels te verwerven, een gebeurtenis die de Joden van Verona in de zeventiende en achttiende eeuwen herdachten met een jaarlijkse festiviteit. Dit detail is meer dan anekdotisch: het spreekt van een Joodse manier om beproeving te beleven. De opgeslotenen de sleutel van hun eigen opsluiting toevertrouwen was hun een deel van waardigheid te laten behouden; en deze toegeving in een jaarlijkse viering omzetten, naar de gewoonte van een lokaal « Pourim », was het weigeren de ultieme woord aan de onderdrukker te laten. De traditie van Israël kent deze bijzondere bevrijdingsfeesten, waar een gemeenschap in de kalender het geheugen van een afgewend gevaar vastlegt. De geslacht Verona, als zij in dit getto woonde, deelde in deze bijzondere deugd: het vermogen om de tijd te heiligen en angst in dankbaarheid om te zetten.

De menselijke prijs van de opsluiting bleef echter zwaar. De gemeenschap leed veel sterfgevallen — ongeveer 200 — tijdens de grote pest die Noord-Italië in de jaren 1630 trof. Achter het getal moet men een weefsel van families, begrafenisconfréries en zorgende gebaren tegenover de stervenden vermoeden: want in het getto, waar de opeenpakking de plaag nog moorddadiger maakte, het waken bij zieken en het begraven van doden volgens de Wet was een vroomheid die niet verzwakte zelfs in het hart van de afgrijzen.

Het einde van de achttiende eeuw brak de muren af. Een van de opvallendste feiten uit de geschiedenis van het getto van Verona was zijn bestorming en brand door christenen in 1797; in het algemeen waren de sanitaire en structurele omstandigheden van het getto altijd precair. Datzelfde jaar verstoorde de Franse revolutionaire inbreuk de oude orde. De situatie veranderde met Napoleon, die de Joden gelijke rechten toekende en de getto's afschafte. De Joden van Verona kwamen uit twee eeuwen van opsluiting.

De emancipatie was niet lineair. Onder de Oostenrijkers leden zij onder verdere discriminaties, die echter eindigden met de Italiaanse eenheid. Gadi Luzzatto Voghera heeft het lange en bitse debat beschreven dat tussen 1781 en 1848 dit schrede naar gelijkheid van burgerrechten der Italiaanse Joden vergezelde — een debat waarin de bepaling zelf van moderne burgerschap op het spel stond. De gelijkheid had een prijs, zoals de titel van zijn werk aangeeft: die van integratie, soms uitwissing, in een natie die haar Joden eindelijk als burgers ontving.

De teruggewonnen vrijheid was toen vruchtbaar. Precies in de negentiende eeuw verschijnen in Verona belangrijke joodse persoonlijkheden — Cesare Lombroso, Achille Forti en Eugenia Vitali Lebrecht — terwijl de gemeenschap groeide tot meer dan duizend leden. De botanicus en geleerde Achille Forti, de natuurvorser en criminoloog Cesare Lombroso belichamen deze bloei van wetenschappelijk weten dat emancipatie mogelijk maakte: bevrijd van het getto, konden de Joden van Verona eindelijk deze dorst naar studeren aan het licht brengen die de traditie van Israël achter gesloten deuren eeuwenlang had onderhouden. De talmudische kennis van het getto verlengde zich zo, getransformeerd, in universitaire en wetenschappelijke kennis die aan de gehele stad werd aangeboden.

De aanzet van de negentiende eeuw kende een tegenslag: de verspreiding. De gemeenschap begon af te nemen aan het eind van de negentiende eeuw: in 1909 waren er nog maar 600 Joden, en in 1931 waren zij slechts 429. De beweging was paradoxaal maar logisch: de geslaagde integratie loste de noodzaak van geconcentreerd gemeenschapsleven op. Toen de troepen van Napoléon in 1797 arriveerden, werden de muren van de getto afgebroken, maar de Joden hadden het wijk al grotendeels verlaten, een teken van hun insluiting in het economische en sociale leven van Verona.

Deze insluiting was ook cultureel. Zij manifesteerde zich in het culturele leven met de muzikanten Giacobbe Bassini Cervetto en zijn zoon Giacomo. De bijdrage van Joodse families uit Verona aan muziek en letteren getuigt van een discrete maar reële deugd: de bijdrage aan het algemeen belang van een stad, het idee dat de Joodse cultuur zich nooit volledig ontplooit in terugtrekking, maar in dialoog met de stad die haar omringt. Een familie met de naam Verona, ongeacht wat hun beroep was, behoorde tot die beweging van een gemeenschap die, uit haar muren getreden, ervoor koos bij te dragen in plaats van zich in te graven.

De plaats van aanbidding bleef het kloppend hart van deze kleine wereld. De synagoge van Verona, van Duitse rite, bevindt zich in het historische centrum via Portici, een zijstraatje van de via Mazzini, en werd in 2002 gerestaureerd; een klein museum is eraan verbonden. Deze asjkenazische rite, erfenis van gemeenschappen uit de Germaanse landen voorbij de Alpen, herinnert eraan dat Verona een kruispunt was, een ontmoetingspunt tussen de tradities van de Joodse wereld — en dat de trouw aan de Halakha, de Wet, zich daarin in haar eigen vormen van generatie op generatie voortzette.

De twintigste eeuw bracht over de gemeenschap van Verona de meest verschrikkelijke beproevingen. Na de invoering van de fascistische raciale wetten van 1938, minutieus gedocumenteerd door Michele Sarfatti, Enzo Collotti en Marie-Anne Matard-Bonucci, werden de Italiaanse Joden — burgers sinds de Eenmaking — brutaal beroofd van hun rechten, verwijderd uit scholen, beroepen en het openbare leven. Fabio Isman verzamelde de documenten van deze vervolging op administratief niveau, deze bureaucratie van uitsluiting die aan de moord voorafging; Mario Avagliano en Marco Palmieri hebben de intieme echo's ervan verzameld in de dagboeken en brieven van de vervolgden zelf.

Verona speelde in dit verhaal een gruwelijke rol: het was daar dat in november 1943 het congres van de republikanns-fascistische partij plaatsvond, dat de uitsluiting van de Joden uit de « nationale gemeenschap » bevestigde en hun uitlevering aan de nazi's voorbereide. De stad van de getto van 1599 werd de stad van een manifest van dood. De vervolging trof toen de kleine gemeenschap van Verona met onvermurwbare geweld. Vijfenveertig Joden uit Verona werden door de nazi-fascisten gedeporteerd. Volgens andere tellingen werden eenendertig Joden uit Verona gedeporteerd en vermoord tijdens de Shoah. Het verschil tussen deze cijfers is geen tegenspraak, maar het teken van de moeilijkheid zelf om de doden te tellen: Liliana Picciotto wijdde haar Libro della memoria aan het vaststellen, naam voor naam, van de lijst van gedeporteerden uit Italië, een werk van restitutie dat aan elk slachtoffer zijn identiteit teruggeeft tegen de anonimiteit die de moordenaar wilde.

Hierin ligt een uiteindelijke deugd, die van herinnering. Een naam teruggeven, vergetelheid weigeren, elke verdwenene inschrijven in de herinnering van Israël: dit is de vervulling van het gebod zakhor, « herdenk ». Een lignage vernoemd naar een stad heeft het lot van die stad gedeeld tot in de catastrofe — en dit boek, door haar te noemen, neemt bescheiden deel aan deze herinnering aan plicht.

Na de afgrond stierf de gemeenschap niet. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog telde de officiële gemeenschap ongeveer honderd personen, en zo is zij gebleven tot vandaag — 120 regelmatig ingeschreven leden, waarvan een tiental in de provincie Vicenza. Andere families van joods geloof, niet ingeschreven bij de gemeenschap, wonen tussen de provincies Verona en Vicenza. Het voortbestaan van deze kleine kehillah, na zoveel eeuwen van uitdrijvingen, pest, getto en deportatie, is op zich al een getuigenis.

De stad heeft zich trouwens voorgenomen haar eigen joodse geheugen herop te eisen. Een recent stedelijk tentoonstelling, Tracce e memorie del ghetto, gerealiseerd in samenwerking met onderzoekster Valeria Rainoldi, auteur van het werk Il ghetto di Verona e la sua sinagoga verschenen in 2020, heeft de stedelijke overblijfselen van de oude joodse wijk weer zichtbaar gemaakt. Het werk van het Veronese Instituut voor de geschiedenis van het Verzet, samen met de archieven van de stad, zet deze onderneming van teruggave voort. Verona kijkt eindelijk rechtstreeks naar haar joodse verleden, haar roem en haar schande.

Van deze lange geschiedenis draagt de familie Verona de naam als een last en als een eer. Zij zal in de archieven niet geweest zijn een dynastie van grote rabbijnen of koopmansprinsen; zij zal bescheidener en dieper zijn geweest, de dochter van een stad en een gemeenschap, een draad onder de talloze draden waaruit het tapijt van het Italiaans jodendom is geweven.

Aan het einde van deze route openbaart de lignée Verona zich minder als een unieke familie dan als naamdrager van een duizendjarige gemeenschap. Ontstaan uit een toponielem opgetekend door Schaerf in 1925, condenseert zij in één woord de geschiedenis van een stad waar Joden sinds 978 zijn aangetoond, waar men in 1599 een getto bouwde, waar men de opsluiting in een feest der sleutels omzette, waar men pest, de brand van 1797, napoleontische emancipatie, vervolgens wetenschappelijke en culturele bloei in de 19de eeuw meemaakte, voordat de nacht der raswetten en de Shoah aanbraken.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, is het die welke deze lignée boven alles het best heeft uitgedrukt gemeenschappelijke trouw — deze koppige volharding om te blijven, zich te herbouwen en te gedenken. Een familie die haar naam van een stad ontleent, kan zich niet buiten de gemeenschap voorstellen: zij is, door haar naam zelf, onlosmakelijk verbonden met de kehillah. Het is inderdaad deze Veronaase gemeenschap die men, eeuw na eeuw, ziet haar sleutels tegen wanhoop bewaren, haar pestlijders waken, haar Duitse ritueel overbrengen, haar geleerden aan de stad teruggeven, vervolgens, nadat vijfenveertig van de haren aan het leven werden ontrukt, zich herrijzen rond honderd getrouwen en haar synagoge in 2002 heropenen. In deze hardnekkige trouw van het kleine getal sluit de lignée Verona aan bij de oudste en heldhaftigste deugd van Israëls herinnering: die van de she'erit, het rest dat voortbestaat, en door wie de belofte voortduurt.