Familie Veit

Om de Veit te begrijpen, moet je eerst het milieu begrijpen waarin zij zich inschrijven. Het Berlijn van de tweede helft van de 18de eeuw herbergt een joodse gemeenschap die tegelijk onder toezicht staat van de Pruisische macht en doorkruist wordt door een intellectuele beweging van ongekende intensiteit. In het centrum van deze beweging staat Moses Mendelssohn, zelfgeleerd filosoof afkomstig uit Dessau, vriend van Lessing, die zich voorstelde loyaliteit aan de Joodse Wet en de rede van de Verlichting te verzoenen. Zijn werk, met name Jeruzalem of religieus gezag en judaïsme (1783), betoogt voor de scheiding van kerk en staat en voor vrijheid van geweten, terwijl het de legitimiteitsverdedigt van een joodse naleving gebaseerd op de rede [Mendelssohn, 2007].

De moderne biografen hebben aangetoond hoe zeer Mendelssohn, volgens de geslagen uitdrukking, de « wijze der moderniteit » was : een man die het judaïsme naar de buitenwereld wilde openen zonder het op te lossen [Feiner, 2010]. David Sorkin heeft de nadruk gelegd op de dimensie van « religieuze verlichting » van zijn project, waar geloof en kritiek elkaar wederzijds ondersteunen in plaats van tegengesteld te zijn [Sorkin, 1996]. Allan Arkush, sceptischer, heeft de samenhang van deze synthese tussen rationalistisch deïsme en rituele trouw ter discussie gesteld [Arkush, 1994]. Alexander Altmann, in zijn uitgebreide biografische studie, heeft de fijne chronologie van Mendelssohns gezinsleven vastgesteld, waarvan de kinderen elk op hun manier de spanningen van het vadelijk programma zouden gaan belichamen [Altmann, 1973].

In dit gezin is in 1764 Brendel Mendelssohn geboren, de oudste overlevende dochter, die later de voornaam Dorothea zou aannemen. Opgegroeid in een huis waar Hebreeuws en Duits werd gesproken, waar de geletterden van de Haskala passeerden, ontving zij een uitzonderlijk onderwijs voor een joodse vrouw van haar tijd. De familie Veit behoorde tot de Berlijnse handel en bankieren ; het was deze wereld van zaken, verbonden met die van het denken, die door een volgens de gewoonte gearrangeerd huwelijk de ontmoeting van de twee namen zou bezegelen [Bourel, 2004]. Het judaïsme dat deze generatie erfde is niet langer dat, immemoriaal, van de middeleeuwse gemeenschappen dat de historici van het oude judaïsme en rabbijns judaïsme beschrijven [Mimouni, 2012] ; het wordt reeds van binnenuit doorkruist door de aspiratie naar emancipatie.

Simon Veit (1754-1819) is de eerste drager van de naam die de geschiedenis met enige nauwkeurigheid vasthoudt. Bankier en handelaar gevestigd in Berlijn, behoorde hij tot die Joodse burgerij die, zonder tot nu toe volledige burgerrechten te hebben bereikt, beschikt over de respectabiliteit die krediet en handel verlenen. In 1783 huwde hij Brendel Mendelssohn, toen ongeveer negentien jaar oud, in een huwelijk gesloten volgens gemeenschappelijke conventies, waarin de verbintenis van de families meer telde dan genegenheid [Bourel, 2004].

Uit deze verbintenis werden vier zonen geboren, waarvan twee de volwassenheid bereikten: Jonas Veit, geboren in 1790, en Philipp Veit, geboren in 1793. Simon Veit verschijnt in de bronnen als een rechtschapen man, eerlijk in zaken, maar zonder de intellectuele glans die het huis van zijn schoonvader bezield had. Dit contrast verklaart deels het huwelijksdrama dat volgde: Dorothea, gevoed door literatuur en filosofie, verveel zich naast een zeer respectabele echtgenoot maar ver verwijderd van haar aspiraties. De ontmoeting in 1797 met de jonge schrijver Friedrich Schlegel in de Berlijnse salons versnelde de breuk.

De scheiding, verkregen in 1799, was destijds een resonerend schandaal, zowel vanwege de persoonlijkheid van Dorothea's vader als vanwege de openbaarheid van de zaak. Hier moet ter ere van Simon Veit worden benadrukt op welke wijze hij deze scheiding aanpakte: hij stemde in met de scheiding en kreeg de voogdij over de kinderen, terwijl hij met zijn ex-vrouw relaties onderhield die de zonen in staat stelden de band met hun moeder te behouden. Historici van de familie Mendelssohn beschrijven een man die, ondanks de wond, waardigheid en vrijgevigheid aan de dag legde. De posteriteit, gericht op Dorothea en Schlegel, heeft Simon Veit vaak in de schaduw gelaten; desondanks blijft hij het uitgangspunt van de kunstzinnige lijn die zijn naam zal dragen, aangezien het zijn zonen waren, en niet die van Schlegel, die de schilders Veit werden.

Dorothea Veit (1764-1839) is the figure around whom the entire lineage revolves. Born Brendel, eldest daughter of Moses Mendelssohn, she embodies the destiny of a woman of Jewish Enlightenment carried by German Romanticism towards a complete metamorphosis — of name, belief and environment.

After her divorce from Simon Veit, she first lived in free union with Friedrich Schlegel, one of the major theorists of early Romanticism, before marrying him. She herself published, often in anonymous forms or attributed to Schlegel, literary works, including the novel Florentin (1801), and actively participated in the translation and intellectual life of the Romantic circle. Her conversion marked the stages of her spiritual journey: she first converted to Protestantism in 1804, upon her marriage to Schlegel, then in 1808, both converted to Catholicism, a religion to which she remained deeply attached until her death in Frankfurt in 1839.

It is here that family memory and the archive respond to each other in a troubling manner. Tradition made Dorothea the rebellious daughter of Mendelssohn, the one who would have "betrayed" her father's legacy by abandoning Judaism. But biographers nuance this narrative: the conversion of Mendelssohn's children and grandchildren was an almost general generational phenomenon in the family, and responded as much to the social pressure of emancipation as to an intimate adherence [Bourel, 2004]. The paradox is that the philosopher who had worked so hard for an enlightened Judaism saw his own descendants leave the synagogue. Dorothea carries this paradox to its most visible degree: she did not merely convert, she embraced Catholic fervor and encouraged her sons in a path profoundly Christian in art. The woman of Jewish Enlightenment became the mother of painters of Roman piety.

Philipp Veit (1793-1877), tweede zoon van Simon Veit en Dorothea, is het meest beroemde lid van de lignée. Gevormd in het klimaat van het Duitse romantisme, vertrok hij naar Rome waar hij zich rond 1815 aansloot bij de groep van de Nazarenen — deze jonge Duitse schilders, met name onder leiding van Friedrich Overbeck en Peter Cornelius, die van plan waren de christelijke kunst te regenereren door zich te inspireren op de Italiaanse meesters vóór Raphaël en de vroomheid van de Middeleeuwen. Veit, die zich net als zijn moeder tot het katholicisme had bekeerd, vond in deze beweging de natuurlijke uitdrukking van zijn geloof en zijn kunst [volgens Wikipedia, Städel Museum].

Zijn deelname aan de grote decoratieve ondernemingen in Rome, met name aan de fresco's van de Casa Bartholdy en aan die voor het Vaticaan, stelde hem onder de erkende meesters van de school. In 1830 werd hij benoemd tot directeur van het Städel-instituut (Städelsches Kunstinstitut) in Frankfurt aan de Main, een functie waar hij aanzienlijke activiteiten ontplooide als schilder en pedagoog en waar hij de collecties verrijkte [volgens Städel Museum]. De grote Franse encyclopedie herinnert eraan dat de naam Veit precies deze familie van Duitse schilders aanduidt die met de nazarense stroming verbonden zijn [Larousse, Les Veit]. Philipp Veit bleef er totdat er meningsverschillen ontstonden, met name rond de aankoop van werken die als strijdig met zijn religieus ideaal van kunst werden beschouwd, wat ertoe leidde dat hij de leiding van het Städel verliet; hij vervolgde daarna zijn carrière en eindigde zijn leven in 1877 in Mainz.

Het oeuvre van Philipp Veit, geheel gewijd aan religieuze en allegorische onderwerpen, vormt een exemplarisch geval voor de historicus van het jodendom: de kleinzoon van Moses Mendelssohn, geboren in een Joodse familie, werd een van de grote schilders van de Duitse christelijke kunst van de 19e eeuw. Deze loopbaan kan niet worden verklaard door verloochening, maar door de algemene beweging van een samenleving waar integratie voor velen via de dominante religieuze sfeer verliep.

De oudere broer, Jonas Veit (1790-1854), ook bekend onder de voornaam Johannes na zijn bekering, volgde een pad parallel aan dat van Philipp. Ook hij was schilder, verbonden aan de Romeinse nazarenische kunstkring, en deelde met zijn jongere broer de ervaring van Rome, de bekering tot het katholicisme en de voorkeur voor religieuze kunst geïnspireerd op de Italiaanse primitieven [volgens Wikipedia, Johannes Veit].

Zijn bekendheid bleef geringer dan die van Philipp, en zijn minder omvangrijke oeuvre liet hem in relatieve historiografische duisternis. Desalniettemin vormt hij een aanvullende getuigenis van dezelfde familiale dynamiek: de twee zonen van Simon Veit kozen samen voor het penseel en het Romeinse geloof, alsof de artistieke roeping en de bekering zich samen in de broederschap hadden voortgeplant. Deze convergentie, meer dan een toeval, onthult de eenheid van een baan: die van een generatie gevormd door de bekeerde moeder, Dorothea, en door het intellectuele klimaat van het katholieke romantisme.

Hier percepeert men de documentaire grens waartegen de historicus van de eigenlijke Veit-lignée aanloopt. In tegenstelling tot sefaradische families waarvan genealogische platforms geduldig de takken over verschillende eeuwen reconstrueren [Geneanet, 2024] [Encaoua.org, 2024] [Sephardic Studies, 2024], laten de Veit zich vooral grijpen via biografieën van Mendelssohn en de geschiedenis van de Duitse kunst. Hun naam sterft uit, in de zin van Joodse overdracht, al in de eerste generatie voortvloeiend uit Simon; hij wordt echter voortgezet in de geschiedenis van de schilderkunst.

Wat moet men, vanuit het oogpunt van de Joodse geschiedenis, onthouden van een familie die het jodendom in één generatie verlaat? De naam Veit is minder waardevol door zijn continuïteit dan door wat hij verlicht: het proces waardoor een deel van de Duitse Joodse elite tussen 1780 en 1830 van de gemeenschap naar de natie ging, van de synagoge naar de kerk, van de handel naar de cultuur.

Men kan als redactionele hypothese aanvoeren dat de familie Veit functioneert als een « typisch geval » van wat historici de secularisatie en bekering van Mendelssohn hebben genoemd. De grootvader, Moses, had een jodendom gewild dat de moderniteit kon ingaan zonder zichzelf te verliezen; zijn kleinzonen Veit belichamen de omgekeerde uitkomst, assimilatie door bekering. Tussenin neemt Dorothea de scharnierpositie in. Deze lezing, die de intellectuele ambitie van de grondlegger verbindt met het religieuze lot van zijn nakomelingen, blijft een interpretatie: zij ordent de vastgestelde feiten eerder dan dat zij op één enkel document rust [Feiner, 2010] [Bourel, 2004].

Uit historische eerlijkheid behoort men deze loopbaan niet te beoordelen volgens de categorieën van een oordeel van trouw of verraad. De Veits « verraadden » niet meer dan zij « slaagden »; zij leefden, met zeldzame intensiteit, de tegenspraak van een epoca. Hun geheugen, overgedragen door de familie Mendelssohn en door de kunstgeschiedenis, smelt samen met dat van een grondleggende moment van de moderne Joodse wereld, toen emancipatie aan elkeen de keuze — en de prijs — van zijn toebehoren bood.

De lineage Veit laat zich niet vertellen als een autonome dynastie. Ze bestaat historisch slechts door haar allianties en haar breuken: alliantie met de Mendelssohn door het huwelijk van Simon Veit en Brendel-Dorothea; breuk met het judaïsme door de bekering van de moeder en de zonen; nieuwe alliantie met de Europese christelijke kunst door de carrières van Philipp en Jonas Veit. Hierin is zij minder een lineage dan een passages­punt.

Van Simon Veit, waardig en ingetogen Berlijnse bankier, tot Philipp Veit, directeur van het Städel en nazarener meester, via Dorothea, een van de meest opmerkelijke vrouwen van het Duitse Romantiek, gaat de naam door drie grote figuren één van de beslissende drempels van de westerse joodse geschiedenis. Het Groot Boek van de Veit is dus in negatieve vorm een hoofdstuk van het grote boek der Mendelssohn, en meer in het algemeen van de emancipatiegeschiedenis. Het herinnert eraan dat diaspora's zich niet slechts door continuïteit voortplanten, maar ook door deze vertakkingen waar een erfenis in iets anders verandert — en waar de historicus de waakzame bewaarder moet blijven van de nuance tussen wat vastgesteld is, wat waarschijnlijk is en wat slechts door de herinnering ontvangen wordt.