Familie Valabrega

De joodse onomastiek van Italië heeft het bijzondere dat zij de kaart van migraties graveren in de patroniemen. Zoals Schaerf heeft aangetoond, komt een aanzienlijk deel van de joodse Italiaanse familienamen voort uit plaatsnamen, die aangeven waar de voorouder vandaan kwam toen hij zich in een nieuwe gemeenschap vestigde [Schaerf, 1925]. Valabrega behoort precies tot dit type: het duidt op een afkomstige — of een familie afkomstig — van Valabrègues, een dorp in de Gard grenzend aan de Comtat Venaissin.

Deze herkomst is allesbehalve bijkomstig. Na de verdrijvingen uit Provence aan het einde van de vijftiende eeuw stroomden veel joodse families uit Zuid-Frankrijk af naar de pauselijke landen van de Comtat, dan wel naar Italië, waar de vorstendommen — het Savoische Piëmont, hertogdommen in de Povallei, de Republiek Venetië — verschillende maar wel reële ontvangstvoorwaarden boden. Het joodse leven van de Italiaanse Renaissance, zoals Robert Bonfil het heeft beschreven, was precies samengesteld uit deze mozaïek van « naties » — Italiaans, Asjkenazisch, Sepharadisch, Provençaals — die in dezelfde steden en soms in dezelfde synagogen naast elkaar leefden, elk trots op zijn eigen ritueel en herinnering [Bonfil, 1994].

Het is in deze beweging dat de naam Valabrega zijn Italiaanse betekenis krijgt: die van een aanvaarde en doorgegeven identiteit van ballingschap. Hier openbaart zich een eerste deugd, discreet maar grondlegend — de trouw aan de herinnering, de eis van zakhor, « gedenk je ». Door in hun naam zelf de herinnering aan de verloren plaats te bewaren, maakten deze families de onomastiek tot een daad van trouw, weigerend uit te worden gewist. Yosef Hayim Yerushalmi heeft meesterlijk aangetoond hoe veel meer herinnering dan geleerde geschiedenis de grote veer van het joodse bewustzijn door de eeuwen heen was [Yerushalmi, 1984]; de familienaam Valabrega is hiervan een bescheiden en sprekend voorbeeld.

De familiaire traditie van de Italiaanse Valabrega verbindt de lignée met de gemeenschappen van de Midi van de Rhône, en het onomastische archief bevestigt deze intuïtie. De overgang van Valabrègues naar Italiaanse steden past in een goed gedocumenteerd fenomeen: de vorming, met name in Piëmont, van een samengesteld jodendom waar afstammelingen van Franse, Provençaalse en Spaanse ballingen naast elkaar leefden.

Men moet zich hier hoeden voor enige continue genealogische reconstructie: we beschikken niet voor de Valabrega over een ononderbroken keten van acten sinds de Middeleeuwen, en eerlijkheid gebiedt ons dit te zeggen. Wat men kan vaststellen, is het kader. In de Staten van Savoye werden de Joden lange tijd onderworpen aan restrictieve voorwaarden, maar konden daar gemeenschappen behouden in Turijn, Cherasco, Moncalvo, Alessandria, Casale en ook Vercelli. Het is in dit Piëmont, en vervolgens in de steden van de vlakte en Venetië, dat de naam Valabrega verschijnt en zich duurzaam vestigt.

De geschiedenis van deze transplanteerde Provençaalse families sluit aan op die, veel omvangrijker, van de joodse « naties » van de westelijke Middellandse Zee die Lionel Lévy heeft bestudeerd naar aanleiding van Livorno en de Portugese natie — deze grote archipel van ballingen die, van Frankrijk tot Noord-Italië en tot aan Tunis, voortdurend communautaire brandhaarden opnieuw schiep [Lévy, 1999] [Lévy, 1996]. In deze diaspora van het opnieuw beginnen was betrokkenheid bij het collectieve leven zelf de voorwaarde voor overleving: zonder instellingen — synagoge, liefdadigheidsbond, rabbijnse rechtbank — zou geen van deze gemeenschappen het hebben volgehouden. Families zoals de Valabrega droegen, door zich in deze structuren in te schakelen, bij tot een kardinale deugd van het jodendom: het besef van wederzijdse verantwoordelijkheid, de kol Israël arevim ze la-ze, « heel Israël staat voor elkaar in."

Geworteld in Italië, namen de Valabrega deel aan het dagelijks leven van de gemeenschappen in het Noorden, diezelfde gemeenschappen waarvan Bonfil het dagelijkse leven tijdens de Renaissance en daarna heeft gerelateerd: een wereld van bankiers en pandjeshuishouders die geduld werden, handelaars, artsen, kopisten en geleerden, waar huiselijke vroomheid en de studie van de Wet het bestaan structureerden [Bonfil, 1994]. Het Italiaanse jodendom onderscheidde zich door een opmerkelijk evenwicht tussen openheid voor de omringende cultuur — humanisme, muziek, wetenschappen — en strikte trouw aan de halakha.

Deze wereld was ook die van het boek. Noord-Italië was een van de grote centra van de verlichte Hebreeuwse handschriftenproductie, een kunstvorm waarin joodse opdrachtgevers en schrijvers uitblonken, zoals aangetoond door de werken van Giulia Tamani over de versierde Hebreeuwse handschriften uit Italië [Tamani, 2010] en, meer in het algemeen, Colette Sirat over de handschriftenoverdracht van het middeleeuwse joodse denken [Sirat, 1983]. Dat families die in deze steden waren gevestigd, als opdrachtgevers of lezers, deel hebben genomen aan deze schriftcultuur is waarschijnlijker dan bewezen voor de Valabrega in het bijzonder; maar de gehechtheid aan talmudische kennis en het boek is onlosmakelijk verbonden met de omgeving waarin de lignée zich heeft ontwikkeld.

Hier leest men een andere deugd die door dit jodendom werd gedragen: kennis als vorm van vroomheid. Studeren was geen sieraad maar een gebod, en de liefdadigheid (tsedaqa) georganiseerd door gemeenschappelijke broederschappen — uitzet van arme meisjes, vrijkoop van gevangenen, hulp aan zieken — vertaalde de joodse opvatting van sociale gerechtigheid in daden. Door zich in dit netwerk in te voegen, erfden de Valabrega en gaven door een ethiek waarbij goedheid jegens de ander geen privégevoelen was, maar collectieve instelling.

Het keerpunt was voor de Valabrega, net als voor de gehele Italiaanse Joodse gemeenschap, de emancipatie van de 19e eeuw. Het Statuto Albertino van 1848 in het koninkrijk Sardinië, en later de Italiaanse eenheid (1861), heven de wettelijke discriminaties op en openden Joden de volle toegang tot burgerschap, vrije beroepen, universiteiten, het leger en het openbaar bestuur. Het Piëmontese jodendom, waarvan de Valabrega deel uitmaakten, behoorde tot de eerste begunstigden van deze emancipatie en tot degenen die het snelste in het nationale leven integr­eerden.

Vanaf dat moment komt de naam Valabrega voor in de geculti­veerde en professionele kringen van het liberale Italië. De lignée illustreert zo de overgang — gemeenschappelijk aan zoveel Europese Joodse families — van de gesloten gemeenschap naar volledige burgerlijke deelneming, zonder verloochening van identiteit. Dit evenwicht tussen Joodse toebehoring en patriottische inzet werd in Italië meer dan elders wellicht, zonder grote wonden ervaren tot aan de jaren 1930.

Hier manifesteert zich een deugd die de Joodse traditie hoog in het vaandel voert: bijdrage aan de stadsstaat, dienst aan het algemeen welzijn. Door zich in te zetten in beroepen, kunsten en openbare diensten van de jonge Italiaanse natie, vervulden de nakomelingen van de uitgerezenen uit Valabrègues op hun manier de profetische opdracht om « het welzijn van de stad te zoeken » (Jeremia 29,7) — niet langer als gedulden, maar als volwaardige burgers.

Onder de dragers van de naam in de twintigste eeuw is het meest gedocumenteerde figuur die van de musicoloog Cesare Valabrega. Specialist in de geschiedenis van de Italiaanse muziek, was hij auteur van een Breve storia della musica italiana en nam deel, tussen 1958 en 1963, aan een groot editoraal project: de realisatie, voor de Discoteca di Stato, van een Storia della musica italiana in veertig platen, een onderneming gericht op behoud en overdracht van het nationale muzikale erfgoed [Discoteca di Stato ; Biblioteche.cultura.gov.it]. Zijn naam komt ook voor in de archieven van het huis Ricordi en in de collecties van culturele hoorzittingen waar hij optrad als spreker over de geschiedenis van de muziek [Archivio Storico Ricordi ; musica.san.beniculturali.it].

Het werk van Cesare Valabrega verlengt, in het seculiere register, een oude neiging van het Italiaanse jodendom: de voorkeur voor geleerde kennis en het gevoel voor overdracht. Verzamelen, ordenen, uitgeven, bekend maken — deze onderneming van behoud van een collectief erfgoed weerklinkt, op ander terrein, in het joodse gebod van herinnering dat zo dierbaar was voor Yerushalmi [Yerushalmi, 1984]. Dat het aldus bewaarde erfgoed dat van het gehele Italiaanse volk was en niet alleen van de joodse gemeenschap alleen, getuigt precies van de bijzondere bijdrage van dit geëmancipeerde jodendom: joodse eruditie in dienst stellen van een gedeelde cultuur.

Opgemerkt zij verder de muzikale continuïteit binnen families die deze naam dragen, aangezien hedendaagse concertregisters uitvoerders noemen — een violist, een altist Valabrega — die dit contact met de toneelkunst voort te zetten [Discoteca di Stato]. Zonder te pretendéren een zekere afstamming van de musicoloog vast te stellen, kan men daarin het teken zien van een doorgegeven culturele traditie.

Geen verhaal van een Italiaanse Joodse familie zou het schaduwachtige spoor van de rassenwetten van 1938 en van de Shoah kunnen zwijgen. De Joodse gemeenschap van Italië, lange tijd gespaard van staatsgericht antisemitisch geweld, werd brutal getroffen: uitsluiting van scholen en beroepen, vervolgens na 1943 deportaties. De geheugensdocumenten en documentairebasissen gewijd aan slachtoffers en geheugenseducatie, zoals die verzameld door Dominique Natanson, herinneren aan de plicht de namen te noemen en niet te vergeten [Natanson, memoirejuive.fr].

Voor de lignée Valabrega moet de historicus hier de grenzen van zijn documentatie erkennen: zonder geverifieerde naamgevende akte in zijn handen, kan hij niet meer stellen dan hij weet, en voorzichtigheid verbiedt hem een nauwkeurig lot toe te schrijven waar het archief zwijgt. Dit zwijgen is zelf een deel van het verhaal — het teken van een catastrofe die zoveel genealogische draden heeft verbroken. Wat het geheugen overbrengt en wat de geschiedenis in haar algemeen kader bevestigt, is dat Italiaanse Joodse families deze beproeving doorgingen tussen ballingschap, onderduiken, verzet en rouw.

De blijvende aanwezigheid van de naam Valabrega na de oorlog — in de musicologie, de universiteit, de beroepen — getuigt van een deugd die de traditie netsah Israël noemt, de voortbestaan van Israël: het vermogen, na elke vernietiging, opnieuw te beginnen. Dit doorzettingsvermogen, gemaakt van gehechtheid aan studie en leven, verbindt het bijzondere lot van de familie met dat, multisecculair, van een volk dat van overleving en overdracht een vorm van trouw heeft gemaakt.

Aan het einde van deze reis verschijnt de lineage Valabrega als een samenvatting van het lot van Italiaanse joden: geboren op een plaats in het Rhodaandalland — Valabrègues, aan de marges van het pauselijk Comtat —, door exilen getransplanteerd naar Noord-Italië, opgenomen in het gemeenschapsleven van de Renaissance en de moderne tijd, en vervolgens volledig ingelijfd bij de emancipatie in de Italiaanse natie, tot het in de twintigste eeuw een figuur van wijsheid voortbracht in de persoon van musicoloog Cesare Valabrega. De achternaam, bevestigd door Schaerf, is de rode draad van deze geschiedenis [Schaerf, 1925].

Van alle deugden die deze lineage zal hebben gekend of belichaamd, is het zonder twijfel trouw aan de geheugen en de overdracht van kennis die zij het best tot uitdrukking zal hebben gebracht. Trouw, allereerst, in de naam zelf, die van een verloren plaats een teken van blijvende identiteit heeft gemaakt, op haar manier vervullend de zakhor die Yerushalmi tot het hart van het joodse bewustzijn heeft gemaakt [Yerushalmi, 1984]. Overdracht, vervolgens, in de smaak voor kennis en kunst — talmudisch in het gebied van herkomst, muzikaal en geleerd bij Cesare Valabrega —, die aansluit bij de lange roeping van de Italiaanse judaïsme voor het boek en de studie, zoals Bonfil, Tamani en Sirat die hebben verhelderd [Bonfil, 1994] [Tamani, 2010] [Sirat, 1983]. Hiermee neemt de geschiedenis van een familie uit Valabrègues deel aan het collectieve geheugen van Israël: dat van een volk dat van ballingschap tot nieuw begin de trouw aan het verleden en de overdracht van kennis tot de instrumenten van zijn voortbestand heeft gemaakt.