Familie Ullman

De naam Ullman stamt volgens de dominante onomastische analyse af van de stad Ulm, een vrije Rijksstad in Zwaben. Het suffix -man(n), buitengewoon productief in de Judeo-Duitse naamkunde, wordt regelmatig aan een toponymisch grondwoord gevoegd om « de man uit Ulm » aan te duiden, dat wil zeggen het individu of de familie afkomstig uit deze stad en ergens anders gevestigd. De repertoria van Lars Menk gewijd aan Judeo-Duitse namen registreren nauwkeurig dit type formaties, waarbij de familienaam het gefossiliseerde spoor van een eerdere migratie bewaart [Woordenboeken van Joodse patroniemen in Oost-Europa en Judeo-Duitse].

Dit mechanisme — de plaatsnaam die persoonsnaam wordt op het moment dat de persoon de plaats verlaat — is een van de fundamentele motoren van de Askenazische naamkunde. Het dient eraan herinnerd te worden dat vóór de administratieve invoering van erfelijke familienamen aan het einde van de 18de en het begin van de 19de eeuw, de Joden van Centraal-Europa zich meestal aanduidden met een voornaam gevolgd door de naam van de vader, of door een bijnaam gerelateerd aan het beroep, een fysiek kenmerk of geografische herkomst. De « Jood uit Ulm » gevestigd in Frankfurt, Praag of Krakau werd natuurlijkerwijze der Ulmer of Ullman genoemd, en dit kwalificatief kon van generatie op generatie verstijven tot familienaam.

De stad Ulm zelf kende een geattesteerde middeleeuwse Joodse aanwezigheid. Zoals de meeste gemeenschappen in de Rijnlandse en Zwabische Askenazische wereld, leefde deze onder het regime van juridieke onzekerheid eigen aan de status van Joden in het Rijk, tussen vorstelijke bescherming en kwetsbaarheid voor vervolgingen. Onderzoeken naar het religieus en gemeenschappelijk leven van het middeleeuwse Ashkenaz tonen aan hoezeer deze gemeenschappen, ook bescheiden, gestructureerde cellen waren rond de synagoge, studie en onderlinge hulp, waarvan men kon zeggen dat zij « heilige gemeenschappen » waren [Woolf, 2015]. De economische geschiedenis van Europese Joden herinnert eraan dat mobiliteit — opgelegd door uitwijzingen of gekozen voor handel — een constante van het middeleeuwse Joodse bestaan was, en een van de motoren van de verspreiding van toponymische namen [Toch, 2013].

Voorzichtigheid is echter geboden: niets stelt ons in staat te stellen dat alle dragers van de naam Ullman afstammen van een unieke stam gevestigd in Ulm. De naam kon zich op verschillende plaatsen en in verschillende periodes onafhankelijk vormen, telkens wanneer een individu uit Ulm zich in een nieuwe gemeenschap vestigde. De familietraditie van een Zwabse herkomst, wanneer die bestaat, is daarom waarschijnlijk in haar onomastisch principe gegrond, zonder dat men in het algemeen een ononderbroken afstamming tot aan de Donau-stad kan reconstrueren.

Om het milieu waarin een familie met de naam Ullman wortel schoot te begrijpen, moet men zich de Asjkenazische beschaving voorstellen zoals onderzoek deze heeft gereconstrueerd. Geboren in de dalen van de Rijn en de Moezel in de 10e en 11e eeuwen, uitgebreid naar het oosten tot de Slavische landen, ontwikkelde deze beschaving een religieuze cultuur van opmerkelijke dichtheid, gecentreerd op de studie van de Talmud, de nauwgezette praktijk van de geboden en een intens gemeenschapsleven.

Historici hebben aangetoond dat de middeleeuwse Asjkenazische vroomheid niet alleen zaak van geleerden was: zij doordrenkte het dagelijks leven van mannen en vrouwen, in de gebaren van het gebed, van de kalender, van de voeding en van de levenscyclus [E. Baumgarten, 2014]. Het religieuze leven organiseerde zich rond een dicht netwerk van instellingen — de synagoge, het rabbijnse tribunaal, de onderlingsebijstandsvennootschap — die van elke gemeenschap een relatief zelfstandig microkosmos maakten [Woolf, 2015].

Op intellectueel vlak was het middeleeuwse Ashkenaz de bakermat van een juridische en exegetische creativiteit van eerste orde. Werken over de rabbijnse cultuur van dit gebied benadrukken de originaliteit van haar studiemethoden, de rijkdom van haar esoterische tradities en het gezag van haar meesters, wiens invloed zich ver buiten hun oorspronkelijke gemeenschappen uitstrekte [Kanarfogel, 2013]. Deze cultuur was nooit verstard: zij transformeerde zich over de eeuwen heen, onder invloed van migraties, vervolgingen en ontmoetingen met andere Joodse werelden, zoals grote syntheses van de geschiedenis van Asjkenazische ideeën hebben geanalyseerd [Soloveitchik, 2014].

Een familie met een Zwabische naam als Ullman paste volledig in dit universum. Haar dagelijkse taal was het Jiddisch, deze Germaanse taal verrijkt met Hebreeuws en Aramees, later met Slavische elementen, waarvan de geschiedenis parallel loopt met die van de Asjkenazische migraties [J. Baumgarten, 2002]. Haar oriëntatiepunten waren die van een dieply tekstuele cultuur, waar maatschappelijk prestige zowel gemeten werd naar Talmudstudie als naar commercieel succes. Het is in dit kader, vastgesteld door decennia van historisch onderzoek, dat men de dragers van de naam Ullman vóór de moderne tijd moet situeren.

Vanaf het einde van de Middeleeuwen onderging de toestand van Joden in Midden-Europa grote transformaties die direct gevolgen hadden voor de handels- en geleerdenfamilies in het Duitstalige gebied, waaronder mogelijk ook de Ullman. De joodse economie van deze periode steunde grotendeels op krediet, handel en uitwisseling van informatie, in een wereld waar de circulatie van kennis en geheimen een economische hulpbron op zich was [Jütte, 2015].

Het meest spectaculaire verschijnsel van deze tijd was dat van de Hofjuden — de Joden aan het hof —, financiers en leveranciers van Duitse vorsten, wier snelle fortuin gepaard ging met extreme kwetsbaarheid. Het verhaal van Joseph Süss Oppenheimer, de beroemde « Jud Süß », illustreert op tragische wijze deze ambivalentie: verheven tot het toppunt van de macht in Württemberg en daarna veroordeeld en geëxecuteerd, belichaamt hij het gevaarlijke lot van deze financiële intermediairs die gevangen zaten tussen de bruikbaarheid die hen werd toegekend en de vijandigheid die hen werd toegedragen [Mintzker, 2017]. Württemberg nu, waarvan Ulm een van de grote steden was, was precies een van de tonelen van deze geschiedenis; de Zwabische joodse families, of zij nu de naam Ullman droegen of niet, verkeerden in dezelfde wereld van princelijke hoven en handelsbeurzen.

Het dagelijks leven van de gemeenschappen uit deze periode is ons soms toegankelijk via uitzonderlijke bronnen. De registers van het rabbijnse gerechtshof van Frankfurt aan de Main, bijgehouden aan het einde van de 18de eeuw, bieden een uniek venster op de conflicten, contracten, huwelijken en geschillen van een grote Duitse joodse gemeenschap [Fram, 2012]. Frankfurt, een groot handelscentrum, trok families uit heel Zwaben en de Rijnvallei aan, en men vindt er het mengsel van toponiemen karakteristiek voor de interne joodse migratie binnen het Rijk.

Ook gedurende deze eeuwen werd de geografie van de rabbijnse studie hertekend. De grote intellectuele as die Praag met Pressburg (Bratislava) verbond — onderzocht als een keerpunt in het halakische schrijven in een veranderende wereld — getuigt van de geleidelijke verschuiving van kenniscentra naar het oosten en zuidoosten van de asjkenazische ruimte [Kahana, 2015]. De Zwabische families namen aan deze beweging deel, verspreiden zich naar Bohemen, Moravië, Hongarije en Polen, meenemen hun namen — en, met de naam Ullman, de naamkundige herinnering aan de Donause stad.

De grote Asjkenazische migratie naar het oosten, die al in de Middeleeuwen begon en in de zestiende en zeventiende eeuw werd versterkt, bracht namen van Duitse oorsprong tot in het hart van het Koninkrijk Polen, Litouwen en later Oostenrijks Galicië. De woordenboeken van Alexander Beider — respectievelijk gewijd aan het Russische Rijk (2008), het Koninkrijk Polen (1996) en Galicië (2004) — vormen de meest solide documentaire basis om deze verspreiding te volgen, omdat zij systematisch patroniemen inventariseren die in de burgerlijke registers van de negentiende eeuw zijn geattesteerd [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa en Judeo-Duits].

In dit corpus nemen Duitse namen van toponiemische oorsprong zoals Ullman een aanzienlijke plaats in. Zij vormen een herkenbare onomastische laag, verschillend van Hebreeuwse namen, beroepsnamen en namen die in het emancipatietijdperk door administratief besluit zijn ontstaan. De aanwezigheid van een Zwabische naam als Ullman in de gemeenschappen van Galicië of het Koninkrijk Polen vertelt op zichzelf al een hoofdstuk uit de geschiedenis van de Joodse migratie: dat van een afkomst uit het Duitse westen, enkele generaties eerder, en vastgelegd door de overheid bij de invoering van erfelijke patroniemen rond de grens van de achttiende en negentiende eeuw.

Hier antwoorden familiale herinnering en archief elkaar. De mondelinge traditie van een familie kan de herinnering aan een « Duitse » of « Zwabische » oorsprong bewaren; het onomastische woordenboek bevestigt op zijn beurt de taalkundige waarschijnlijkheid van deze herinnering door de naam aan Ulm toe te wijzen. Maar het archief brengt ook zijn nuances mee: dezelfde patroniem kan in Galizische of Poolse registers verschillende families zonder verwantschapsband omvatten, verenigd door slechts de gemeenschappelijkheid van de geografische oorsprong die door de naam wordt aangeduid. De methodologische voorzichtigheid van Beider, die zorgvuldig onderscheid maakt tussen zekere etymologieën en alleen waarschijnlijke etymologieën, moet ook de onze blijven [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa en Judeo-Duits].

Deze verspreiding naar het oosten ging in de daaropvolgende eeuwen gepaard met een buitengewone culturele effervescentie. De Joodse culturele renaissance van Centraal- en Oost-Europa, tussen 1897 en 1930, zag de afstammelingen van deze migrantenfamilies volop deelnemen aan het moderne Joodse literaire, politieke en intellectuele leven, zowel in het Jiddisch als in de nationale talen [Bechtel, 2002]. De naam Ullman, evenals vele anderen, kruiste op deze manier de werelden: van de middeleeuwse keizerlijke stad naar het Galizische shtetl, vervolgens naar de metropolen van de Joodse moderniteit.

De emancipatietijd transformeerde de status van de familienaam diepgaand. Waar de patroniem lange tijd een informele indicator van afkomst of afstamming was geweest, werd het, onder invloed van keizerlijke wetgeving — Oostenrijks, Pruisisch, Russisch — een vaste en erfelijke administratieve categorie. Voor families die al volgens traditie een naam zoals Ullman droegen, maakte deze vaststelling een oud gebruik officieel ; voor anderen stelden de overheden namen toe of latiniseerden ze volgens hun eigen logica.

In de lange negentiende eeuw integreerden de Joden van Midden-Europa zich geleidelijk in de omringende samenlevingen, terwijl zij hun collectieve identiteit onder vernieuwde vormen bewaarden. De grote synthesen van de joodse geschiedenis tonen aan dat deze moderniteit zowel een opening was — toegang tot beroepen, universiteiten, het openbare leven — als een beproeving, gekenmerkt door de aanhoudende antisemitisme en spanningen van assimilatie [Levenson, 2012]. De dragers van de naam Ullman, verspreid van Zwaben tot Galicië, kenden naar gelang de plaats contrasterende trajecten : naar het westen Duitstalige bourgeoisie met aangepaste cultuur, naar het oosten meer traditionele gemeenschappen.

Deze periode was ook een van intense creativiteit. Het Jiddisch, lang veracht als een eenvoudig jargon, werd het onderwerp van nieuwe erkenning en het voertuig van een ambitieuze literatuur, terwijl een modern joods nationaal bewustzijn ontstond [Bechtel, 2002] [J. Baumgarten, 2002]. De families uit de ashkenazische wereld, ongeacht hun naam, waren medespeler in deze debatten over identiteit, taal en de toekomst van het joodse volk.

Het is niet mogelijk, in het algemene kader van een patroniemisch onderzoek, een unieke en continue Ullman-lineage door deze moderniteit na te tekenen. Maar men kan stellen dat deze naam, door zijn structuur zelf, de herinnering droeg aan een lang parcours : dat van een familie — of meerdere — die uit Ulm vertrokken om op te gaan in de grote beweging van de ashkenazische diaspora, van de middeleeuwse Rijn naar de hoofdsteden van het hedendaagse Europa.

Aan het einde van deze reis verschijnt de familienaam Ullman als een samenvatting van Europese joodse geschiedenis. De meest waarschijnlijke etymologie ervan — « de man uit Ulm » — is consistent met referentiegegevens op het gebied van naamkunde en plaatst het in de grote familie van asjkenazische toponiemen, namen die het spoor van een oude migratie in zich dragen [Q21484860 — Wikidata] [Woordenboeken van Oost-Europese en Jiddisch-Duitse familienamen]. Van de Zwabische keizerlijke stad naar de gemeenschappen in Galicië en het Koninkrijk Polen reisde de naam mee met vervolgingen, handel, studie en hoop.

Wij hebben zorgvuldig onderscheid gemaakt tussen wat het archief vaststelt en wat de herinnering overdraagt. Het onomastische archief bevestigt de structuur en verspreiding van de naam ; de geschiedenis van het middeleeuws en modern Asjkenaz werpt licht op de religieuze, economische en intellectuele omgeving waarin de Ullman hebben geleefd [Woolf, 2015] [Kanarfogel, 2013] [Jütte, 2015]. De familieherinnering, wanneer die bestaat, voegt aan dit kader het vlees van een unieke geschiedenis — een Zwabische oorsprong, een kooplieden- of geleerdde afstamming — toe, die de historicus met respect en voorzichtigheid ontvangt.

Het « Grote Boek » van de Ullman is dus niet de roman van één huis, maar de geschiedenis van een naam: een dun draadje, geweven van Duits en Jiddisch, dat een stad aan de Donau verbindt met het immense tapijt van de asjkenazische diaspora. Het volgen ervan is het doorlopen van duizend jaar Europese joodse geschiedenis — en het herinneren dat achter elke familienaam de herinnering aan een plaats, een gemeenschap en een lange weg waakt.