Familie Twena

Om de Twena te begrijpen, moet je jezelf eerst in Bagdad plaatsen. De joodse gemeenschap van de mesopotamische hoofdstad was de directe erfgenaam van de babylonische ballingschap, depositaris van een continuïteit die slechts weinig gemeenschappen in de wereld konden claimen. Het babylonische jodendom had het joodse volk zijn centrale monument gegeven — de Talmud van Babylonië —, en dit bewustzijn van wachter zijn van een onderbroken intellectuele lignée drong nog steeds, in de negentiende eeuw, door in het wetenschappelijke leven van de stad.

Het was in deze kring dat de studie van de halakha, de Joodse Wet, een soevereine plaats innam. De rabbijnse opvatting van het heilige recht, zoals het joodse denken dit sinds de oudheid heeft uitgewerkt, reduceerde de Wet nooit tot zuiver formalisme: zij zag daarin de uitdrukking van een goddelijk gebod gericht aan het handelen van mensen, articulerend de norm en de heiligheid [Christine Hayes, What's Divine about Divine Law?, 2015 — ref:10]. Deze dimensie van de Wet, overdacht door de rechtsbeslissers van Bagdad, vormde het kloppende hart van een gemeenschap waar de hakham — de wijze — tegelijkertijd rechter, leraar en geestelijk gids was.

Het behoud van de mondelinge traditie en de schriftelijke overdracht ervan was, in de joods-arabische gemeenschappen, een langdurig werk, waar het woord van de meesters en de tekst van de boeken elkaar ondersteunden [Yaakov Elman & Israel Gershoni, Transmitting Jewish Traditions, 2000 — ref:6]. Het was deze transmissiecultuur, die aan de Twena voorafging en hen oversteeg, die betekenis aan hun roeping gaf. Want in een gemeenschap waar de volkstaal Arabisch was — een joods-Arabisch doordrenkt van hebraïsche elementen zoals de moderne linguïstiek heeft aangetoond met betrekking tot de naburige dialecten van de Maghreb [Moshe Bar-Asher, Hebrew Elements in Maghrebi Judeo-Arabic, 1992 — ref:1] —, het religieuze erfgoed toegankelijk maken vereiste constant werk van aanpassing, vertaling en verspreiding. Dit was precies het werkterrein dat de lignée Twena zou omarmen.

In het hart van het familiale verhaal rijst de gestalte op van Shelomo Bekhor Hutzin-Twena, wiens traditie het leven tussen 1843 en 1892 plaatst. Hij wordt aangeduid als drukker en halakhist van Bagdad, waarin hij in één persoon de twee roepingen verenigde die de lignée bepalen: de meesterschap over de Wet en de meesterschap over de pers.

De familiale mémoire schrijft hem de stichting toe van één van de eerste Hebreeuwse drukkerijen van Bagdad. Dit feit, mocht het bevestigd worden, heeft een aanzienlijke draagwijdte: in een stad waar het religieuze boek lang in handschriftvorm circuleerde of door invoer, zou het uitrusten van de gemeenschap met een lokale typografische werkplaats gelijkstaan aan het herstellen van haar geestelijke autonomie. De Hebreeuwse drukkerij van Bagdad werd dan, volgens de mededeling die ons heeft bereikt, een belangrijk middel voor de verspreiding van het Mizrahi-religieuze boek — dat wil zeggen het instrument waardoor gebeden, commentaren, wettenverzamelingen en vrome werken de gelovigen bereikten.

In dit gebaar belichaamt zich een deugd, discreet maar essentieel: de zorg voor de collectiviteit. Het drukken van een siddoer, een responsaverzameling of een moraalverhandeling was geen onderneming van persoonlijk aanzien; het was een dienst aan elk huishouden dat nu, voortaan, de tekst van zijn geloof in zijn handen kon houden. De bescheidenheid van de ambachtsman en de betrokkenheid bij het gemeenschapsleven kwamen hier samen. Dat Shelomo Bekhor Hutzin-Twena zowel halakhist was — dus bevoegd om over de getrouwheid van de teksten te oordelen — als drukker, waarborg dat de massale verspreiding niet ten koste ging van de nauwkeurigheid. Daarin zette hij de duizendjarige waakzaamheid van Israël voor de integriteit van zijn letter voort.

Het is echter nodig de grens van ons weten aan te geven: de dubbele benaming « Bekhor Hutzin-Twena » getuigt van de vervlechting, frequent in de families van Bagdad, tussen meerdere takken en meerdere patroniemen. De precieze reconstructie van deze genealogie berust nog meer op de doorgegeven traditie dan op het volledig vastgestelde archief, en men dient het als zodanig te ontvangen.

De geschiedenis van de lignée Twena strekt zich uit en helderder wordt door een tweede gedocumenteerde figuur: Salomon Twena, wiens redactionele activiteit wordt getuigd door bewaarde werken. Deze verplaatsing van Bagdad naar India is geen toeval: zij sluit aan bij een van de grote bewegingen van de Joods-Babylonische diaspora van de 19de eeuw, toen families uit Bagdad zich langs de handelsroutes van de Indische Oceaan verspreidden, gemeenschappen stichtend in Bombay, Calcutta en zelfs in het Verre Oosten die trouw bleven aan hun Babylonische ritus.

Calcutta werd aldus een centrum van Joods-Arabische drukkunst, en daar ontplooide Salomon Twena zijn werk. Het Zakhor-corpus bewaart twee materiële getuigenissen van deze activiteit. De eerste is de Midrash Eliyahu, een lof- en preekboek uitgegeven in Calcutta in 1888 [Zakhor-corpus, ID fc8ac7e9-3067-4944-8c34-9fdf30a83582]. De tweede, nog opmerkelijker, is de Maggid Meisharim, een wekelijks Joods-Arabisch blad dat hij van 1889 tot 1900 drukte en redactie voerde [Zakhor-corpus, ID 2f4b28d4-ed88-452c-8e76-016f20db3d2d].

Hier antwoorden traditie en archief elkaar: wat de herinnering aan de lignée toeschreef — de roeping van de drukkunst en de dienst aan de tekst — wordt bevestigd door deze gedateerde en gelokaliseerde objecten. De continuïteit tussen de werkplaats in Bagdad en de pers in Calcutta is niet langer slechts een veronderstelling; zij wordt lichaam in gedrukte pagina's die de naam Twena dragen.

De Maggid Meisharim verdient dat men er aandacht aan wijdt. Een wekelijks periodiek dat meer dan een decennium werd volgehouden, vertegenwoordigt een zeldzaam uithoudings­vermogen: men moest de stof bijeen­brengen, letters zetten, drukken en verspreiden, week in week uit, in dezelfde taal van de gemeenschap. Publiceren in Joods-Arabisch, en niet alleen in het Hebreeuws, openbaart een nauwkeurig voornemen — de gewone gelovige bereiken in zijn dagelijkse taal, de toegang tot religieus kennis democratiseren. Deze zorg voor de ander, voor de bescheiden lezer die men wil onderwijzen en opbeuren, uit de deugd van goedheid onder haar intellectuele vorm: het licht van de tekst delen in plaats het slechts voor geleerden te bewaren.

De keuze van de Twena om in Judeo-Arabisch af te drukken is geen technisch detail: het weerspiegelt een geheel concept van de verhouding tot kennis. In de gemeenschappen van de Arabische wereld bleef het Hebreeuws de taal van het gebed en van geleerde studie, maar Judeo-Arabisch was die van het huishouden, de markt en het gesprek. Deze volkstaal, geschreven in Hebreeuwse karakters, droeg in zich een laag erfgoedelementen uit het Hebreeuws en Aramees van het religieuze erfgoed, zoals de linguïstiek heeft vastgesteld voor verwante spreektalen [Moshe Bar-Asher, Hebrew Elements in Maghrebi Judeo-Arabic, 1992 — ref:1].

Door preken, midrashim en periodieke publikaties in deze taal uit te geven, nam het geslacht Twena deel aan een uitgebreide beweging van verspreiding van heilige kennis. Het doel was om erfgoed, dat anders beperkt zou blijven tot rabbijnse kringen, tot leven te brengen in de monden en onder de ogen van het grote publiek. Dit werk hoort in de lange geschiedenis van de Joodse overdracht, waar de voortdurende overgang van mondelinge naar geschreven vorm en van geleerde naar algemene taal de overliving van de tekst door migraties en eeuwen heen verzekerde [Yaakov Elman & Israel Gershoni, Transmitting Jewish Traditions, 2000 — ref:6].

Hier kunnen we de bijdrage van de familie aan het Mizrahi-Joodse denken meten. De Midrash Eliyahu, een werk van lofzang en prediking, behoort tot het genre van morele opbouw: het ging erom piëteit te voeden en gedrag te sturen. Door dergelijke teksten af te drukken deden de Twena niet enkel aan reproductie; zij kozen, zij oriënteerden, zij stelden een bereikbare canon samen voor hun gemeenschap. De Talmoedische en homilettische kennis werd in hun handen een gedeeld goed.

Indien men zoekt wat de Twena-lignée, onder al de deugden van Israël, het best heeft belichaamd, moet men het zonder omhaal noemen: trouw aan het Boek als vorm van intellectuele liefdadigheid. Bij andere families uit zich grootheid in rabbijnse beslissing, economisch handelen of politiek engagement. Bij de Twena's gaat zij geheel via het ambacht van de drukker — een ambacht waar de bescheidenheid van de ambachtsman de overdracht van het heilige dient.

Deze roeping verbindt het bijzondere lot van de familie aan het collectieve geheugen van het joodse volk. Sinds de vernietiging van de Tempel heeft Israël zich rond de tekst herbouwd: het boek verving het heiligdom, het studium nam de plaats van het offer in. De joodse drukkers, van Venetië tot Livorno, van Vilna tot Bagdad, waren de moderne voortzetters van deze revolutie; zij maakten het beweegbare letter tot een instrument van overleven. Door een drukkerij in Bagdad te stichten en die in Calcutta voort te zetten, schreven de Twena's hun naam in deze keten — die van de bewaarders van de tekst, die erover waken dat het woord niet verloren gaat.

De opvatting van de halakha die een halakhistisch denker als Shelomo Bekhor Hutzin-Twena bezielde, geeft aan dit engagement zijn diepte. De joodse Wet is niet slechts een verzameling regels: zij is, in het klassieke denken, de manifestatie van een goddelijke orde die het menselijk verstand oproept zich ervan meester te maken en deze trouw over te dragen [Christine Hayes, What's Divine about Divine Law?, 2015 — ref:10]. De wettelijke boeken drukken was dus deelnemen aan deze dialoog tussen hemel en letter — dienen niet alleen door het woord van gezag, maar door handarbeid.

Men moet ook de schaduwen van dit verhaal aanvaarden. Wij kennen twee figuren, een ambacht, enkele gedateerde werken; wij weten nagenoeg niets van de rest — de echtgenotes, de kinderen, de tegenslag, de meningsverschillen. De Twena-lignée bereikt ons door wat zij heeft gedrukt, niet door wat zij heeft bekend. Deze terughoudendheid zelf is in overeenstemming met de deugd die haar bepaalt: een familie die zich achter de teksten die zij overdraagt uit de voeten maakt, laat weinig sporen van zichzelf na, maar veel van het woord van anderen.

Van Bagdad tot Calcutta heeft de lineage Twena de route uitgestippeld die een boek volgt van werkplaats naar de handen van de gelovige. Het is niet een van die families waarvan de archieven overlopen; het is een van die families waarvan het werk voor hen spreekt. Twee namen, Shelomo Bekhor Hutzin-Twena en Salomon Twena, twee steden, één enkele roeping: de heilige tekst toegankelijk maken voor iedereen, in de taal zelf van het volk.

Van alle deugden van Israël zal deze lineage het best de trouw aan de overdracht van het Boek hebben uitgedrukt — die discrete liefdadigheid die erin bestaat kennis toegankelijk te maken in plaats die vast te houden. Door een Hebreeuwse pers in Bagdad op te richten en jarenlang een Judeo-Arabische wekelijkse uitgave in Calcutta uit te geven, dienden de Twena de collectieve Memory van een volk dat weet dat het hoeder is van een woord en verantwoordelijk voor de overlering ervan. Zij behoren tot de grote broederschap van tekstbewaarders, die door wie de letter de ballingschappen doorkruist zonder verloren te gaan.

Dit Grote Boek blijft open. De stiltes die het laat — over de exacte oorsprong van de familienaam, over de verspreide takken van de Babylonische diaspora, over de erfgenamen van de werkplaats — zijn zoveel uitnodigingen voor toekomstig onderzoek. Maar wat vaststaat volstaat om een figuur te schetsen: die van een familie die van inkt en papier een manier van bidden maakte.