Familie Turek

De achternaam Turek is geboren uit een denkbeeldige ontmoeting tussen Centraal-Europa en het Osmaanse Oosten. In de Westelijke Slavische talen betekent turek letterlijk « Turk », en het woord circuleerde zowel als etnische aanduiding als als spottende of bewonderende bijnaam. De naam Turek, in het Tsjechisch, Slowaaks, Pools en Oost-Joods-Asjkenazisch, stamt af van turek « Turk », gebruikt als etnische benaming voor een Turk of als bijnaam voor iemand die men voor een Turk hield. In een Polen dat lange tijd met de Sublime Porte worstelde, van het beleg van Wenen tot de grensoorlogen, was de figuur van de Turk vertrouwd : zij duidde de absolute vreemdeling aan, de verre, soms de oosterse koopman, soms de bekeerling. Het is niet verwonderlijk dat een Jood met zo'n naam werd opgezadeld : in de ogen van hun christelijke buren deelden Joden en Turken de alteriteit, de tulband, de niet-christelijke wet, de handel in stoffen en specerijen.

Deze ambivalentie is de eerste les van de naam. Zij plaatst de Turek op het precieze punt waar het Europese jodendom het verhouding tot de vreemde ontmoet — deze kardinale waarde die de Torah herhaaldelijk uitdraagt door het gebod de ger, de vreemde die onder ons woont, lief te hebben, « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte » geweest. De naam van de Ander dragen betekende voor deze families dat zij als de vreemde van binnenuit werden aangewezen — en deze aanwijzing, van generatie op generatie, tot een aanvaarde identiteit maken. Men moet hier verschillende toekenningswegen onderscheiden. Turek is ook, in het Pools en bij Joden afkomstig uit Polen, een woonplaatsnaam die naar een plaats verwijst. Aldus konden twee mannen met dezelfde achternaam geen enkele band hebben : de ene dankte zijn naam aan een lichaamskenmerken, de ander aan zijn geboorteplaats. De repertoria van Beider en Menk leren precies deze methodologische voorzichtigheid : dezelfde achternaam verbergt dikwijls onafhankelijke geslachten, en de naamkunde grondvest alleen nooit een verwantschap [Woordenboeken van de jodendom-achternamen van Oost-Europa en Joods-Duits]. Dit is een les van bescheidenheid jegens de bronnen, die de historicus aan het geheugen van de families verschuldigd is wier sporen hij naspookt.

Voorbij het bijnaam is er de stad. Turek, het hoofdplaats van Groot-Polen (Wielkopolska), herbergde een van die Israëlitische gemeenschappen die laat ontstonden, in de schaduw van de delingen van Polen. De Joden kwamen daar aan tegen het einde van de achttiende eeuw. De oudste bekende Joodse gemeenschap van Turek gaat terug tot 1798. De Joden verschenen voor het eerst in Turek aan het einde van de achttiende eeuw; zij bereikten de stad nadat een brand een deel van de plaats Dobra had verwoest. Dit punt van oorsprong — de vlucht na het vuur — plaatst de gemeenschap meteen in de ervaring van ballingschap en nieuw begin, wat het fundament zelf is van de Joodse geschiedenis.

De eerste families droegen namen die door Pruisische invloed waren gekenmerkt, een teken van de territoriale verschuivingen van die tijd. De eerste aankomers moeten het dorp Turek in 1798 hebben bereikt; zij vertoonden een duidelijke Pruisische invloed in kleding, taal en uitstraling, en droegen namen als Miller, Schiffer, Glicksman, Fuchs, Winter, Oppenheim, Taube. De groei was aanvankelijk traag: in 1808 telde de Joodse bevolking van de stad 33 personen op een totaal van 764 inwoners; in 1827 waren er 95 Joden op 2 302 zielen. Deze geleidelijke toename getuigt van een betrokkenheid bij het collectieve leven: zij kwamen zonder middelen aan, en deze Joden bouwden in enkele decennia de instellingen van een echt kehilla op — gebedplaats, begraafplaats, scholen — met aandacht voor het algemeen welzijn dat de traditie tzorkhei tzibbur noemt, de behoeften van de gemeenschap.

De economische basis van de gemeenschap berustte op handel in vee en goederen. Zij kochten van boeren, op de markten, rundvee, paarden, schapen en ganzen, die zij vervolgens doorverkochten. Bij deze dieren- en markthandel kwam, in een stad waarvan de naam zelf synoniem zou worden met weefkunst, de textielambacht. Het bestaan in Turek van een Museum van de weefkunstambacht herinnert aan deze roeping. Grazyna Piasecka leidt het Muzeum Rzemiosla Tkackiego, het Museum van de weefkunstambacht van Turek. In dit geduldig werk van de markt en het weefgetouw uit zich een bescheiden maar volhardende economische activiteit: niet accumulatie, maar nuttige inschakeling in het weefsel van een klein stadje, de eerlijke uitwisseling die voedt en verbindt. Dit is een stille deugd, die van parnassa — het eerlijke broodwinning — die de Joodse wijsheid aan het fundament van de menselijke waardigheid plaatst.

In de negentiende eeuw behoorde Turek tot het Koninkrijk Polen onder Russische bevoogding, en zijn joodse gemeenschap groeide in het ritme van de politieke convulsies van de regio. De grote schok van de eeuw was de Januari-Opstand, die door het lokale geheugen als een oprichtingsgebeurtenis is onthouden. De Januari-Opstand van 1863/64 behoort tot de opmerkelijke historische gebeurtenissen van Turek. De Joden van de kleine steden in het Koninkrijk beleefden deze opstandigen met ambivalentie: loyaal aan de stad die hen herbergde, blootgesteld aan represailles van de bezetter zowel als aan verdenkingen van de opstandelingen, onderwezen zij zich in een verhouding tot oorlog die uit voorzichtigheid en solidariteit bestond — niet de verheerlijking van wapens, maar de bescherming van kwetsbaren, het handhaven van eredienst en onderlinge hulp midden in de wanorde.

Ondanks deze beproevingen bleef de gemeenschap zich uitbreiden, tot zij aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog een substantieel onderdeel van de bevolking werd. Op 1 maart 1938 bedroeg de joodse bevolking 2 216 personen van de 9 879 inwoners. De aldus vastgestelde verhouding — bijna één inwoner op de vijf — weerspiegelt de waarneming van de stadskroniekschrijvers. Ergens in Polen was er een joodse gemeenschap in diezelfde stad Turek, waarvan de joodse bevolking, nooit meer dan een kwart van de Poolse bevolking, niettemin een indruk op de stad naliet. Dit "merk" was niet alleen demografisch: het was gegrond in de dichtheid van een religieus, sociaal en intellectueel leven. Turek, en ontelbare steden die op haar gelijken, vormden een bijzondere joodse wereld, een wereld die niet meer bestaat.

De stad bracht haar figuren voort. Het gedenkboek vermeldt onder de opmerkelijke persoonlijkheden de beeldhouwer Henoch Glicenstein, wiens naam Turek verbindt met de grote stromingen van de Europese joodse kunst [International Jewish Cemetery Project]. In deze bloei van een kennis artistiek en gemeenschappelijk — synagogen, scholen, liefdadigheidswerken — lees je één van de meest constante trekken van het geheugen van Israël: de overtuiging dat een gemeenschap, hoe klein ook, zich niet naar haar rijkdom maar naar haar vermogen om te onderwijzen, te scheppen en voor te zorgen meet. De ondersteuningsmaatschappijen, de hevra kadisha die over de doden waakt, de dotatiefondsen voor arme meisjes — al deze instellingen waarvan Turek zich had voorzien spreken van georganiseerde liefdadigheid, tzedaka als plicht van rechtvaardigheid meer dan als aalmoezen.

De familienaam Turek bleef niet beperkt tot Groot-Polen. Zoals alle namen die waren gevormd naar de figuur van de « Turk », kende het verschillende varianten en verwantschappen in heel Midden- en Oost-Europa, die de vergelijkende onomastiek in kaart kan brengen. De Tsjechische en Slowaakse vormen corresponderen met Poolse en Hongaarse afleidingen, en een veelheid van zuiver Joodse eigennamen die de oosterse oorsprong aanduiden. Volgens genealogische gegevens omvat de familie van namen gebouwd op « Turk » bij de Joden vormen zoals Turkow of Turkov, terwijl het Pools-Tsjechische Turek, Turecek, Turkowski en Turkiewicz voortbrengt [Genealogy for the TURK Surname]. Deze varianten wijzen erop dat dezelfde grondslag — het idee van het Oosten, de Turk, van elders — verschillende geslachtslijnen heeft gevoed volgens talen en grenzen.

Deze naamverspreiding werpt licht op een groter fenomeen: de naam « van de Turk » verbindt het Ashkenazische Polen met de Sefardische en Osmaanse wereld, waar Joden werkelijk in Turkse landen leefden, sprekend Judeo-Spaans. De lexicograaf Yehuda A. de Yoná, die in 1902 zijn Judeo-Spaans, Frans en Turks woordenboek publiceerde, illustreert deze doorlaatbaarheid van Joodse werelden tussen het Westen en het Osmaanse Rijk [de Yoná, 1902]. Waar de Ashkenazische Turek de naam van de Turk droeg als een van buiten komend etiket, leefden de Joden van Salonique, Istanbul of Smyrna in daadwerkelijk contact met de Turkse cultuur — zodat hetzelfde woord, « Turk », voor de een het vreemde betekent en voor de ander de buurman. Het is in deze tegenstelling dat de waarde van verdraagzaamheid wordt gegeven: de Joodse traditie heeft altijd geweigerd van het vreemde een principieel vijand te maken, en de geschiedenis van Turek, verdeeld over deze betekenissen, herinnert eraan dat het jodendom zich overal heeft gedacht als een gastvrijheid tussen de werelden. Men zal daarom, met de nodige voorzichtigheid, stellen dat de familienaam Turek minder een uniek geslacht was dan een familie van namen — weerspiegeling van een diaspora die van de circulatie tussen culturen haar voorwaarde en haar genie maakte.

De geschiedenis van de gemeenschap van Turek eindigt in vlammen. Nauwelijks was de oorlog uitgebroken, de stad viel in handen van Duitsland, en een van de allereerste daden van de bezetter richtte zich op het heilige hart van de gemeenschap. Op 22 september 1939 voerden Duitse officieren van de formatie Schutzstaffel — de SS — enkele honderden mannen, vrouwen en kinderen naar de synagoge, en nadat zij het heiligdom omsingeld hadden met een cordon van politie- en soldaten, staken zij het in brand. Die dag brandden niet alleen muren, maar honderdveertig jaren van gebed, studie en collectief leven. De synagoge in vlammen met haar gelovigen erin is het omgekeerde, satanische beeld van alles wat dit Grote Boek heeft willen zeggen: waar de gemeenschap gebouwd had om te bidden en te onderwijzen, vernietigt de bezetter om uit te wissen.

De liquidatie vervolgt haar onverbiddelijke gang. In december 1940 werd de joodse bevolking van Turek, evenals andere Joden uit naburige plaatsen, geconcentreerd vóór deportatie. Van de welvarende gemeenschap van 1938 blijft al gauw niets over dan de ontheiligte begraafplaats en de herinnering die door de overlevenden is vastgelegd in het herdenkingsboek — dit Yizkor Bukh dat, weigering van vergetelheid, de meest dwingende joodse plicht vervult: zakhor, herdenk. Het is in deze herinnering dat zich uit, laatste en onwrikbaar, de vroomheid van de lignage openbaart: niet langer de eredienst in de tempel, maar de trouw aan de doden, de doorgave van de naam van degenen die geen graf meer hebben. Turek na Turek schrijven, de namen opzeggen, de lijst van de vermisten opmaken — dat is het laatste gemeenschappelijke werk van een vermoorde wereld, en de reden van bestaan van dit boek.

Het blijft af te wegen wat de Turek-lignée nalaat aan het geheugen van Israël. Hier antwoorden traditie en archief elkaar. De traditie — die van de bijnaam, de « Turk », van de aangeduide vreemdeling — zegt iets van de ambivalentie van een bestaan dat altijd als anders werd waargenomen. Het archief — de volkstellingen, de gedenkboeken, de stenen van de begraafplaats — bevestigt en belichaamt deze toestand: een gemeenschap ontstaan uit een vlucht, gegroeid in handel en weven, uitgewist door vuur. Turek en ontelbare soortgelijke steden vormden een unieke joodse wereld, een wereld die niet meer bestaat. De naam Turek wordt dan een verdichting van de joodse geschiedenis van Oost-Europa: de opgelegde alteriteit, de plaatselijke inwortelding, de vernietiging, het geheugen.

De kroniekschrijvers zelf wilden dit erfstuk formuleren. De redacteur van het gedenkboek beëindigt zijn herdenking met de wens uit te drukken wat deze joden van het kleine stadje in wezen waren. Ter afsluiting kan men zeggen dat de joden van Turek waren… — en wat de bron in het luchtledige laat hangen, vult de geschiedenis in: zij waren mannen en vrouwen van beurs en ambacht, van synagoge en wederzijdse hulp, voor vreemdelingen gehouden en toch diep verbonden met hun stad. Dit is de vervlechting van het singuliere en het collectieve die de draagwijdte van de naam bepaalt. Elke familie Turek, of zij haar geslachtsnaam nu aan de bijnaam of aan de stad ontleent, draagt in zich deze grondleggende paradox: « de Ander » worden genoemd en van deze alteriteit een roeping maken tot trouw, tot geheugen en tot gastvrijheid tussen de werelden.

Tussen de spottende bijnaam en de stad in Groot-Polen, tussen het Ashkenazisch van het Koninkrijk Polen en de verre echo van de Joden van het Ottomaanse Rijk, tekent de naam Turek een geografie van het anders-zijn. Er was nooit slechts één Turek-geslacht, maar een familie van namen, allen geweven rond hetzelfde beeld — de Turk, de vreemdeling, de man van elders. Uit deze onomastische materie heeft de geschiedenis een tastbare werkelijkheid voortgebracht: de gemeenschap van Turek, geboren in 1798 uit de vlucht na de brand in Dobra, groeiend tot meer dan tweeduizend zielen in 1938, levend van veeboek en weven, vervolgens verbrand in haar synagoge op 22 september 1939.

Van alle deugden die de traditie van Israël heeft gedragen, is het de houding tegenover de vreemdeling die deze lignée, boven allen, het best heeft uitgedrukt. Genoemd « de Turk » door de blik van anderen, belichaamden de Turek de Joodse voorwaarde zelf: die van de ger, de vreemdeling die de Wet beveelt lief te hebben omdat men zelf dientengevolge bent geweest. Zij maakten van deze opgelegde anders-zijn niet een teruggetrokken wond, maar een wijze van in de wereld zijn — ingebed in een kleine stad zonder erin op te gaan, verbonden door de zeer naam die zij droegen met het Oosten, met de buur, met het verre. En toen alles werd vernietigd, brachten zij de laatste en de meest verheven trouw tot uitdrukking, die van de Herinnering: zakhor. Dit Grote Boek is niets anders dan de voortzetting van dit gebod — de naam Turek spreken opdat de verdwenen wereld die hij aanwijst niet volkomen verloren zij.