Familie Tulchinsky

Podolië was, from the end of the Middle Ages, one of the densest Jewish settlement territories in Eastern Europe. Tulchine appears there as a manorial town of the Republic of the Two Nations (Poland-Lithuania), endowed with an organized community (kehilla), a synagogue, a rabbinical court and the classic charitable institutions of Ashkenazi Judaism: the hevra kaddisha (funeral confraternity), the hekdesh (hospice for the poor and travelers) and dowry funds for girls without means. These institutions, common to all the kehillot of Podolia, embodied the cardinal value of tsedaka — justice-charity — and of hakhnassat orḥim, the welcome of the stranger and the destitute, which the tradition of Israel places at the heart of collective life. The name Tulchinsky preserves in hollowed form the trace of this communal organization: it designates someone whom his city identified and recognized.

Podolia was also, in the seventeenth and eighteenth centuries, a crossroads of the great spiritual currents of Eastern Judaism. It was in this region that Hasidism of the Baal Shem Tov was born in the eighteenth century, and it was also there that the messianic crises of Sabbateanism and Frankism spread. Tulchine, like its neighbors, was traversed by these debates on the Law, piety and the relationship to fault — debates where the very conception of halakha and fidelity to the covenant was at stake. The Tulchinsky lineage, by bearing the name of this town, inscribes itself in a spiritual geography where popular fervor and Talmudic study disputed and complemented each other.

Geen enkele gebeurtenis heeft de Joodse herinnering aan Toultchine zo diep getekend als de Kozakken-opstand van Bogdan Khmelnytsky in 1648-1649. Toen Kozakken- en Tataarse troepen over Podolië en Volhynië spoelden, werd Toultchine het toneel van een van de pijnlijkste episoden, uitvoerig beschreven door Joodse kroniekschrijvers uit die tijd, vooral Nathan Hanover in zijn Yeven Metsula (« De diepe moeras »). Volgens de traditie overgeleverd door deze kronieken werden de Joden van Toultchine, die zich in het fort schuilhielden naast de Poolse adel, na verraad aan de aanvallers overgeleverd, en velen stierven als martelaren liever dan hun geloof af te zweren. De latere rabbijnse gemeenschap plaatste deze slachtoffers onder de kedoshim, de « heiligen » gestorven voor de heiligmaking van de Naam (kiddoush ha-Shem).

Hier antwoorden herinnering en archief elkaar voorzichtig: de kronieken uit de 17ᵉ eeuw vergroten vaak de getallen, en hedendaagse historici wijzen op het onderscheid tussen het opbouwend verhaal en de demografische werkelijkheid. Wat vaststaat, is de werkelijkheid van een bloedbad en zijn blijvende inwerking op het collectieve bewustzijn van Israël, waar Toultchine zich aansloot bij de lange litanie van rouwende gemeenten, herdacht in de selikhot en martelaarregisters. Voor de Tulchinsky-lignée is dit hoofdstuk geen anekdote: het fundeert de geheugenbelasting van de naam. De naam Toultchine dragen na 1648, betekent het souvenir dragen van een kiddoush ha-Shem — deze deugd van absolute trouw tot in de vernietiging, die de Joodse traditie beschouwt als het hoogtepunt van getuigenis.

Met de verdelingen van Polen aan het einde van de achttiende eeuw kwamen Podolië en Toeltsjin onder de soevereiniteit van het Russische Keizerrijk. De Joden van de regio werden toen opgesloten in de Zone van Vestiging (tcherta ossedlosti), dat uitgestrekte westelijke gebied waarbuiten hun in principe verboden was zich te vestigen. Het was binnen dit beperkende wettelijk kader dat de erfelijke familienamen zich definitief vestigden: de Russische volkstellingsregisters van het begin van de negentiende eeuw registreerden families onder de naam Tulchinsky, wat hun verbinding aan de stad aangeeft. Toeltsjin werd toen een typische shtetl van Russisch Podolië, levend van kleine handel, handwerk, straathandel en textiel- en leerbewerkingsberoepen, in een nauw gecontroleerde subsistentie-economie.

De communautaire vitaliteit bleef echter onder druk bestaan. De Joodse families van Toeltsjin, zoals die van heel de Zone, onderhielden lagere scholen (hadarim), studeerkamers (batei midrash) en ondersteuningsverenigingen. De gehechtheid aan talmoedische kennis en het onderwijs van kinderen — de talmud torah, verschuldigd zelfs aan de armsten — drukten daar een oude overtuiging uit: dat studie een vorm van gerechtigheid is en dat geen kind van Israël in onwetendheid van de Wet mag achtergelaten worden. Het was uit deze voedingsbodem van volhardend leren, waar men zowel de geleerde als de eerlijke ambachtsman waardeerde, dat de Tulchinsky-generaties zouden voortkomen die aan het einde van de negentiende eeuw de weg van emigratie zouden inslaan.

Vanaf de jaren 1880 versnelden de pogromes die volgden op de moord op Alexander II, economische ellende en discriminatoire wetten de massale exodus van de Joden uit de Pale of Settlement. De Podoliërs bereikten eerst de grote steden — Odessa, Kiev — en vervolgens, met honderdduizenden, de havens voor vertrek naar Amerika. De Tulchinsky's namen deel aan deze eeuwoudse beweging. De naam, tot dan toe beperkt tot Podolië, verspreidde zich naar de Verenigde Staten, Canada, Argentinië en Zuid-Afrika, volgend de grote assen van de moderne asjkenazische diaspora. Elke familie nam met zich mee, in haar patroniem, de herinnering aan een stad die zij nooit meer zou zien.

De vestiging van deze migranten in de Nieuwe Wereld was aanvankelijk een beproeving van arbeid : confectieatelier, straathandel, kleine handeltjes, voordat de geleidelijke opklimming naar vrije beroepen en onderwijs. Dit traject, opgebouwd uit uithouding en solidariteit — de landsmanshaftn, verenigingen van afkomstige uit dezelfde stad, die elkaar wederzijdse hulp verleenden en de herinnering aan de shtetl repatrieerden — illustreert opnieuw de deugd van onderlinge hulp (gemilout hassadim) en deelname aan het collectieve leven. De Canadese Joodse gemeenschap, in het bijzonder, werd gebouwd op deze matrix van immigranten uit Oost-Europa, zoals de historicus Gerald Tulchinsky heeft aangetoond, wiens werken de oorsprong en de verankering van deze bevolking hebben uitgewerkt [Gerald Tulchinsky, Taking Root, 1993].

Onder de moderne dragers van de naam neemt de Canadese historicus Gerald Tulchinsky een bijzondere plaats in, omdat hij de joodse geschiedenis tot object van rigoureuze wetenschap heeft gemaakt. Hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Queen's in Ontario, is hij auteur van werken die referentiewerken zijn geworden over de joodse ervaring in Canada. In Taking Root: The Origins of the Canadian Jewish Community schetst hij de vorming van deze gemeenschap vanaf haar eerste kernen tot aan de immigratiegolven uit Oost-Europa [Gerald Tulchinsky, Taking Root, 1993]. In Canada's Jews: A People's Journey omvat hij de gehele weg van een volk, van haar instellingen en interne spanningen, over bijna twee eeuwen [Gerald Tulchinsky, Canada's Jews: A People's Journey, 2008].

Dat de naam van een in 1648 rouwende Podolische stad zich drie eeuwen later op de omslag van werken terugvindt die stem en geheugen geven aan een hele gemeenschap, is geen betekenisloze toeval. Hier ligt als het ware een vervulling van een deugd die de joodse traditie in hoog aanzien houdt: de zakhor, de plicht van herinnering, en de bijdrage aan kennis. Door de geschiedenis van de zijnen te schrijven met de instrumenten van wetenschappelijk onderzoek, heeft een Tulchinsky onder een seculiere en geleerde vorm de oude functie van gemeenschapschroniqueur voortgezet — degene die erop toeziet dat noch de beproevingen noch de worteling worden vergeten. Het is, op het gebied van intellect en overdracht, een manier om de gemeenschap van Israël te dienen.

Het lot van Toultchine in de twintigste eeuw was opnieuw tragisch. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Podolië opgenomen in de Transnistrie, dit territoir onder Roemeense bestuur waar nazi-Duitsland en zijn bondgenoten talloze Joden deporteerden en vernietigden. Toultchine werd een verzamelings- en deportatieplaats; zijn Joodse gemeenschap, die er sinds eeuwen aanwezig was, werd vernietigd of verspreid. De shtetl die haar naam aan de Tulchinsky's had gegeven, hield op te bestaan als levende Joodse wereld. De familienaam draagt nu ook het gewicht van deze verdwijning: voor velen is hij geworden een van de laatste tastbare sporen van een uitgewiste aanwezigheid op de aarde.

Maar deze naam is niet alleen een grafschrift. Verspreid over de diaspora's van Amerika en geworteld in Israël, blijft hij gedragen, overgedragen, ingeschreven in burgerlijke registers, professionele adresboeken, wetenschappelijke werken. In deze voortduring zou de Joodse traditie een vorm van overwinning van zakhor op de vergetelheid en van het leven op de vernietiging herkennen. Elk kind dat tegenwoordig de naam Tulchinsky ontvangt, herleeft vaak zonder het te weten de herinnering aan een stad in Podolië, aan haar martelaren van 1648, aan haar ambachtslieden van de Verblijfsplaatszone, aan haar emigranten en haar vermisten. De naam maakt de verbinding — dat is zijn diepste functie — tussen het lot van een familie en de collectieve herinnering van een geheel volk.

De lignage Tulchinsky laat zich niet herleiden tot een lineaire genealogie: het is eerst een naam, en die naam is een herinnering. Van de kehilla in Podolië tot de havens van de Atlantische Oceaan, van het martelaarschap van 1648 tot de vernietiging van Transnistrië, van de ambachtsman van de shtetl tot de historicus van de Universiteit Queen's, wat deze verspreide figuren verbindt is niet alleen het bloed, maar de dunne en hardnekkige draad van een geclaimde oorsprong: Toultchine.

Moeten we de deugd benoemen die deze lignage het beste heeft uitgedrukt, dan is het de zakhor — de plicht van herinnering — en de trouw die daaraan gepaard gaat. Trouw van de martelaren die in 1648 de kiddoush ha-Shem verkoos boven afzwering; trouw van de families uit de Zone van Vestiging die onder dwang studie en onderlinge hulp handhaafden; trouw van de emigranten die de naam van hun stad tot aan de uiterste grenzen van de diaspora meenamen; en trouw, ten slotte, van degene die van de herinnering aan zijn volk een wetenschappelijk onderwerp maakte. Door in zijn patroniem de herinnering aan een verwoeste plaats mee te dragen, belichaamt de lignage Tulchinsky wat in de traditie van Israël het meest constant is door de eeuwen en continenten heen: de verplichting zich te herinneren, en van herinnering een daad van leven te maken. Daarin sluit de singuliere geschiedenis van een familie zich aan bij de grote collectieve herinnering van Israël.