Familie Touitou

De Judeo-Maghrébijnse onomastiek is een veeleisende discipline, omdat namen hier aan meerdere logica's gehoorzamen: bijnamen afgeleid van beroepen, bijbelse verwijzingen, toponiemen van oorsprong, genegenheidsvoorkeuren of dierenachtige bijnamen. De naam Touitou bevindt zich op het kruispunt van twee interpretaties die goed worden ondersteund door specialisten.

De eerste hypothese, de zoönymische genoemd, verbindt de naam met het Arabische tûtû. De familienaam, gedragen door Joden uit Noord-Afrika, zou kunnen corresponderen met deze term die een klein lijster aanduidt. Een dergelijke oorsprong zou niets ongerijmds hebben in de Maghrébijnse context, waar veel Joodse familienamen afstammen van dierennamen of vertrouwde bijnamen, vaak door lettergrependherhaling, een frequent middel in Arabische en Berberse hypocoristica. De herhaling Tou-Tou roept precies dit type genegenheidsvorming op, degene die moeders en vaders aan hun kinderen doorgeven voordat de administratie het in definitieve letters in de burgerlijke registers inschrijft.

De tweede hypothese, de toponiemische genoemd, verbindt de naam met de regio Touat. Volgens genealogische woordenboeken was de naam Touati eens frequent onder Joodse Berberse bevolkingen en duidt degene aan die afkomstig is uit het Touat, een groep oasen in de Algerijnse Sahara; zijn varianten omvatten Tuati, Toati, Toaty. In dit perspectief zou Touitou een afgeleide of diminutieve vorm van Touati zijn. De familietraditie zelf volgt dit spoor: de naam Touitou zou voortkomen uit het woord Touati dat degene aanduidt die afkomstig is uit het Touat, een groep oasen gelegen in de Sahara in Algerije, een regio bekend om zijn woestijnlandschappen en handelswegen. Deze zelfde familiale bron erkent echter de gelijktijdige aanwezigheid van beide leeswijzen, aangezien een ander interpretatie de naam Touitou verbindt met het Arabische tûtû.

Hier beantwoorden overgedragen herinnering en wetenschappelijke hypothese elkaar zonder elkaar uit te sluiten. Voorzichtigheid gebiedt beide sporen als even waarschijnlijk voor te stellen: de ene wortelt de naam in de Saharaanse aardrijkskunde, de ander in het volkslexicon. Het is bovendien niet uitgesloten dat zij elkaar wederzijds hebben versterkt, de klankelijke nabijheid tussen de vormen heeft vervagingen en herinterpretaties in het volk door de eeuwen heen bevorderd. Deze gelijktijdigheid van twee ontstaamsverhalen getuigt van een opmerkelijke herinneringseerlijkheid: in plaats van een enkele gemakkelijke versie op te leggen, bewaart de familietraditie de ambivalentie, trouw daarin aan een deugd die het jodendom goed kent — namelijk dat meerdere mogelijke interpretaties van dezelfde tekst gelijktijdig worden vastgehouden, zonder ze tot een enkele gesloten waarheid te reduceren.

Indien men de toponymische hypothese aanneemt, ligt de bakermat van de lignée in de Touat, een uitgestrekt complex van oasen in de Sahara in Algerije, rondom plaatsen als Adrar, Tamentit en Tementit. Deze regio kende in de late Middeleeuwen een substantiële joodse aanwezigheid, geattesteerd door Arabische bronnen en door de archeologie van begraafplaatsen en oude wijken. Tamentit werd lange tijd beschouwd als de joodse hoofdstad van de Touat, een kruispunt van de transsaharische handel in goud, zout en slaven tussen Subsaharisch Afrika en het mediterrane Maghreb.

Deze welvaart werd abrupt onderbroken aan het einde van de vijftiende eeuw. De jurist en prediker Muhammad al-Maghili, vijandig tegenover de joodse aanwezigheid, preekte de vernietiging van synagogen en de verbanning of geforceerde bekering van de gemeenschappen van de Touat in de jaren 1490, gebeurtenissen die gelijktijdig waren, door een opvallende chronologische toeval, met de verbanning uit Spanje van 1492. De synagoge van Tamentit werd vernietigd en de gemeenschap verspreid. De overgebleven Joden vluchtten naar het noorden en westen, zaden verspreidend in de steden en dorpen van het Maghreb, waar zij de herinnering aan hun oorsprong zouden hebben doorgegeven in de vorm van de naam Touati, vervolgens van zijn derivaten.

Deze algemene context past in de lange geschiedenis van de Noord-Afrikaanse Joden, wier gemeenschappen diep werden herconfigureerd door de Iberische vervolgingen. De Sefardische Joden zijn de leden van de historische joodse gemeenschappen die in of afkomstig zijn van het Iberisch schiereiland, vooral Spanje en Portugal; tegenwoordig duidt de term vaak op Joden uit het Maghreb — Marokko, Algerije, Tunesië, Libië. De verspreiding van de Joden van de Touat en de gelijktijdige komst van de ballingen uit Spanje droegen eraan bij het menselijk landschap vorm te geven waarbinnen een naam als Touitou zich kon vestigen en doorgeven.

De Joden van de Touat, vóór hun verspreiding, beoefenden een judaïsme dat deels werd bepaald door geografische isolatie en de noodzaken van handel. Zij waren onmisbare bemiddelaars tussen de subsaharische en mediterrane werelden, transporteurs van goederen, talen en kennis. Deze interfacerol, dit vermogen om verschillende universa bij elkaar te houden, verdween niet met de ballingschap; het vond een nieuw leven in andere vormen in de kustanden van het Maghreb, vervolgens, eeuwen later, in de grote diaspora's van Europa en Amerika. Dat een afstammeling van deze lignée zich eeuwen na de verbanning uit de Touat bevindt op het kruispunt van de middeleeuwse Franse traditie en de moderne Israëlische universiteit, bruggen bouwend tussen de commentatoren van de twaalfde eeuw en de lezers van de twintigste, kan worden gelezen als de voortzetting, in een intellectuele en spirituele vorm, van dit oude passeursvak.

Om de verspreiding van de naam Touitou te begrijpen, moet men zich de gelaagdheid van de Joodse gemeenschappen in Noord-Afrika voor ogen stellen. In de Middeleeuwen, voordat zij in 1492 door christelijke autoriteiten werden verbannen naar aanleiding van de Reconquista, hadden de Sefardische Joden deelgenomen aan de intellectuele bloei van het Iberisch schiereiland. Deze uitzetting veroorzaakte een toestroom van ballingen naar de Maghreb, waar zij oudere autochtone gemeenschappen ontmoetten.

In Tunesië vooral gaan bepaalde Joodse families enkele eeuwen terug voordat de Iberische ballingen aankwamen. Families die zich lang vóór de komst van de Joden uit Spanje in Tunesië hadden gevestigd, hebben gedurende hun geschiedenis talrijke belangrijke personen voortgebracht, zoals de Joodse arts Salomon Schemma, die in de 8e eeuw leefde en wordt genoemd in verband met de middeleeuwse Arabische historicus Ibn Khaldoun. Deze historische diepte illustreert hoe het jodendom in de Maghreb niet tot de enkele Sefardische component na 1492 kan worden teruggebracht: het stapelt autochtone lagen, zogenaamde toshavim, en Iberische lagen, zogenaamde megorashim, op elkaar.

Familienamen weerspiegelen deze diversiteit. Klassieke namenregisters classificeren Noord-Afrikaanse Joodse patroniemen volgens hun oorsprong: Arabisch, Hebreeuws, Berbers of Iberisch. Daarin leest men bijvoorbeeld dat bepaalde namen van het Arabisch afstammen, zoals Sebbagh dat verven betekent, of Sebti, dat uit de stad Ceuta afkomstig is die in het Arabisch Sabta heet, of dat anderen van het Hebreeuws afstammen, zoals Hazan dat kantor of schatbewaarder van de gemeenschap betekent. In deze typologie behoort Touitou tot de Arabische volkstaalkategorie (via tûtû) of tot de Sahelse toponiemkategorie (via de Touat), wat er een getuige van maakt van de complexiteit van de Judeo-Maghrijnse namenstructuur.

Deze diversiteit van oorsprong weerspiegelt ook een diversiteit van praktijken en religieuze gevoeligheden. Hoewel de halakha in grote lijnen gemeenschappelijk is, verschillen de liturgische tradities, de rouwe- en huwelijksgebruiken, de manieren van kennisoverdracht van gemeenschap tot gemeenschap. De toshavim van de Maghreb hadden eigen rituelen ontwikkeld, gekenmerkt door Berberse en Arabische invloeden; de megorashim brachten de tradities van Toledo, Córdoba en Sevilla mee, de herinnering aan het gouden Andalusische tijdperk, en een opvatting van Talmudstudie erfgenaam van de grote Iberische academies. Uit deze ontmoeting ontstonden originele synthesen, waarvan de rabbijnse commentaren en de responsa (halakhische vragen en antwoorden) die gedurende eeuwen van gemeenschap tot gemeenschap circuleerden, het meest uitgewerkte getuigenis zijn.

De geografische verspreiding van de naam Touitou en verwante vormen ervan volgt die van de grote joodse gemeenschappen in de Maghreb. Als het oorspronkelijke centrum zich waarschijnlijk in Centraal-Maghreb bevindt — Algerije, en vooral de Saharische grenzen als men de etymologie van de Touat volgt — verspreidde de achternaam zich vervolgens naar de kustensteden en naar buurlanden.

De gegevens over de verspreiding van verwante namen bevestigen deze verankering. Voor de vorm Touati, waarvan Touitou een afgeleide zou zijn, vermelden de opstellingen een aanwezigheid in de departementen Algiers en Oran evenals in Marokko, met varianten zoals Toati, Toaty, Touaty. Deze verspreiding over koloniaal Algerije en Marokko getuigt van mobiliteit binnen de Maghreb, waar joodse families zich verplaatsten langs commerciële routes, economische mogelijkheden en politieke wisselvalligheden.

De Franse koloniale periode, vanaf 1830 in Algerije en vervolgens met de instelling van protectoraten over Tunesië (1881) en Marokko (1912), veranderde de juridische en sociale positie van deze gemeenschappen diepgaand. In Algerije had het decreet-Crémieux van 1870 het Franse burgerschap aan de Joden van Algerije verleend, hen juridisch onderscheidend van hun moslimgenoten en hun relatie tot de koloniale staat transformerend. Dit onderscheid had aanzienlijke gevolgen voor familiale trajecten: versnelde scholing in het Frans, toegang tot vrije beroepen, sociale stijging voor sommigen, nieuwe vormen van marginalisatie voor anderen. De namen werden geschreven, genormaliseerd, soms verfranst door opeenvolgende administraties, wat een deel van de waargenomen orthografische diversiteit verklaart.

In Tunesië was de gemeenschapsinrichting gebaseerd op gestructureerde rabbijnse instellingen: in kleine steden was het een dayan die belast was met het uitreiken van rechtvaardigheid, waarbij het rabbijnse tribunaal als hoger beroepsinstantie diende. Een van de zwaarste straffen waarover deze gemeenschapsjustitie beschikte was de herem, of uitsluitingsverklaring. De herem, joodse versie van excommunicatie, werd openbaar gemaakt in de synagoge. Het was in dit institutionele kader, bestaande uit rabbijnse tribunalen, synagogen en broederschappen, dat de families die de naam Touitou droegen, leefden, baden en hun identiteit doorgaven.

Onder de gedocumenteerde figuren van de lineage Touitou is de meest opvallende ongetwijfeld Elazar Touitou (1929–2010), professor aan de universiteit Bar-Ilan in Ramat Gan, in Israël, en één van de grote specialisten van parshanut — de kunst van bijbelse exegese — van zijn generatie. Zijn leven en werk vormen de meest volmaakte uitdrukking binnen deze lineage van die kardinale deugd van het jodendom die de passie voor studie en commentaar van de heilige tekst is.

Zijn meesterwerk, gepubliceerd in het Hebreeuws in 2003 door de pers van de universiteit Bar-Ilan, draagt een titel die op zich al een hele filosofie van interpretatie uitdrukt: Exegesis in Perpetual Motion: Studies in the Pentateuchal Commentary of Rabbi Samuel ben Meir. De commentator die hij bestudeert, de Rashbam — acroniem van Rabbi Samuel ben Meir, die rond 1080–1160 leefde — is één van de grootste vertegenwoordigers van de methode van peshat, dat wil zeggen de letterlijke en contextuele interpretatie van de bijbelse tekst, in tegenstelling tot derash, de homiletische en allegorische interpretatie. Rashbam was de kleinzoon van Rashi, zelf de meest gelezen bijbel- en talmudecommentator in de gehele joodse geschiedenis, en behoorde tot de school van de Tosafisten in Noord-Frankrijk in de middeleeuwen. Het bestuderen van Rashbam betekent dus het hart zelf betreden van het debat over hoe de joodse traditie haar eigen grondteksten moet lezen.

Wat het werk van Elazar Touitou aan het licht brengt, is van aanzienlijk belang voor de joodse intellectuele geschiedenis. Door de exegetische methodologie van Rashbam te beschrijven tegen de historische achtergrond van zijn tijd, toont Touitou aan hoe een commentator uit de 12e eeuw, levend in Champagne in een context van interreligieuze controverses met het christendom, een lezing van het Pentateuch ontwikkelt die tegelijkertijd diep geworteld is in de rabbijnse traditie en resoluut gericht is op de letterlijke betekenis van de tekst. Touitou toont ook aan, in andere verwante werken, dat het commentaar van Rashi zelf een dialoog — soms polemisch — aangaat met de gelijktijdige christelijke exegese, vooral over de eerste hoofdstukken van Genesis. Deze genuanceerde en gedocumenteerde these plaatste Touitou in het centrum van een internationaal academisch debat over de verhoudingen tussen middeleeuwse joodse exegese en haar christelijke intellectuele context.

De titel gekozen voor zijn boek — Exegesis in Perpetual Motion — is niet alleen een academische formule; het is een verklaring van hermeneutisch geloof. De heilige tekst wordt nooit uitgeput door een commentaar: elke generatie keert er toe terug, ontdekt er nieuwe betekenislagen in, voert er een onderbroken dialoog mee met vorige generaties. Dit is precies deze opvatting van interpretatie als voortdurende beweging, als talmud Torah — Torasterudie — zonder aanwijsbare einde, die het jodendom door de eeuwen heen heeft gedragen als één van haar diepste waarden. Door zijn werk aldus te noemen, schreef Elazar Touitou zijn eigen onderneming in in deze lange keten, presenteerde hij zichzelf niet als het eindpunt van een reflectie maar als een extra schakel in een levende traditie.

Het werk van Elazar Touitou had aanzienlijke uitstraling. Zijn geschriften openden nieuwe perspectieven in studies over Rashbam, en zijn reputatie was zo groot dat de universiteit Bar-Ilan hem een eervolume wijdde — een festschrift —, verzameling artikelen over bijbelse exegese en joodse commentatoren door de eeuwen heen, opgedragen aan zijn nagedachtenis en zijn werk. Dit soort collectief deel, dat de joodse academische traditie van de Europese universitaire praktijk heeft overgenomen, vormt de moderne vorm van een oud eerbetoon: dat van de gemeenschap van geleerden aan degene die de gemeenschappelijke kennis heeft verrijkt.

Het is treffend vast te stellen dat Elazar Touitou, geboren in 1929 en gestorven in 2010, alle grote breuken van de twintigste eeuw joods heeft meegemaakt: de periode van vervolgingen in Europa, de oprichting van de Staat Israël in 1948, de exodus van Joden uit Noord-Afrika in de jaren 1950–1960, de opbouw van een nieuwe joodse samenleving in het land Israël. Dat hij in deze context van historische omwentelingen zijn leven niet aan politiek of wapens heeft gewijd maar aan exegese — aan het meest fijnzinnig begrijpen van de betekenis van een tekst die tweeënhalf millennium oud is — getuigt van een waarderingsorde waarin kennis en overdracht de eerste plaats innemen. Deze waarderingsorde is precies die welke het jodendom langs haar verspreidingen heeft verdedigd: waar andere volken monumenten van steen hebben opgericht, heeft het joodse volk monumenten van commentaren opgericht, gelaagd, met elkaar dialogerend, bestand tegen alle exile juist omdat zij draagbaar zijn, ingeschreven in geesten evenzeer als op perkamenten.

Voorbij de documentaire bronnen wordt de geschiedenis van een lignée gevoed door de herinnering die families onderhouden en doorgeven. De hedendaagse families Touitou hebben zich zelf voorgenomen hun verhaal van oorsprong vast te leggen, getuigend van een breder beweging van genealogische heraaneignng binnen de Joods-Maghrébijnse diaspora's.

Deze familiale herinnering geeft de voorkeur aan Saharaanse wortelvorming. Volgens de traditie die door de familie is verzameld, is de naam Touitou afgeleid van het woord Touati, dat degene aanduidt die afkomstig is uit de Touat, een groep oases gelegen in de Sahara in Algerije, een regio bekend om zijn woestijnlandschappen en oases. Dit verhaal heeft de waarde van een stichtingsmythe: het verbindt de lignée aan een precis, beladen plaats met het prestige van de karavanroutes en de ouderdom van het Saharaanse jodendom. De herinnering aan Tamentit en de Touat, ook al is deze niet individueel verifieerbaar, functioneert als een identificatieverankering.

De familiale traditie verdoet echter niet de andere interpretatie, een teken van een opmerkelijke herinnering-eerlijkheid: een andere interpretatie verbindt de naam Touitou met het Arabische tûtû. Deze samenhang van twee verhalen van oorsprong — het ene toponiemisch en edel, het andere vernakulair en genegenheid — illustreert hoe families hun verleden onderhandelen, verschillende versies bewarend in plaats van één enkel op te leggen. In het register van doorgegeven herinnering gaat het niet zozeer om de absolute documentaire waarheid als om de coherentie van het verhaal dat de generaties met elkaar verbindt. Er is in deze weigering van de eenige versie iets dat diep resonneert met de Talmoedische methode zelf: de Mishna rapporteert uiteenlopende meningen niet om ze op te heffen maar om ze te bewaren, omdat « de enen en de anderen woorden van de levende God zijn ». De familiale traditie oefent dus, misschien zonder het te weten, spontaan een vorm van pluralistische hermeneutiek uit.

De naam wordt aldus een immaterieel erfgoed, van vader op zoon doorgegeven, bij elke generatie hergeïnterpreteerd in het licht van beschikbare kennis en gevoeligheden van het moment. In dit perspectief is de keuze van Elazar Touitou om zijn leven aan commentaar en exegese te wijden niet vreemd aan deze familiale grond: een lignée die er in slaagde meerdere verhalen over zichzelf te bewaren zonder deze tot één te reduceren is misschien niet vreemd aan de praktijk van meervoudig commentaar, van de opeenstapeling van interpretaties, van die voortdurende beweging van herlectuur die zijn werk nauwkeurig heeft gevierd. De samenhang is misschien niet toevallig: families die hebben leren leven in de dubbelzinnigheid van oorsprong zijn vaak degene die het best hebben begrepen dat elke tekst, zoals elke naam, drager is van meerdere betekenissen tegelijk.

De twintigste eeuw heeft het bestaan van de Joden van Noord-Afrika ingrijpend veranderd. De dekolonisaties, de oprichting van de Staat Israël in 1948, en vervolgens de onafhankelijkheid van Marokko en Tunesië in 1956 en van Algerije in 1962, veroorzaakten een bijna totale uittocht van de Joods-Maghrébijnse gemeenschappen. De dragers van de naam Touitou volgden deze grote migratiestromen, voornamelijk naar Frankrijk, Israël, Canada en de Verenigde Staten.

Elazar Touitou, geboren in 1929, behoort precies tot deze generatie van overgang: degenen die in hun vlees de breuk van de voorouderlijke gemeenschappen meemaakten en die in zijn geval koos om zich in Israël te vestigen en daar een academische loopbaan op te bouwen. Zijn aanwezigheid aan de Universiteit Bar-Ilan, een instelling opgericht in 1955 in de geest van het religieuze zionisme, getuigt van de manier waarop nakomelingen van Noord-Afrikaans jodendom hebben bijgedragen aan de opbouw van de nieuwe Israëlische geleerde cultuur. Door in de collegezalen van Ramat Gan de traditie van de Franse middeleeuwse exegese mee te nemen — die van Rashbam en Rashi, de school uit Noord-Frankrijk van het twaalfde eeuw — vervulde Touitou een opmerkelijke synthese: hij droeg aan Israëlische studenten, kinderen van talrijke diaspora's, het intellectuele erfgoed van het middeleeuwse Ashkenazi-Frankrijk over, dat zelf erfgenaam was van de academische wereld voortkomend uit Maghreb. Hij is daarmee een voorbeeldfiguur van wat de Joods-religieuze traditie de transmissieketen noemt — shiloushelet hakabbalah —, deze continuïteit van kennis door tijd en ruimte heen die een van de grote deugden is waarvan het collectieve geheugen van Israël de bewaarder is.

Bovendien wijst de vermelding van Rav David Touitou onder de actieve Torahleraren die online toegankelijk zijn, erop dat de traditie van religieus onderzoek en onderwijs, in hedendaagse vormen, voortleeft binnen deze lignée. De verspreiding van lessen via digitale weg verlengde, in het internetijdperk, dit oude gebaar van transmissie dat gedurende eeuwen het gebaar van de synagogale leerstoel of het hof van de meester was: kennis verspreiden over grenzen heen, degene bereiken die ver weg is, de band handhaven tussen verspreide leden van dezelfde gemeenschap.

Vandaag is de naam solide gevestigd in deze nieuwe gastvrijheidslanden — Frankrijk, Israël, Canada, Verenigde Staten —, waar hij een merkmal van toebehoren tot Noord-Afrikaans jodendom blijft. Deze verspreiding valt samen met de algemene transformatie van de term « sefarade », die thans vaak de Joden van Maghreb aanduidt — Marokko, Algerije, Tunesië, Libië — voorbij de enkele verwijzing naar middeleeuws Spanje. De persistentie van grafische varianten — Touitou, en voor de verwante naam Touati de vormen Tuati, Toati, Toaty, Touaty — getuigt van de wisselvalligheid van de transcriptie van Arabische en Hebreeuwse namen in Latijnse karakters, verricht door koloniale administraties en vervolgens door de burgerlijke stands van de gastvrijheidslanden. Deze orthografische diversiteit is verre van bijzaak en vormt een waardevolle bron voor de genealoog, die onder verschillende schrijfwijzen de eenheid van dezelfde lignée moet kunnen herkennen.

Aan het einde van deze reis verschijnt de naam Touitou als een samenvatting van de Magrebijnse Joodse geschiedenis. Een geslachtsnaam van brede Sefardische oorsprong, algemeen verspreid onder de Joden van Marokko, Tunesië en Algerije, bevat hij in zich de twee grote etymologische hypothesen die voorzichtigheid verbiedt definitief uit elkaar te halen: de Arabische lijster tûtû en de Saharaanse oase van Touat, via de naam Touati.

De lignée Touitou, of men haar nu veronderstelt voort te komen uit de Joden van Touat, verstrooid aan het einde van de 15de eeuw, of geworteld in het inheemse milieu van Magrebijnse gemeenschappen, illustreert de historische diepte en mobiliteit van een Noord-Afrikaans jodendom van meerdere eeuwen. Van Tamentit tot de hedendaagse metropolen van de diaspora heeft de naam gereisd, zich orthografisch getransformeerd, en blijft betekenis geven aan een samenhang.

Maar dit boek kan nu iets nauwkeuriger benoemen. De figuur van Elazar Touitou — geboren in 1929, overleden in 2010, professor aan Bar-Ilan, auteur van een meesterwerk over de exegese van de Rashbam — geeft deze lignée een intellectueel gezicht en een spirituele resonantie die louter onomastische gegevens niet konden bieden. Erin concentreert zich wat deze lignée, boven alle deugden van het jodendom, het best heeft uitgedrukt: de passie voor studie, de trouw aan de parshanut — de kunst van het lezen en herlezen van de heilige tekst —, en het overtuiging dat interpretatie altijd « in voortdurende beweging » is, dat zij niet stopt, dat zij zich niet op zichzelf sluit, dat zij van nature openligt voor de volgende generaties.

Deze deugd is diep joods. Zij gaat terug tot de geschillen van de wijzen van de Michna, die minderheidsopvattingen bewaarden opdat niemand zijn stem in de geschiedenis zou verliezen. Zij loopt door de eeuwen van de responsa-literatuur, waar rabbijnen uit alle hoeken van de wereld elkaar schriftelijk antwoordden over enorme afstanden heen, een denkgemeenschap in stand houdend ondanks geografische verspreiding. Zij belichaamt zich in de Rashbam zelf, die het durfde voor te stellen letterlijke lezingen waar zijn eigen grootvader Rashi de weg van de midrash was gevolgd, niet uit onrespect maar uit liefde voor de tekst in al zijn lagen. En zij uit zich volledig in het werk van Elazar Touitou, die ervoor koos zijn hele leven te wijden aan het begrijpen hoe een wijze uit de 12de eeuw de Thora las — opdat deze lezing op haar beurt zou worden overgedragen aan de generaties van de 21ste eeuw.

Het is deze verwevenheid tussen het enkele lot van een familie en het collectieve geheugen van Israël die de naam Touitou zijn werkelijke draagwijdte geeft. Een lignée mogelijk geboren in de Sahara-oasen, verstrooid door de geweld van vervolgingen, hersteld in de steden van het Maghreb, opnieuw verstrooid door dekolonisaties, en die uiteindelijk in Israël en in de diaspora's een nieuwe vorm van wortelschot vindt — niet in een vaste grond, maar in de tekst en zijn voortdurende commentaar. Het komt aan de toekomstige generaties om het onderzoek voort te zetten aan de hand van burgerlijke registers, gemeenschapsregisters en familiegeheugen, teneinde wat onderzoek vandaag slechts als waarschijnlijk kan voorstellen om te zetten in gedocumenteerde zekerheden. Maar één ding is zeker: in deze lignée is de tekst nooit gestopt met worden bestudeerd, en exegese is nooit opgehouden in beweging te zijn.