Familie Torres

Het patroniem Torres behoort tot de Iberische laag van Joodse namen. Toponymisch van aard — het roept een versterkte plaats op, een « toren », een veelvoorkomende plaats in de geografie van Castilië, Aragonië en Portugal — werd het gedragen door zowel Joodse als christelijke families in het schiereiland. Deze ambiguïteit is geen toeval: aan het einde van de vijftiende eeuw produceerden gedwongen conversies en massadoopingen een bevolking van conversos die vaak de naam behielden die zij vóór hun doop droegen. De geleerde traditie herinnert eraan dat veel van deze Sefardische families, toen zij terugkeerden naar het judaïsme in hun gastland, namen van schijnbaar christelijke aard behielden — Fonseca, Lopes, Mendes, Pinto, Rodrigues — erfgoed van hun leven als geconverteerden [I cognomi degli ebrei italiani / JoiMag].

Torres behoort tot dezelfde familie van « Portugese » namen die de Sefardische diaspora rond de Middellandse Zee verspreidde. De familiale mémoire, zoals zij zich in deze geslachtlijnen overdraagt, plaatst de oorsprong in de Iberische koninkrijken vóór 1492, alvorens het verbanningsbesluit van Spanje en de gedwongen bekering van Portugal in 1497 deze gemeenschappen verspreidden. Het is hier noodzakelijk onderscheid te maken tussen wat de traditie stelt en wat het archief kan bewijzen: geen archiefstuk verbindt op continue wijze een middeleeuwse Torres-familie uit Spanje met die welke men later in Italië aantreft. Wat men met zekerheid kan vaststellen, is de aanwezigheid van de naam onder de Joden van Italië in de twintigste eeuw, zoals Schaerf vastlegde [Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925, ref:1].

In deze naam leest men reeds een kardinale deugd van het judaïsme: de trouw van de mémoire. Een patroniem dragen dat van het verloren schiereiland erfde, in ballingschapland, was het vergetelheid weigeren — van zijn eigen naam een gedenksteen maken, naar het voorbeeld van het bijbelse zakhor dat gebiedt zich te herinneren. De geslachtlijn Torres, als zoveel andere Sefardische families, belichaamt aldus deze koppigheid om de draad niet te verbreken, een waarde die de traditie van Israël van generatie op generatie heeft gedragen.

De historische context waarin een naam als Torres in Italië terechtkwam, is degelijk gedocumenteerd. De uitzetting uit Spanje in 1492 en de Portugese maatregelen van 1497 dreven exilstromen naar Italië die de kaart van het schiereilandse judaïsme opnieuw tekenden. Venetië was een van de eerste toevluchtsoorden: al in 1492 waren Séfarades — onder wie de beroemde Isaac Abravanel — door de stad van de Dogen getrokken, en al in 1516 dwong de Venetiaanse regering joden om in het geto te wonen, een naam die een universele nawerking zou hebben [Sephardic Genealogy, Jews of Venice].

De ontvangst van deze ballingen was ongelijk, maar werkelijk. In de Mezzogiorno evenals in de staten van het centrum en het noorden vonden Iberische joden bestaande gemeenschappen — italkim van Italiaans ritueel — waarmee zij zich soms vermengden, van wie zij zich vaak onderscheidden, geleidelijk aan het Séfaradische ritueel naar voren brengend [Nicola Ferorelli, Gli ebrei nell'Italia meridionale dall'età romana al secolo XVIII, 1966, ref:10 ; Attilio Milano, Storia degli ebrei in Italia, 1963, ref:11]. De periode van de Renaissance, met name bestudeerd door Robert Bonfil, zag deze gemeenschappen een opmerkelijke intellectuele en economische dichtheid bereiken, tussen kooplieden, artsen, drukkers en talmudisten [Robert Bonfil, Gli ebrei in Italia nell'epoca del Rinascimento, 1991, ref:9].

In deze collectieve beweging — en niet door een persoonlijk attesteerd wapenfeit — moet de aankomst van de naam Torres in Italië worden geplaatst. De deugd die zich daarin uitdrukt, is tweeledig. Aan de kant van de ballingen is het de sterkte van geest van degenen die worden ontworteld en elders een leven van geloof herbouwen; aan de kant van de ontvangende gemeenschappen en de vorsten die hen opnamen, is het de gastvrijheid tegenover de vreemdeling — de ger van de Bijbel —, dit herhaalde gebod dat beveelt de vreemdeling niet te onderdrukken « want gij zijt vreemdelingen geweest in Egypteland ». Het Italiaanse schiereiland was, in dit opzicht, een van de tonelen waar de gedachtenis van Israël concreet het verband met de vreemdeling ervoer, nu eens toevluchtsoord en dan weer plaats van opsluiting.

Als een plaats de geschiedenis van Sefardische families in Italië concentreert, dan is het Livorno. De chronologie daarvan is duidelijk: in 1593 ontvangen de joden van de Medici's het recht zich in deze havenstad van het groothertogtum Toscane te vestigen; de eerste joodse begraafplaats wordt rond 1600 gesticht dicht bij de Fortezza Nuova, en de eerste synagoge, de Tempio Maggiore, in 1603 [Sephardic Genealogy, Jews of Livorno]. Deze rechten — de beroemde Livornine — maakten van de stad een magneet voor Sefardische kooplieden uit heel de Middellandse Zee.

Livorno vertoont een bijzonderheid die historici onderstrepen: het was de enige Italiaanse stad met een aanzienlijke joodse aanwezigheid die nooit een getto heeft ingesteld, waardoor het het centrum van het Sefardische joodse leven in Italië werd [JoiMag, Né Ashkenaziti né Sefarditi]. De bevolking bestond daar voornamelijk uit "Portugese" Sefarden en italkim, waarbij de laatsten sterk in de Sefardische wereld waren geïntegreerd [Sephardic Genealogy, Jews of Livorno]. In de zeventiende en achttiende eeuwen kwamen daar ook joden uit Noord-Afrika bij, met namen als Busnach, Elhaik, Racah of Sasportas, wat de complexiteit van deze Middellandse-Zeemelting aangeeft [JoiMag, Né Ashkenaziti né Sefarditi]. In dit type gemeenschappen — Livorno, maar ook Pisa, Ancona, Ferrara, Modena en Venetië, steden waar de huizen Este en Medici de Sefardische vestiging toestonden [MyHeritage, Italian Jewish Surnames] — vond een familie met een Portugese naam als Torres natuurlijk haar plaats.

Livorno was ook, en vooral, een centrum van joodse eruditie [MyHeritage, Italian Jewish Surnames]. Daar manifesteert zich een voornaam deugd van de traditie van Israël, de liefde voor studie en de overdracht van talmudische kennis. De "naties" van Portugezen onderhielden scholen, academies en Hebreeuwse drukkerijen; de handel voedde liefdadigheid van de gemeenschap — broederschappen van weldadigheid, de uitzet van wezen, de vrijkoping van gevangenen — concrete uitingen van de tsedaka, deze gerechtigheid-liefdadigheid die de joodse Wet tot plicht verheft. Door zich in deze samenleving in te schrijven, nam een Sefardische geslacht in Italië deel aan een dubbele roeping: economische actie in dienst van de stad en het onderhoud van een religieuze kennis die van deze havens geestelijke hoofdsteden van de diaspora maakte.

Het documentaire ankerpunt van deze lignage blijft het werk van Samuele Schaerf. In 1925 publiceerde deze Italiaanse jood in Florence een opusculum getiteld I cognomi degli ebrei d'Italia, voorzien van een appendix over de « adellijke joodse families van Italië » [Startmag, I cognomi degli ebrei italiani ; Samuele Schaerf, ref:1]. Schaerf legde daarin uit dat er toen nog geen compleet of onvolledig werk bestond over de familienamen van Italiaanse joden, en dat hij aldus een geduldig verzameld materiaal ter drukkerij gaf, dat hem als onderwerp voor lezingen in verschillende Italiaanse steden had gediend [Libero Pensatore, I cognomi degli ebrei d'Italia]. In dit grondleggende repertorium komt de naam Torres voor.

Eerlijkheid gebiedt de draagwijdte van deze classificatie te nuanceren. De historicus Roberto Bizzocchi heeft benadrukt dat de lijst van familienamen die Schaerf bijeenbracht niet op een rigoureus historisch fundament berust, en dat het onderscheid tussen « joodse » en niet-joodse namen zwak blijft [Startmag, I cognomi degli ebrei italiani]. Dit is precies een snijpunt tussen Geheugen en Archief: de traditie beschouwt Torres als een joodse naam uit Italië, de bron van 1925 noteert het als zodanig, maar de historische kritiek nodigt uit om daarin geen bewijs van continue joodse afstamming te zien. De naam betuigt een aanwezigheid; hij bewijst op zichzelf geen lignage.

Deze voorzichtigheid is zelf een deugd — die van intellectuele bescheidenheid en respect voor de waarheid, die de rabbijnse traditie in het hart van het leren plaatst: niet meer beweringen dan men weet, onderscheid maken tussen zeker en waarschijnlijk, overgeleverd en bewezen. Daarin behoort Schaerfs aanpak, hoe onvolkomen ook, tot een zorg voor Geheugen — de namen van een gemeenschap voor vergetelheid behoeden — die aansluit bij de zakhor van Israël. Dat dit werk in 1925 verscheen, dertien jaar voor de rassenetten, verleent aan deze registratie een ernst die haar auteur toen niet kon meten.

De geschiedenis van de joodse families in Italië kantelt in 1938. De fascistische rassenlaggeving, dat jaar ingevoerd, ontnam de Italiaanse joden hun rechten, sloot hen uit van scholen, beroepen, het openbare leven, en bereidde de voorwaarden voor de catastrofe voor [Enzo Collotti, Il fascismo e gli ebrei, 2003, ref:5 ; Michele Sarfatti, Gli ebrei nell'Italia fascista, 2000, ref:6 ; Marie-Anne Matard-Bonucci, L'Italia fascista e la persecuzione degli ebrei, 2008, ref:4]. De volkstellingen van de joodse bevolking, waaronder die van 1938, transformeerden namenlijsten — vergelijkbaar met die welke Schaerf voor andere doeleinden had opgesteld — in vervolginginstrumenten [Fabio Isman, 1938. L'Italia razzista, 2018, ref:2].

De dagboeken en brieven uit deze periode, verzameld door Mario Avagliano en Marco Palmieri, geven de menselijke maat van de beproeving: de verwarring, de waardigheid, de solidariteit en de angst van Italiaanse joden geconfronteerd met een uitsluiting die uit hun eigen vaderland afkomstig was [Mario Avagliano, Marco Palmieri, Gli ebrei sotto la persecuzione in Italia. Diari e lettere 1938-1945, 2011, ref:3]. Na de Duitse bezetting van 1943 werd vervolging uitroeiing. Het Libro della memoria van Liliana Picciotto registreert namentelijk de joden die tussen 1943 en 1945 uit Italië werden gedeporteerd: het is in dit soort martelaarschap, waarin elke naam een ontrukt individu is, dat het lot van Sefardische families die al lang in het schiereiland waren geworteld, zich openbaart [Liliana Picciotto, Il libro della memoria, 1991, ref:8].

We beschikken hier niet over een naamlijstig dossier van leden van de Torres-lineage; eerlijkheid gebiedt ons deze familie geen individueel lot toe te schrijven dat het geraadpleegde archief niet vaststelt. Maar de toebehoring van de naam aan het in 1925 geregistreerde Italiaanse jodendom volstaat om haar in te schrijven in de gemeenschap van lot van deze zwarte jaren. De deugd die zich hierin openbaart is moed — die van overleven, redden, getuigen — en die vorm van alledaagse heiligheid die de traditie kiddoesh ha-Sjem noemt, de heiligmaking van de Naam door de trouw die standgehouden wordt zelfs in de beproeving. De verhouding tot de oorlog was hier niet een van agressie maar van volharding: die van een minderheid die, ontdaan van het een eeuw eerder verworven burgerrecht, opnieuw moest leren te overleven.

Tussen de opvang van ballingen en de catastrofe van de twintigste eeuw ligt de grote beweging van de emancipatie. Het debat over gelijke rechten voor joden in Italië, geopend in het kielzog van de Verlichting en de Revolutie, loopt van 1781 tot 1848 en bereikt zijn hoogtepunt met de emancipaties van het Risorgimento [Gadi Luzzatto Voghera, Il prezzo dell'eguaglianza, 1998, ref:7]. De joodse families van Toscane, waaronder die van Florence, onderging toen een opmerkelijke integratie in het economische, culturele en burgerlijke leven van de zich vormende natie [Roberto G. Salvadori, Gli ebrei di Firenze, 2000, ref:12].

Voor een Sefaradische lignée die zich in Toscaanse steden had gevestigd, was deze eeuw die van een dubbele beweging: volledige toegang tot de Italiaanse stad en het behoud van een religieuze identiteit. Dit is bij uitstek het snijpunt — het archief van het recht en burgerschap aan de ene kant, het collectieve geheugen aan de andere kant. De joden van Italië werden Italiaans zonder op te houden joods te zijn; zij dienden de Staat, de letteren, de wetenschappen en de kunsten, terwijl zij synagogen en broederschappen onderhielden. Deze betrokkenheid bij het collectieve leven — gemeentelijk, nationaal, wetenschappelijk — drukt een deugd uit die de traditie zonder voorbehoud waardeert: het streven naar het algemeen welzijn, de deelneming aan de opbouw van de stad waar men leeft, naar de lering van de profeet Jeremia om « vrede voor de stad » te zoeken waar men woont.

Het is hier nodig om de tragische ironie van de geschiedenis in te zien: deze zo voltooide integratie maakte de verloochening van 1938 des te harder, toen de Staat die gelijkheid had verleend, deze weer introk. De lignée Torres, evenals de families van haar wereld, zal dit grote cyclus hebben gekend — ballingschap, toevlucht, geleerdheid, emancipatie, vervolging — dat ook dat van het gehele Italiaanse judaïsme is.

Aan het einde van deze weg laat de lignée Torres zich minder vatten door een keten van geverifieerde individuen dan door de collectieve trajectorie waarvan haar naam getuige is. Een Iberische naam gedragen door de Sefardische diaspora, geregistreerd onder de joden van Italië door Samuele Schaerf in 1925, doorkruist zij de grote sequenties van deze geschiedenis: de verwijdering en de route naar Venetië, Livorno en de Toscaanse havens; de bloei van een handels- en geleerde wereld; de emancipatie van de Risorgimento; ten slotte de afgrond van de rassenraciale wetten en de deportatie.

Indien men, boven alles, de deugd moet benoemen die deze lignée het best zal hebben uitgedrukt, is het de getrouwheid van de herinnering — de zakhor. Van generatie op generatie een naam dragen die erfenis is van het verloren schiereiland; deze doorgeven door ballingschap, vestiging, emancipatie en vervolging; zien hoe zij in 1925 wordt geregistreerd door een man die bezorgd is de patroniemen van een gemeenschap voor de vergetelheid te behouden, dertien jaar voordat andere lijsten zouden dienen deze te vernietigen: alles in deze naam spreekt van de weigering van het vergeten. Daarin neemt de lignée Torres deel aan de hoogste roeping van Israël, degene die van herinnering een heilige plicht maakt en van continuïteit, ondanks alles, een overwinning.

Het overige blijft open. Waar het archief ontbreekt, waakt de herinnering — en dit Grote Boek kiest er, in plaats van de stiltes op te vullen door uitvinding, ervoor om hen te eren.