Familie Tomaszewski

Het lezen van een achternaam begint met zijn morfologie. Tomaszewski bestaat uit de Poolse voornaam Tomasz — de Thomas uit de westerse talen, afkomstig van het Aramees tĕʾōmā, « de tweeling » — en het achtervoegsel -ewski, een variant van -ski gehecht aan plaatsnamen. De naam betekent dus, letterlijk, « die van Tomaszew » of « van Tomaszów ». Het gaat om een Poolse woonplaatsnaam die iemand aanduidt die afkomstig is van een van de vele plaatsen genaamd Tomaszew of Tomaszewo, gevormd met de voornaam Tomasz, zelf afgeleid van Thomas [Geneanet]. Volgens de Dictionary of American Family Names duidt de naam op de zoon van Tomasz — « de tweeling » — of degene die uit Tomaszów kwam [Dictionary of American Family Names].

De Poolse topografie wemelt van dergelijke plaatsen. Twee steden vooral hebben zwaar gewogen in de Joodse geschiedenis: Tomaszów Lubelski, in de provincie Lublin, en Tomaszów Mazowiecki, in Mazovië. De eerste dankt zijn naam aan een man: in Polen gaf Tomasz Zamoyski zijn naam aan de stad Tomaszów Lubelski, die voor het eerst in 1615 wordt vermeld [Guild of One-Name Studies]. Dit detail is niet onbelangrijk voor de Joodse geschiedenis, want het was precies in het kielzog van de Zamoyski, een grote magnaten familie, dat zich daar een bloeiende gemeenschap vestigde.

Een naam aan een plaats koppelen is echter een voorzichtig exercice. Zoals de grote onomastische naslagwerken eraan herinneren, kon een identieke achternaam zowel door christenen als door Joden gedragen worden, en de aanwezigheid ervan in een familie impliceert niet noodzakelijk een oorsprong in deze of gene precieze stad [A. Beider; L. Menk, Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands, Avotaynu]. De nauwkeurigheid van de school van Beider bestaat juist daarin om voor elke naam vast te stellen, waar hij aan het einde van de twintigste eeuw werd geverifieerd en welke etymologieën plausibel zijn, in plaats van toe te geven aan de verleiding van een unieke en romantische oorsprong [A. Beider; L. Menk, Avotaynu]. Het is in deze geest van mate dat dit boek voortgaat.

Om te begrijpen wat een Joods-Poolse naam draagt, moet je eerst de immensiteit van de wereld waarvan hij afkomstig is, meten. Van de 15de tot de 18de eeuw werd Polen het toevluchtsoord en het laboratorium van het Asjkenazische judaïsme. Van 1350 tot 1881 vormde het judaïsme van Polen en Rusland de grootste Joodse gemeenschap ter wereld [Antony Polonsky, The Jews in Poland and Russia, Volume I, 2010 ; ref:10]. De geleerdlingen van Jiddische taal die in het interbellum de wetenschappelijke studie van deze wereld oprichtten — Meyer Balaban, Yitskhok Schiper, Refoel Mahler — hebben met cijfers en archiefstukken het economische, culturele en institutionele leven van deze gemeenschappen gedocumenteerd [Meyer Balaban, Yidn in Poyln, 1930 ; ref:2] [Yitskhok Schiper, Di virtshafts-geshikhte fun di yidn in Poyln, 1926 ; ref:4].

Het meest opvallende kenmerk van dit judaïsme was zijn institutionele autonomie. Georganiseerd in kehillot met rabbijnse rechtbanken, liefdadigheidskassen en scholen, coördineerden de gemeenschappen hun aangelegenheden tot op het niveau van het koninkrijk via de Va'ad Arba Aratsot, de Raad van de Vier Landen. Deze gemeenschappelijke architectuur was niet louter een administratie: zij belichaamde twee kardinale deugden van de traditie. De tsedaka — rechtvaardigheid-liefdadigheid — werd daarin geïnstitutionaliseerd door de zorg voor armen, weduwen, wezen en reizigers; en de kehal, door het collectief te beheren, maakte deelname aan het gemeenschappelijke leven even veel een religieuze als burgerlijke plicht [Yitskhok Schiper, Kultur-geshikhte fun di yidn in Poyln, 1926 ; ref:3]. Het was in dit dichte weefsel dat onder anderen de gemeenschappen van de steden Tomaszów ontstonden, en het was ervan dat de toekomstige Tomaszewski erfde, zonder nog een naam, een manier van in de wereld zijn.

De economie van deze Joden rustte op handel, ambacht en de verpachting van adellijke domeinen. Economische activiteit was verre van slechts een broodwinning, zij werd begrepen binnen een nauwkeurig ethisch kader, beheerst door de halakha: lening, pand, juiste maat, eerlijkheid van gewicht en markt [Yitskhok Schiper, Di virtshafts-geshikhte fun di yidn in Poyln, 1926 ; ref:4]. De talmudische kennis bereikte ten slotte grote hoogtepunten, met Polen dat in de 16de eeuw een van de grote centra van de studie van de Wet werd.

Van alle steden die aanleiding konden geven tot de naamgeving, biedt Tomaszów Lubelski de rijkst gedocumenteerde Joodse geschiedenis. De oprichting zelf ligt vervat in een gebaar van welkoming door een magnaat. De Joden van Tomaszów werden voor het eerst genoemd in het inlijvingschrift dat door Tomasz Zamoyski in 1621 werd verleend, waarmee zij dezelfde vrijheden, voorrechten en verplichtingen ontvingen als alle andere inwoners van Tomaszów, zonder onderscheid [Teatr NN, Tomaszów Lubelski – the shtetl]. Deze gelijkstelling van status, zeldzaam voor die tijd, zegt iets over de verhouding tot het vreemde die de stad enige tijd wist in ere te houden: de Jood werd daar niet verbannen, maar ontvangen als volwaardig ingezetene.

De gemeenschap groeide snel. Eind 1643 waren in Tomaszów al zestig huizen door Joden bewoond. De eerste bekende rabbijn van Tomaszów was Noach, gestorven in 1644; zijn opvolger was Jakow ben Uri Fewjusz, en daarna kwamen onder anderen Mordechaj en Jehuda ben Nissan, waarvan deze laatste auteur was van een halachisch werk [Virtual Shtetl]. Deze rabbijnse opeenvolging is geen eenvoudige lijst: zij vormt de geestelijke ruggengraat van de gemeenschap, de ononderbroken overdracht van de Wet van de ene meester tot de ander, waaraan de traditie de voortbestand van Israël zelf toeschrijft.

Het lijden liet niet lang op zich wachten. Een georganiseerde Joodse gemeenschap bestond in Tomaszów Lubelski sinds de jaren dertig van de zeventiende eeuw, maar zij werd vrijwel geheel vernietigd tijdens de massamoorden van Chmielnicki in 1648; zij werd eind jaren vijftig van de zeventiende eeuw heropgericht [Encyclopaedia Judaica, via Jewish Virtual Library]. De wederopbouw die op deze massamoorden volgde — de gzeyres tah vetat van het Joodse geheugen — getuigt van een stille maar volhardende deugd: het vermogen om het leercentrum en de synagoge op te richten waar alles was vernietigd. De leden ervan voorzagen in hun levensonderhoud door handel in landbouwproducten, bonthandel en het tailleursambacht [Encyclopaedia Judaica, via Jewish Virtual Library], bescheiden activiteiten waar dagelijks de eis van commerciële eerlijkheid werd nagelefd zoals voorgeschreven in de halakha.

Het Gedenkboek van de stad, geschreven door de overlevenden, schetst een onbespoten en daarom juister portret. Deze verzameling over het shtetl van Tomaszów Lubelski toont een plaats die niet bijzonder onderscheiden was, maar toch haar aandeel had aan wijzen, geleerden en mannen die geëerd werden om hun heiligheid en vroomheid; een van de meest vooraanstaande grote rabbijnen van Tomaszów in de latere periode was uit Cieszanów hierheen gekomen [JewishGen, Yizkor Book of Tomaszów Lubelski]. Dit is de volledige maatstaf van deugd: niet uitzonderlijke glans, maar de alledaagse vroomheid van een bescheiden gemeenschap, die tegen alle tegenspoed haar leven van studie en gebed volhield.

De naam Tomaszewski, net als vrijwel alle Joodse familienamen uit Oost-Europa, is jong. Tot het einde van de achttiende eeuw identificeerden Joden uit Polen zich met hun voornaam gevolgd door die van hun vader — ben, « zoon van » — zonder vaste erfelijke familienaam. Het was de moderne staat, met haar streven naar volkstelling, belastingheffing en militaire dienstplicht, die de familienaam afgedwongen. Dit gebeurde in golven, naargelang de machten die Polen verdeelden. In het deel van Zuid-Pruisen dat Pruisisch bleef, de provincie Posen, moesten Joden in 1833 een familienaam aannemen [JewishGen, The Names of the Jews].

In het hart van Russisch Polen kwam de verplichting iets eerder. In veel Poolse provincies werden Joden rond 1821 gedwongen hun familienaam in te schrijven, en degenen die zich daaraan vóór 1824 niet hielden, kregen vaak veel minder wenselijke, soms zelfs belachelijke of grof klinkende namen toegewezen [Jewish Telegraphic Agency, over het werk van Beider]. Het is het grote verdienste van Alexander Beider geweest de geografie en etymologie van deze namen uit de originele archieven te hebben gereconstrueerd. Zijn Dictionary of Jewish Surnames from the Kingdom of Poland volgt strikt een geografisch principe en registreert ongeveer 33 000 Joodse Poolse patroniemen uit de originele archieven [Jewish Telegraphic Agency] [A. Beider ; L. Menk, Avotaynu].

De keuze voor een toponiemische naam in -ski was dus niet neutraal. Onder de soorten Joodse Poolse familienamen — afgeleid van voornamen, beroepen, bijnamen, plaatsnamen —, behoorden plaatsnamen tot de meest waardige, omdat zij de familie in een eervolle geografie plaatsten in plaats van in een schimpscheut opgelegd door een functionaris [A. Beider ; L. Menk, Avotaynu]. Door zich een naam te geven, of te ontvangen, die verbonden was met Tomaszów, betuigde een Joodse familie haar verankering in de Poolse aarde. Hier moet met alle voorzichtigheid van methode worden benadrukt dat dezelfde naam ook door vele Poolse christenen werd gedragen: een tak van de familie Tomaszewski was een tak van het geslacht Bończa en had het recht de wapens Bończa te dragen [Guild of One-Name Studies]. Gelijknamigheid is geen verwantschap ; dit is een grens die de eerlijkheid gebiedt onder de aandacht te brengen.

In de negentiende eeuw ondergingen de steden die de naam Tomaszów droegen, zoals heel het Poolse jodendom, de grote spanning tussen traditie en de winden van moderniteit. De joodse nederzetting — de shtetl — was er tegelijk archief van een oude orde en toneel van haar transformatie [Rachel Ertel, Le Shtetl. La bourgade juive de Pologne, de la tradition à la modernité, 1982 ; ref:7]. Twee krachten betwistten de ziel van deze gemeenschappen: het hassidisme, een beweging van vurige vroomheid geboren in de achttiende eeuw die een groot deel van de Poolse joodse samenleving veroverde [Glenn Dynner, Men of Silk: The Hasidic Conquest of Polish Jewish Society, 2006 ; ref:6], en seculiere bewegingen die vanaf het einde van de eeuw nationale en sociale hoop droegen.

Tomaszów Lubelski bood daarvan een treffend samenvatting. Aan het begin van de twintigste eeuw telde de joodse gemeenschap van Tomaszów, vol leven, talrijke sociale en culturele instellingen, politieke partijen en een sportclub; een weekblad, de Tomaszower Cajtung, werd daar uitgegeven, en in 1907 vestigden zich daar lokale afdelingen van de socialistische Bund [Teatr NN, Tomaszów Lubelski – the shtetl]. Het verschijnen van de Bund, deze joodse arbeiderspartij gehecht aan het Jiddisch en aan klassesolidariteit, illustreert een grote verschuiving in de deugd van rechtvaardigheid: de traditionele tsedaka, een werk van individuele liefdadigheid, werd nu aangevuld met een collectieve eis van waardigheid voor arbeiders [Jonathan Frankel, Prophecy and Politics: Socialism, Nationalism, and the Russian Jews, 1981 ; ref:8].

Deze bruisendheid paste in de grote beweging die historici voor de hele regio tussen 1772 en 1914 beschreven hebben: ingang in de moderniteit, demografische groei, migraties, politieke differentiatie [Israel Bartal, The Jews of Eastern Europe, 1772-1881, 2005 ; ref:12] [Antony Polonsky, The Jews in Poland and Russia, Volume II, 2010 ; ref:11]. Waar de overgeleverde traditie het herinnering bewaart van een verstarde wereld van vroomheid, onthult het archief een samenleving van binnenuit bewerkt, veelvoudig, debatterend over zichzelf: het was juist op deze kruising dat het lot van de families met de naam Tomaszów werd beslist. Wat deze gemeenschappen het best wisten vast te houden, in de beproeving, was dit vermogen zich instellingen te geven — krant, school, ondersteuningsfonds, partij — om de hunnen zorg te dragen zonder afstand te nemen van het debat.

De wereld die in de voorgaande hoofdstukken wordt beschreven, werd vernietigd. Het lot van Tomaszów Lubelski, nauwkeurig gedocumenteerd, geldt voor alle gemeenschappen waarvan de naam afkomstig is. Begin 1942 werd de getto gesloten; in maart van datzelfde jaar werden 500 plaatselijke Joden naar het werkkamp in het nabijgelegen Cieszanów gestuurd, en vervolgens op 22 mei 1942 naar het vernietigingskamp Bełżec gedeporteerd [Virtual Shtetl]. De geografische nabijheid van de ramp is bijna ondraaglijk: het shtetl Tomaszów lag ongeveer zeven kilometer van Bełżec vandaan [JewishGen, Yizkor Book of Tomaszów Lubelski]. Deze zeven kilometer vatten de gehele Poolse Shoah samen.

Het getuigenis van de overlevenden, verzameld in het Gedenkboek, spreekt van de armoede en de hardnekkigheid van een leven in het geloof, zelfs in ontbering. Het Joodse shtetl Tomaszów Lubelski was klein en de armoede was groot; toch boog men niet, stelde men niet te veel vragen, richt men zich niet tegen God, men leidde een Joods leven en zag toe op de opvoeding van zijn kinderen [JewishGen, Yizkor Book of Tomaszów Lubelski]. Er ligt in deze voornaam bescheidenheid een deugd die de traditie emouna noemt — het vertrouwen in de trouw — en die zich tegenover vernietiging weigert beide beschuldiging en wanhoop.

Van deze vergruisde wereld bleef alleen de verstrooiing over. De dragers van de naam Tomaszewski die men vandaag in de wereld aantreft — het bestaan zelf van de Cyrillische varianten Томашевский en Томашевський, van de Arabische spelling توماشوسكي en van de Hebreeuwse vorm טומשבסקי herinnert daaraan — zijn de erfgenamen van deze diaspora in de diaspora, die voortgebracht werd door de ramp [Antony Polonsky, The Jews in Poland and Russia, Volume III: 1914 to 2008, 2012 ; ref:9]. Hun naam in deze verschillende alfabetten schrijven, betekent al het verhaal van hun ballingschap schrijven.

Aan het einde van deze reis blijkt de lineage Tomaszewski minder een stamboom dan een samenvatting van het Pools-Joodse lot. Geboren uit een plaats — één van die steden in Polen genaamd Tomaszów of Tomaszew —, gedragen door de wetten van een imperium dat rond 1821 de Joden dwong zich te noemen, schrijft zij in haar zes lettergrepen de verankering van een volk in een land dat hen verwelkomde, hen opvoedde, en hen vervolgens zag sterven.

Van alle deugden die de traditie van Israël heeft gedragen, is het die welke deze lineage bovenal het best heeft uitgedrukt de ingestelde zorg voor de ander — de tsedaka als structuur. Want wat opvalt, van de ontvangstcharter van de Zamoyski in 1621 tot de onderlinge hulpkassen en het journaal van de eeuwwisseling, voorbijgaande aan de koppige wederopbouw van de gemeenschap na de massamoorden van 1648, is de voortdurende wijze waarop de Joden van Tomaszów van het collectief een heilige plicht maakten. Bescheiden gemeenschap, zonder bijzonder glans naar eigen zeggen, zij wist niettemin haar leerhuis, haar rabbijnen, haar armen en haar kinderen in stand te houden, en een « Joods leven » te leiden tot op zeven kilometer van de afgrond. Daarin neemt zij deel aan de meest discrete en meest taai deugd van de herinnering van Israël: die welke ervoor zorgt dat een gemeenschap, hoe klein en bedreigd ook, tot het einde toe verantwoordelijk blijft voor elk van de haren.

De naam blijft bestaan. Geschreven in Latijnse, Cyrillische, Arabische of Hebreeuwse karakters, draagt zij, voor wie weet hoe te lezen, de herinnering van een plaats, van vroomheid en van een volk. Aan deze herinnering wilde dit Groot Boek recht doen.