Familie Tesoro

De betrouwbaarste bewijsvoering van de achternaam Tesoro als Italiaanse Joodse familienaam komt rechtstreeks voort uit de onomastische volkstelling opgesteld door Samuele Schaerf. De tekst over de cognomi degli Ebrei d'Italia is getrouw ontleend aan het gelijknamige deel gepubliceerd door deze auteur. Schaerf zelf benadrukte het pionnierskarakter van zijn onderneming: tot dan toe bestond er in Italië geen werk, noch volledig noch onvolledig, dat zich bezighield met de familienamen van Italiaanse joden [Schaerf, 1925].

Schaerfs project voldeed aan een voornemen dat tegelijk apologetisch en patriottisch was. Het doel van het deel was het bijdragen van de joden aan het Risorgimento en de Eerste Wereldoorlog te vieren [Cognomix]. Door de inbedding van Joodse namen in het maatschappelijke weefsel van Italië zichtbaar te maken, bracht Schaerf een gebaar van collectieve betrokkenheid tot stand — die deugd waardoor een gemeenschap aantoont dat zij geen toeschouwer van de nationale geschiedenis is, maar een van haar medescheppers. De lijst van patroniem was ook een presentielijst in de stad.

Deze grondstellende daad ging niet zonder tragische ironie gepaard. Schaerf kon niet voorzien dat kort na zijn deel het zou transformeren in een instrument van vervolging: tussen vijandige handen, tijdens de jaren van fascisme en raciale wetten, diende het repertorium dat ter ere was ontworpen om in kaart te brengen [Cognomix]. Dit lot van het boek herinnert ons aan de kwetsbaarheid van elke publieke identiteitsverklaring in een wereld waarin tolerantie zonder waarschuwing kan omslaan. De naam Tesoro, met fierheid in deze lijst opgenomen, bevond zich dus ingeschreven in de kwetsbaarheid die eigen is aan minderheden wanneer de maatschappelijke bescherming in gebreke blijft.

Het is van essentieel belang een methodologische voorbehoud te stellen. Zoals hedendaagse historici hebben opgemerkt, is de grens tussen « Joodse » en « christelijke » achternamen in Italië uiterst poreus. Het onderscheid tussen Joodse en christelijke namen is op z'n minst problematisch; slechts enkele namen kunnen werkelijk als eigen aan leden van Italiaanse Joodse gemeenschappen worden beschouwd, bijvoorbeeld Coen, Levi of Toaff [Startmag]. Tesoro is, in tegenstelling tot deze laatste, geen intrinsiek Joodse naam: het is een gewoon Italiaans woord, dat gelijktijdig door Joodse en christelijke families zonder onderling verband gedragen kan zijn. De opname in Schaerfs katalogus getuigt dus van het bestaan van minstens één Joodse familie met deze naam, zonder het een exclusief Joodse achternaam te maken.

Deze nuance vormt de grondslag voor de voorzichtigheid van dit gehele werk: wij documenteren een naam en een geattesteerde toebehoring, niet een unieke en aaneengesloten stamboom waarvan de archieven helaas ontbreken.

De oorsprong van de naam is stevig vastgesteld door onomastische lexicografie. Genealogische repertoria verbinden Tesoro en zijn varianten met een beroepsfunctie: Tesauro is in het Italiaans een metoniem voor beroepsnaam dat een thesaurier of persoon aanwijst die belast is met financieel beheer, van het oud-Italiaans tesauro « schat, schatkist » (van het Latijn thesaurus « hoop, vermogen »). Het kan ook voortkomen uit de persoonsnaam Tesauro [FamilyEducation].

Deze dubbele etymologie — functie en voornaam — komt terug in verwante vormen. In het Spaans betekent tesoro « schat » (van het Latijn thesaurus), mogelijk toegepast als metoniem voor beroepsnaam [FamilyEducation]. De aanwezigheid van een identieke Spaanse vorm verdient opmerking: zij opent de weg naar een Sefardische hypothese die het volgende hoofdstuk zal onderzoeken.

Op het vlak van de affectieve betekenis bevestigt de lexicografische traditie de semantische rijkdom van de term. Tesoro betekent schat, dierbaar of geliefde, en wordt vaak gebruikt als liefkozende aansprekingsvorm. Drie etymologische sporen dienen zich aan om de aanneming van de naam door een Joods gezin te verklaren.

Het eerste is een functionele oorsprong: een voorouder die het ambt van thesaurier, ontvanger of financieel beheerder uitoefende. Dit ambt hebben joden inderdaad op zich genomen in dienst van Italiaanse vorsten en gemeenten in de Middeleeuwen en vroege moderne tijd, met name in het beheer van krediet en pandleningen [Schaerf, 1925]. In andere schiereilanden, zoals in Murcia, begrepen sommige vorsten dat een veranderde houding tegenover de Joodse gemeenschap hun schatkist zou kunnen bevorderen — bewijs dat de financiële deskundigheid van Joodse gemeenschappen door het hele Middellandse-Zeegebied werd erkend. Als een voorouder Tesoro werkelijk het ambt van thesaurier uitoefende, was het niet alleen een beroep: het was de uitdrukking van een economische actie in dienst van de gemeenschap, een manier om de materiële levensvatbaarheid van instellingen waarvan het leven van iedereen afhing — de gemeenschap, krediet voor armen, uitzetstukken voor meisjes zonder middelen — veilig te stellen.

De tweede spoor is een affectieve of lofende oorsprong: Tesoro als bijnaam van waardering of genegenheid, naar het voorbeeld van vele mediterrane geslachtsnamen voortkomen uit persoonlijke kwaliteiten. De tederheid ingebed in het woord — dit gebruik van de eigennaam om te zeggen « je bent mijn schat » — getuigt van een goedheid in het dagelijks leven, van een verhouding tot de ander doordrongen van warmte, die de Joodse traditie altijd heeft gekweekt onder de naam gemilout hassadim, de handelingen van onzelfzuchtige liefdadigheid.

De derde is een persoonlijke oorsprong: de omzetting van een voornaam of bijnaam Tesauro/Tesoro in erfelijke familienaam. De moderne verspreiding van de naam, sterk ingeburgerd in Italië en in de Hispanophone wereld, stemt overeen met deze gemeenschappelijke Latijnse wortels [Forebears].

De gelijktijdige aanwezigheid van een identieke Italiaanse en Spaanse vorm nodigt uit om de herinnering aan een mogelijke Sefardische afkomst tegen documentaire aanwijzingen af te zetten. In het Spaans betekent tesoro « schat » (uit het Latijn thesaurus), mogelijk toegepast als metonymisch beroepsnaam [FamilyEducation]. Dit parallelisme is niet zonder betekenis in de joodse mediterrane context.

Het Alhambra-decreet, uitgevaardigd op 30 maart 1492, stelde officieel een einde aan de joodse aanwezigheid in Spanje, een aanwezigheid die zich verschrikkelijk had uitgeput in de laatste jaren van de veertiende eeuw, naar aanleiding van de preken van de dominicaan Vincent Ferrer, en vervolgens gedurende de gehele vijftiende eeuw. De massale uittocht van 1492 was voorafgegaan door een ander, meer discreet en langdurig exoduis. Veel Iberische joden, verdreven uit Spanje, later uit het koninkrijk Napels en Sicilië aan de wending van de zestiende eeuw, heroriënteerden zich naar de havens en staten van Centraal- en Noord-Italië — Livorno, Ferrara, Venetië, Ancona, Rome — waar zij bloeiende gemeenten herbouwden. Schaerf zelf rangschikt de familienamen naar geslachten van herkomst, onderscheidend de namen gedragen door « oosterse » joden en die voortvloeiend uit emigratie volgend op de verdrijvingen [Schaerf, 1925 ; Schaerf, Google Books].

Het is de grote ramp van de verdrijving van de joden uit het Iberisch schiereiland aan het einde van de vijftiende eeuw die aanleiding gaf tot de opkomst van een joodse geschiedschrijving. De joodse gemeenschap besefte dat iets radicaal nieuws haar overkwam. Voor de vluchtelingen die zich in Italië vestigden, kon de aanname of behoud van een suggestieve familienaam — Tesoro, die « schat » die men met zich meedraagt wanneer men vlucht — ook dit betekenen: de herinnering aan wat men heeft moeten achterlaten, en de vastberadenheid om het essentiële te behouden. Is de doorgegeven herinnering niet zelf de thesaurus van een familie in ballingschap?

De joodse gemeenten in Italië, vervolgens in Spanje en Duitsland, wisten de bescherming van vorsten en pausen van goede reputatie wegens tolerantie en rechtvaardigheid te zoeken, zoals Martin V, die een bul uitvaardigde die aan hun verwachtingen voldeed en de joodse oorsprong van het christendom en de waarde van het joodse getuigenis in herinnering riep. Dit beroep op de bescherming van tijdelijke en geestelijke autoriteiten, dit vermogen om een leefruimte binnen de christelijke wereld te onderhandelen, illustreert een collectieve wijsheid die de joden van Italië standvastig hebben weten te cultiveren: de verhouding tot de vreemdeling, tot de welwillende gastheer zowel als tot de bedreigende macht, gecultiveerd met geduldig diplomatie en ongeschonden waardigheid.

In dit kader bieden zich twee scenario's aan voor de hypothese, zonder dat enig hier raadpleegbaar archief toelaat een keuze te maken. De eerste is een inheems Italiaans scenario: de familie Tesoro zou afkomstig zijn uit een oude joodse Italiaanse huishouding, de naam rechtstreeks voortvloeiend uit een functie van thesaurier die lokaal werd uitgeoefend. De tweede is een Iberisch-mediterraan scenario: de naam, onder zijn vorm gemeenschappelijk voor het Castiliaans en het Italiaans, zou een Sefardische of Siciliaanse familie hebben vergezeld in haar schiereilandse vestiging, Tesoro vertaalend of hispaniserend een eerder bijnaam.

De snijpunt van herinnering (het gevoel, frequent in Italiaanse joodse families, van een verre Spaanse of « ponentijnse » herkomst) en archief (de grafische identiteit van de twee vormen) maakt het tweede spoor plausibel zonder het zeker te maken. Ter wille van eerlijkheid: hier gaat het om een beredeneerde gissing, geen vastgesteld feit [Schaerf, 1925 ; Forebears].

Om te begrijpen hoe een naam als Tesoro zich in een Joodse familie kon wortelen, moet men dit plaatsen in de sociale economie van Italiaanse Joodse gemeenschappen. Deze organiseerden zich rond instellingen — de Università degli Ebrei, liefdadigheidsbroe­der­schappen, geldleeninstituten op onderpand die door lokale overheden waren goedgekeurd — waarvan het beheer boekhoudkundige ambtenaren vereiste. De functie van schatbewaarder (massaro, gabbai, of precies « tesoriere ») was daarin centraal en eervoller.

De gabbai, in de Joodse traditie, is veel meer dan een fondsbeheerder: hij is de bewaarder van collectief vertrouwen, de man die erop toeziet dat niemand zonder middelen blijft, dat de verplichtingen van tsedaka — liefdadigheid, die de Joodse wet tot verplichting verheft en niet tot louter vrijgevigheid — op tijd en in de vormen die de halakha vereist, worden nagekomen. De boekhoudkundige registers van een gemeenschap bijhouden, betekent maatstaf houden van haar verdeelgerechtigheid. Het staat vast dat Italiaanse joden van de 14de tot de 16de eeuw belangrijke financiële functies bekleedden bij de vorstendommen, en dat beroepsnamen onder de voornaamste bronnen van de Joodse naamkunde behoren [Schaerf, 1925]. Schaerf classificeert bovendien expliciet een aanzienlijk deel van de namen naar hun afleiding: geografische namen (plaatsnamen van herkomstplaatsen), Hebreeuwse namen, Duitse namen gedragen door ashkenazische joden gevestigd in het noorden, en Italiaanse namen voortvloeiend uit eigenschappen of functies [Schaerf, Google Books].

De halakha kader deze economische activiteit nauwkeurig in: de regels over rente tussen joden, restitutieverplichtingen, verboden op diefstal en fraude, voorschriften betreffende arbeiders en arme schuldenaars vormden een financiële gedragscode van opmerkelijke nauwkeurigheid. De functie van schatbewaarder in een Joodse gemeenschap uitoefenen betekende dus handelen onder de dubbele beperking van boekhoudkunde en Wet — met als horizon het idee dat goed beheerd geld een instrument van gerechtigheid is en niet van persoonlijke macht. Zou een voorouder met de naam Tesoro deze functie hebben bekleed, dan zou zijn naam de spoor zijn van een opvatting van de Wet verwezenlijkt in het dagelijkse leven van de gemeenschap.

De context van vervolging werpt ook licht op de nasleep van Schaerfs verzameling. Bedoeld ter eering, werd het afgeleid voor registratie [Cognomix] — de lijst van Joodse families werd onder het fascistische regime na de aankondiging van de raciaalwetten van 1938 een instrument van stigmatisering. Dit lot van het boek onderstreept de kwetsbaarheid van deze geslachten: veel ervan, mogelijk ook takken met de naam Tesoro, werden getroffen door deportaties. Hier voegt de geschiedenis van de familie zich bij de collectieve herinnering van Israël in een van zijn donkerste uren: de Shoah in Italië, waarvan de slachtoffers vaak nakomelingen waren van mannen en vrouwen die geloofden dat hun verankering in de stad hen zou beschermen.

Dit hoofdstuk schrijft aan de familie Tesoro geen bijzondere ongedocumenteerde episode toe; het stelt alleen het institutionele en historische kader vast waarbinnen een schattewaardersnaam waarschijnlijk is ontstaan en is doorgegeven [Schaerf, 1925 ; Startmag].

Een van de meest constante deugden van het judaïsme is de geboden tot herinnering — de zakhor, « gedenk », die de tijd en zin van de geschiedenis structureert. Het was de grote ramp van de verwijdering die de opkomst van een joodse historiografie teweegbracht : de gemeenschap realiseerde zich dat haar iets radicaal nieuws overkwam, en dit bewustzijn bracht een intellectuele productie zonder voorgaande voort. Twee figuren uit deze historiografische beweging kwamen voort uit een joodse omgeving die niet Sefardisch was, maar diep gevoed werd door de Italiaanse traditie : Azariah De'Rossi, die uit bronnen putte anders dan die van zijn Sefardische voorgangers, en David Gans, die een grondige kennis had van de geschriften van zijn Sefardische voorgangers.

Azariah De'Rossi — figuur uit de Italiaanse joodse geleerdheid van de 16de eeuw, auteur van de Me'or Enayim (« Licht der ogen »), gepubliceerd in Mantua in 1573 — belichaamt deze kruising tussen wijsgerig en literair weten en trouw aan de traditie : hij was de eerste joodse denker die rabbijnse bronnen openlijk confronteerde met Griekse en Latijnse historische bronnen. Zijn werk ontstond in de wereld waarin precies een familie Tesoro kon leven — de joodse gemeenschappen in Noord-Italië, tussen Ferrara, Mantua en Bologna, in de 16de eeuw. Deze intellectuele nabijheid is een context, geen bewijs ; het zegt eenvoudigweg de culturele voeding waarvan de joodse families van Italië aten.

De overdracht van de naam zelf neemt deel aan deze geheugencultuur. Een familienaam is niet slechts een administratratief teken : het is een belofte aan volgende generaties dat zij niet zonder wortels zullen worden geboren. Wanneer Schaerf Tesoro in zijn repertorium vastlegt, volbrengt hij op zijn schaal dezelfde daad als middeleeuwse kroniekschrijvers die de namen van ballingen vastlegden : hij zegt dat deze familie heeft bestaan, dat zij heeft geteld, dat zij verdient te worden genoemd. De individuele bescheidenheid die men in dit gebaar kan lezen — een onderzoeker die een lijst van zijn gelijken opmaakt zonder daaruit persoonlijke roem te trekken — is zelf een waarde die de joodse traditie erkent en eert.

De joden van Franse en Italiaanse afkomst volgden in de 19de eeuw dezelfde weg als hun geloofsgenoten uit andere landen : niet noodzakelijk een verlies van religieuze praktijk, maar het zeer sterke gevoel eindelijk deel uit te maken van de samenleving waarin zij leefden. Voor de dragers van de naam Tesoro, evenals voor zo veel andere Italiaanse joodse families, was de 19de eeuw de tijd van de Risorgimento — in de dubbele betekenis van het woord : de nationale wederopstanding van Italië, en de burgerlandse wedergeboorte van joden die daaraan volledig deelnamen als burgers. Deze inzet in het collectieve leven was geen verloochening van de joodse identiteit ; het was haar uitdrukking in de taal van de tijd.

Op hedendaagse schaal blijft de achternaam Tesoro voortbestaan als een zeldzame familienaam, waarvan de verspreiding zowel zijn Italiaanse bakermat als de moderne migratiedynamica naar Amerika weerspiegelt. Genealogische databases registreren zijn aanwezigheid in Italië en in landen van Italiaanse en Spaanse emigratie, met sociaal-economische indicatoren die specifiek zijn voor elk grondgebied [Forebears]. Deze dispersie is in overeenstemming met het lot van de meeste Zuid-Italiaanse patroniemen, verspreid door de grote golven van transatlantische emigratie aan het eind van de 19de en het begin van de 20ste eeuw.

Het dient herhaald te worden dat de meerderheid van de huidige dragers van de naam Tesoro niet joods is: aangezien de naam een gewoon Italiaans woord is, werd hij onafhankelijk door christelijke families gedragen, in overeenstemming met het principe dat historici eraan herinneren dat slechts enkele namen werkelijk als eigen aan Italiaanse joodse gemeenschappen kunnen worden beschouwd [Startmag]. De bijdrage van Schaerf bestaat precies daarin dat hij het bestaan van een joodse lijn van deze naam heeft geïdentificeerd, onderscheiden van de christelijke naamgenoten [Schaerf, 1925].

In de diaspora krijgt de relatie tot het vreemde en het anders-zijn een nieuwe dimensie. Italiaanse joden die aan het begin van de 20ste eeuw naar Argentinië, Brazilië of de Verenigde Staten emigreerden, droegen met zich mee niet alleen hun naam, maar een dubbel erfgoed: dat van de joodse traditie en dat van de Italiaanse cultuur. Deze dubbele verankering — joods en Italiaans zijn in een Amerika dat van iedereen eiste zich te definiëren — vormt op zich al een vorm van beoefening van de verdraagzaamheid, in de actieve zin van het woord: het vermogen om meerdere toebehoren tegelijk vast te houden, het ene niet op te offeren voor het ander, door je eigen bestaan aan te tonen dat een identiteit meervoudig kan zijn zonder gefragmenteerd te zijn.

De voortbestaanspracht van de naam, onder zijn vormen Tesoro en Tesauro, getuigt dus van een dubbele continuïteit: die, in brede zin, van het Italiaanse lexicon, en die, beperkter en meer ontroerend, van een joodse familiale herinnering waarvan Schaerf als eerste het spoor in een referentiecatalogus heeft vastgelegd [Schaerf, 1925 ; Geneanet].

Er bestaat, in de Joodse traditie, een fundamentele spanning tussen twee wijzen van omgang met het verleden die Yosef Hayim Yerushalmi schitterend heeft uiteengezet in zijn essay Zakhor : de geschiedenis, die het verleden wederopbouwt uit bronnen en kritiek, en de herinnering, die het doorgeeft door rituelen, namen en verhalen. Het was de grote ramp van de verdrijving die het hoogtepunt vormde van een proces dat het zwaartepunt van het Joodse leven had verplaatst, en dit bewustzijn voortbracht een nieuwe verhouding tot tijd en transmissie.

De naam Tesoro bewoont nauwkeurig deze tussenruimte. Hij is enerzijds een gedocumenteerd naamkundig feit : Schaerf heeft het geregistreerd, genealogische repertoria hebben de etymologie ervan getraceerd, en de geschiedenis van de Italiaanse Joodse gemeenschappen biedt het kader om zijn ontstaan te begrijpen. Hij is anderzijds een woord vol affectieve betekenis : « schat », een term van toewijding bij uitstek in de Italiaanse taal, duidt ook op dat wat men wil bewaren, dat wat men beschermt tegen vernietiging en vergetelheid.

Dit is misschien wel de mooiste paradox van deze naam : hij is tegelijk het teken van een materiële rijkdom — de taak van de schatkist, de administratie van gemeenschapsfinanciën — en het symbool van de immateriële rijkdom die de overdracht van een identiteit door de generaties heen vormt. De thesaurus van het Oude Grieks duidt niet alleen op een schat van goud, maar ook op een schat van woorden, een repertorium van kennis. Het eerste woordenboek van de Latijnse taal, de Thesaurus van Henri Estienne, en het eerste repertorium van synoniemen, de Roget's Thesaurus, dragen deze naam precies omdat zij taal verzamelen en bewaren zoals men een kostbaar goed bewaart. Een familie wiens naam « schat » betekent, heeft misschien, zonder het te weten, in zich gedragen deze roeping tot kennis en behoud van kennis — niet als een verkondigde deugd, maar als een aanleg ingeschreven in de semantiek van haar eigen identiteit.

De collectieve herinnering van Israël is, in die zin, de grootste tesoro van de Joodse traditie : niet een schat die men voor zichzelf bijeenvergaart, maar een schat die elke generatie ontvangt en intact dient over te dragen — verrijkt, als het kan, door wat zij daaraan zelf uit haar eigen ervaringen zal hebben toegevoegd. Dit Groot Boek neemt, bescheiden, deel aan deze beweging van transmissie.

Na afloop van dit onderzoek blijkt de naam Tesoro een patroniem te zijn dat tegelijk transparant is in betekenis en ondoorzichtig in zijn precieze genealogie. Drie zekerheden komen naar voren. Allereerst de etymologie: Tesoro is afkomstig van het Latijnse thesaurus en duidt ofwel de functie van thesaurier aan, ofwel, door affectieve waarde, de dierbare persoon [Geneanet ; FamilyEducation]. Vervolgens de attestatie: een Italiaanse Joodse familie met deze naam is gedocumenteerd door Samuele Schaerf in 1925, in het eerste systematische repertorium van Joodse patroniemen in Italië [Schaerf, 1925]. Ten slotte de context: deze functionarisnamenpast zich natuurlijk in de geschiedenis van Italiaanse Joodse gemeenschappen, waar financieel beheer een vooraanstaande plaats innam en waar het ambt van thesaurier zowel economische, juridische als morele verantwoordelijkheid meebracht.

Er blijven de grijze zones, die eerlijkheid gebiedt niet in te vullen door verzinsel. De hypothese van Sefardische of Siciliaanse oorsprong, gesuggereerd door de gelijkenis van de Italiaanse en Spaanse vormen en door de migraties na de verbanningen van 1492, blijft aannemelijk maar niet bewezen. De continuïteit van een unieke lignage kan niet worden gesteld, omdat de naam door verschillende families, Joodse en christelijke, werd gedragen. De schaduwen, stiltes en spanningen maken deel uit van de eerlijkheid van het verhaal.

Onder alle waarden en deugden die het jodendom door de eeuwen en continenten heen heeft gedragen, heeft de Tesoro-lignage – van alles – het best uitgedrukt – door gedocumenteerde feiten en bewaarde sporen – de trouw aan overdracht. Trouw om een naam, een toebehoren, een positie in de gemeenschap over te dragen; trouw om een ambt uit te oefenen – de thesaurier, de gabbai – met het besef dat het geld van de gemeenschap een heilig goed is, een vertrouwensfonds onderworpen aan rechtvaardigheid en niet aan willekeur; trouw, ten slotte, om in een catalogus – die van Schaerf, die van dit boek – het bestaan van een lignage vast te leggen opdat zij niet in stilte verdwijnt. Want dit is misschien, in de laatste plaats, de diepste betekenis van de naam: een tesoro is alleen kostbaar als men hem heeft bewaard, overgedragen, en, zo nodig, aan iemand anders heeft toevertrouwd opdat hij zijn oorspronkelijke bewaarder overleeft.

Het Grote Boek der Tesoro is in dit opzicht even zeer een boek van geheugen als een boek van geschiedenis: het eert een werkelijk spoor – dat Schaerf heeft vastgelegd – terwijl het tegelijk de grenzen van het archief erkent. Het is in deze balans tussen het gedocumenteerde en het overgedragen dat, misschien, de ware schat van de naam ligt.