Familie Teglio

Voordat Teglio een familienaam werd, is het een plaats, en de sterkte van dit hoofdstuk berust precies op dit verifieerbare geografische ankerpunt. Teglio is een gemeente in de provincie Sondrio, in Lombardije, aan de grens met Zwitserland. Het dorp domineert de hoge vallei van de Adda, in deze alpiene regio die lange tijd betwist was tussen de Zwitserse Grisons en het hertogdom Milaan. De belangrijkste bezienswaardigheid is het Palazzo Besta, een Renaissance-woning die getuigt van het belang dat de plaats in de moderne tijd kon hebben.

De Valteline speelde in de 16de en 17de eeuw een belangrijke strategische rol vanwege haar positie als doorgangsgebied tussen de Habsburgse territoria en de Po-vlakte; zij was in 1620 het toneel van het confessionele bloedbad bekend onder de naam Sacro Macello, gericht tegen de protestanten. Deze geschiedenis van grens, doorvoer en religieuze spanningen maken van Teglio een typisch omslagpunt tussen de Italiaanse, alpiene en Germaanse werelden.

Voor de vorming van een Joods familienaam is de mechanica hier klassiek en goed gedocumenteerd door Italiaans onderzoek. Joodse familienamen op het schiereiland hebben zich regelmatig gekristalliseerd uit een plaatsnaam — de plaats waarvan een familie afkomstig was of die zij verlaten had — en de Italiaanse naamkunde heeft dit mechanisme breed beschreven. De Joodse gemeenschappen in Italië waren onder de eersten die familienamen aannamen, vaak beïnvloed door een verscheidenheid van factoren, waaronder lokale gebruiken, ambachten, aardrijkskunde en afstamming. De naam Teglio behoort zeer waarschijnlijk tot deze geografische categorie: een familiegroep aangeduid, op het moment van haar vestiging of installatie in een ander stadje, door de herinnering aan het Vailtellijnse dorp.

Men dient echter voorzichtig te zijn: de aanwezigheid van een werkelijke Joodse gemeenschap in Teglio zelf wordt niet voortdurend gewaarborgd door de beschikbare historiografie, en de naam kon zich elders vestigen, bij families die door de alpiene regio reisd hebben of daar handelsrelaties onderhielden. Daarom blijft op dit moment de band tussen de plaatsnaam en de familienaam in principe vastgesteld, maar is de precieze chronologie ervan nog steeds onderhevig aan reconstructie.

De inschrijving van de naam Teglio in het wetenschappelijk corpus steunt op een uniek werk. Het werk van Samuele Schaerf, « I cognomi degli ebrei d'Italia : con un'appendice su le famiglie nobili ebree d'Italia », bevat een fysieke beschrijving van 89 pagina's. De ondertitel, die verwijst naar een aanhangsel over Joodse adellijke families in Italië, geeft aan wat het dubbele project van de auteur was : achternamen inventariseren en de oudheid van bepaalde lignées waarderen.

De reikwijdte van dit werk gaat verder dan louter erudite nieuwsgierigheid. Italiaans universitair onderzoek heeft aangetoond hoe beladen de publicatiecontext ervan was. De auteur en uitgever waren wellicht ten onrechte overtuigd dat antisemitisme in Italië een verwaarloosbaar verschijnsel was en dat, gezien de bijdrage van joden aan de Risorgimento en de Eerste Wereldoorlog, het gepast was om eer te bewijzen — via de verspreiding van familienamen — aan dit onderdeel van de natie. Het lot van het boek ontkrachtte dit vertrouwen.

De methode van Schaerf zelf vraagt om een waarschuwing die specialisten duidelijk hebben geformuleerd. Het onderscheid tussen Joodse en christelijke achternamen is op zijn minst problematisch. Slechts bepaalde familienamen kunnen werkelijk als eigen aan leden van Italiaanse Joodse gemeenschappen worden beschouwd : bijvoorbeeld Coen (priester), Levi. De naam Teglio, omdat hij noch priesterlijk noch bijbels is, behoort tot die grijze zone van toponymische achternamen die zowel door joden als christenen konden worden gedragen ; zijn opname in Schaerfs catalogus getuigt ervan dat hij inderdaad door Joodse families werd gedragen, zonder te betekenen dat hij hun exclusief was. Dit is precies de nuance die het onderhavige werk handhaaft : Teglio is een geverifieerde Joodse achternaam, geen exclusieve Joodse achternaam.

Dit hoofdstuk stelt de traditie — die wil dat de familie Teglio afstamt van joden afkomstig uit het Valtelijnse dorp — tegenover de lessen van het archief en de taalkunde. De twee registers antwoorden hier op convergente wijze op elkaar, zonder evenwel een verzegeld bewijs te leveren.

Recent historisch onderzoek benadrukt de temporele diepte van de joodse aanwezigheid in Italië en de oudheid van de naamsaanname. De Italiaanse joodse gemeenschappen behoren tot de oudste van de westerse diaspora, erfgenamen van een ononderbroken aanwezigheid sinds de Romeinse oudheid; zij behoorden tot de eersten die familienamen aannamen. In dit kader wordt een achternaam ontleend aan een noordelijke localiteit zoals Teglio het gemakkelijkst verklaard door een verplaatsing: een familie die de Alpen verlaat voor de beter gevestigde joodse centra van de Povlakte — Milaan had toen geen stabiele gemeenschap, de aantrekkingspolen waren eerder de steden van de buurstaten.

De historicus Michele Luzzati, een van de grootste autoriteiten op het gebied, heeft zijn werk juist gewijd aan de geschiedenis van Italiaanse joodse achternamen, in het verlengde van de kritische benadering van Schaerf. Zijn lezing nodigt uit om in elke toponiemische naam niet een zekerheid van afkomst te zien maar een indicatie van baan. De achternaam behoudt het spoor van een plaats van waaruit men is vertrokken, en in die zin bevestigen de familieherinnering (« wij komen uit Teglio ») en de wetenschappelijke analyse (« de naam is afgeleid van het toponiem Teglio ») elkaar wederzijds.

Blijft de plaats van eerlijke conjectuur: zonder een notariële akte die een joodse familie namentelijk aan het dorp Teglio op een bepaald moment bindt, blijft de rechtstreekse afstemming tussen de gemeente en de lignee waarschijnlijk in plaats van vastgesteld. Het snijpunt tussen de overgedragen traditie en het linguïstische archief is reëel; het equivaleert nog niet met een volledig documentair bewijs, en het is met dit voorbehoud dat wij het vastleggen.

Één van de specifieke uitdagingen bij de studie van de naam Teglio is dat deze geen intrinsiek religieus kenmerk draagt. Zoals Italiaanse filologie eraan herinnert, is het onderscheid tussen Joodse en christelijke patroniemen uiterst problematisch. Een naam als Coen of Levi signaleert onmiddellijk een bepaalde identiteit; een geografische naam als Teglio daarentegen niet.

Deze ambiguïteit is geen tekortkoming: zij weerspiegelt de eigen situatie van Italiaanse joden, diep geworteld in het lokale weefsel. De drager van de naam Teglio was, door zijn patroniem zelf, niet te onderscheiden van zijn mogelijk naamgenoot christelijke buren — een situatie die maatschappelijke discretie kon bieden, maar die in de donkere uren geen bescherming bood. De inventaris van Schaerf, die bedoeld was ter ere, werd omgezet in een identificatie-instrument; een 'neutraal' patroniem als Teglio werd, eenmaal opgenomen in een lijst, net zo opvallend als een expliciet Hebreeuws naam.

Voor de diaspora heeft deze eigenschap een blijvend gevolg. Toen dragers van de naam Teglio emigreerden — naar mediterrane gemeenschappen, naar het Levant, naar Amerika — reisde het patroniem mee zonder van zichzelf de identiteit aan te geven, en het is vaak door kruisverwijzing met gemeentelijke registers dat de Joodse identiteit van een tak kan worden vastgesteld. Dit boek beschouwt daarom de Joodse identiteit van de Teglio's als waarschijnlijk in haar algemeen beginsel — bevestigd door de inschrijving bij Schaerf — maar variabel naar gelang de takken, van welke sommige zich in niet-Joodse naamgenoot populaties hebben kunnen mengen.

Verder dan wat het archief verzegelt, bestaat er een levende herinnering verbonden aan de naam. Dit hoofdstuk ontvangt deze voor wat zij is: een overgedragen traditie, kostbaar als getuigenis, onderscheiden van het bewijs.

Italiaanse joodse families hebben door de eeuwen heen de herinnering aan hun plaatsen van herkomst als een intiem erfgoed gecultiveerd. Voor de Teglio hecht deze herinnering zich vast aan de Lombardische Alpen, aan de Zwitserse grens, aan deze wereld van doorgang tussen Italië en het Duitstalige Europa. De regio zelf bewaart de herinnering aan een dichte grensgeschiedenis — een gemeente in de provincie Sondrio waarvan de voornaamste attractie het Palazzo Besta is —, een landschap dat de familiale herinnering heeft kunnen overbrengen, soms verfraaien, soms gewoon benoemen.

Deze herinnering inscribeert zich in een groter collectief verhaal, dat van gemeenschappen wier verspreiding vele malen opnieuw werd geconfigureerd. Een geschiedenis van duizend jaar — volgens de formule gehanteerd door de recente historiografie van Italiaanse joden — omlijst het traject van zulke familienamen. De Teglio nemen hun plaats in in deze lange duur: een naam geboren uit een plaats, gedragen door gewortelde families, verspreid door migraties en, in de twintigste eeuw, blootgesteld aan vervolging.

Het is belangrijk om de epistemische grens aan te geven. Details die mondeling zijn overgedragen — zulk een afstammingslijn, zulk een verwantschap met een vooraanstaande familie, zulk een precise migratieroutе — behoren tot het overgedragene: zij verdienen het om met eerbied te worden vastgelegd, maar kunnen niet als vastgesteld worden voorgesteld zonder archivistische bevestiging. Het Grote Boek verzamelt ze als herinnering, in afwachting dat het archief zij, eventueel, bevestigt of nuanceert.

De naam Teglio wordt, aan het einde van dit onderzoek, onthuld als een Italiaans-joodse patroniem van topografische oorsprong, geworteld in een werkelijke en verifieerbare plaats — de gemeente Teglio, in de provincie Sondrio in Lombardije, aan de Zwitserse grens — en geattesteerd in het referentiecorpus van joodse familienamen van het schiereiland. Zijn inschrijving bij Samuele Schaerf, in dit werk van negenentachtig pagina's dat in 1925 in Florence verscheen, maakt het een gedocumenteerde naam, terwijl het eraan herinnert dat het kleine boekwerk spoedig zou transformeren in een proscriptielijst.

Drie orden van zekerheid komen naar voren. Het vastgestelde: het bestaan van de topografiënaam, de inschrijving van het patroniem in Schaerfs catalogus, en het algemene mechanisme van vorming van Italiaans-joodse namen naar aanleiding van plaatsen. Het waarschijnlijke: de rechtstreekse afstamming tussen de Valtellina-plaats en een precise joodse lignage, afgeleid uit de onomastiek zonder bekende stichtingsakte. Het overgeleverde: de familieherinnering aan oorsprongen en routes. Door deze registratie onderscheiden te houden — zoals elke eerlijke geschiedschrijving vereist, des te meer wanneer het onderscheid zelf tussen joodse en christelijke patroniemen problematisch blijft — biedt het onderhavige boek aan de dragers van de naam Teglio geen gesloten legende, maar een streng kader waarin herinnering en archief kunnen blijvenDialoog voeren.