Familie Tayar

Het onderzoek naar een lignée begint met haar naam. In het geval van Tayar wordt de Arabische oorsprong unaniem erkend door de onomastische autoriteiten. De naam komt voort uit het Arabisch tayyâr, wat « degene die vliegt » betekent, waarvan ook tayyâra, « vliegtuig », is afgeleid. Deze basis, voortkomend uit de Semitische wortel Ṭ-Y-R die betrekking heeft op vlucht en luchtvaartuigbeweging, heeft in de gehele Arabische wereld een bundel van bijnamen voortgebracht: de snelle, de lichte, de vogelzetter, of zelfs degene die valkerij beoefende.

Hedendaagse genealogische repertoria bevestigen de Noord-Afrikaanse inbedding van het geslachtsnaam. Tayar is een Arabische naam die in Noord-Afrika wordt gedragen, soms door Tunesische Joden, en de meeste huidige naamdragers komen uit Noord-Afrika. Deze brede verspreiding — Tunesië, Libië, Marokko, Algerije — is niets bijzonders: Joodse Mahrébijnse families kenden van de Middeleeuwen tot de moderne tijd een intense mobiliteit langs de karavanroutes en maritieme wegen die de havens van de Regering van Tripoli, Tunis en de steden in het binnenland verbonden. Het werk van Joseph Toledano over de familienamen van de Joden van Noord-Afrika situeert deze beschrijvende Arabische geslachtsnamen precies in de lange duur van de taalkundige aculturatie van de gemeenschappen [Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord, 2003].

Het dient opgemerkt te worden, omwille van methodologische eerlijkheid, dat de familienaam Tayar ook buiten de Joodse en Mahrébijnse sfeer voorkomt. Europese onomastische woordenboeken wijzen op het bestaan van homoniem zonder verband met de lignée die ons aangaat — bijvoorbeeld als variant van Vlaamse of Romaanse vormen. Deze polygenese vereist waakzaamheid: niet iedere drager van de naam Tayar behoort tot de Joodse diaspora, en alleen gemeenschapsdocumentatie stelt ons in staat een zekere aansluiting vast te stellen. Voor de tak die het onderwerp van dit boek is, is de inschrijving in het Mahrébijnse en Libische jodendom stellig geattesteerd door gemeenschapsbronnen en de twintigste-eeuwse Israëlische pers.

Om de Tayar van Libië te begrijpen, moet men eerst de uitzonderlijke oudheid van het jodendom in Tripolitanië vatten. De joodse aanwezigheid in Libië — zowel in Tripolitanië als in Cyrenaïca — behoort tot de oudste van de gehele Middellandse Zee. Ze gaat terug tot de Oudheid, lang vóór de islam, en vormt wat historici een mizrahi-gemeenschap van oosterse stam noemen. De joodse uittocht uit Libië in 1967 markeert de verspreiding van een van de oudste mizrahim-gemeenschappen van de Middellandse Zee. Deze historische diepte, sinds de hellenistische en Romeinse tijd getuigd, geeft families zoals de Tayar een horizon van meerdere millennia van lokale inwortelingen.

Door de eeuwen heen verrijkte de gemeenschap van Tripoli zich met opeenvolgende invloeden: inheemse berbero-geüdaïseerde kernen, Sefardische vluchtelingen na 1492, handelaren uit Livorno — de beroemde Grana italiaanse — en families uit het naburige Maghreb. Dit mozaïek maakte Tripolitanië tot een kruispunt. De voorrechte getuige van deze Mediterrane circulatie, de schrijfster van joodse afkomst uit Tripoli, beschreef een gemeenschapsleven dat diep verbonden was met de rest van het bekken: haar familie leefde in een kleine gemeenschap die banden had met het gehele Mediterrane bekken, in Italië, Frankrijk, Libië en Egypte. De Tayar van Tripoli bevonden zich in deze plurale gemeenschap, sprekend Arabisch-Tripolitaans joods, lezend liturgisch Hebreeuws, en in toenemende mate, in de koloniale periode, gericht op het Italiaans.

De sociale structuur van dit jodendom berustte op een dicht netwerk van instellingen: buurtsynagogen, studiebroe­derschappen, rabbijnse rechtbanken en liefdadigheidsinstellingen. De omvang van dit erfgoed is meetbaar aan wat de gemeenschap bij haar vertrek moest achterlaten. Een getuige van de uittocht herinnert aan de omvang van de collectieve goederen die in Libië achtergelaten werden: naast privégoederen liet de gemeenschap in Libië eenenvijftig synagogen en talrijke begraafplaatsen achter. Het is in dit dicht weefsel van instellingen dat een man als Victor Tayar leidende verantwoordelijkheden zou kunnen uitoefenen.

Dutch translation

De twintigste eeuw vormde het Libische judaïsme diepgaand om, en met het ook het leefkader van families zoals de Tayar. Vanaf 1911 komt Tripolitanië onder Italiaanse heerschappij, wat het begin van een versnelde vereuropeïsering inleidt. De Joden van Tripoli, waarvan velen de Italiaanse taal en cultuur overnamen, zien zich nieuwe perspectieven voor onderwijs en sociale mobiliteit openen. De Europese joods-Israëlitische pers onderstreept deze integratie: reeds in het interbellum treffen we dragers van de naam Tayar aan in de communautaire kronieken van de Joodse Francofoonie. De Archives israélites de France uit 1927 vermelden een Victor Tayar, terwijl L'Univers israélite uit 1920 een Elie Tayar citeert, wat getuigt van de aanwezigheid en mobiliteit van de lignée in de mediterrane en Europese Joodse ruimte.

Deze integratieperiode werd echter bruusk onderbroken. De opmars van het fascisme en, vanaf eind jaren 1930, de invoering van de Italiaanse rassenwetten troffen zwaar een bevolking die zich, een ogenblik daarvoor, volledig deel uitmakend van de Europese moderniteit voelde. Als voor de oorlog de Joden zich Italiaans voelden, besloten zij na het fascisme te vertrekken. De Tweede Wereldoorlog, de deportaties, de internering van Libische Joden en de precaire naoorlogse situatie lieten een geschokte maar nog steeds levende gemeenschap achter.

Aan het einde van de koloniale periode en in de nasleep van de onafhankelijkheid van Libië in 1951 behield de gemeenschap van Tripoli, hoewel numeriek verminderd door een eerste emigratiegolf naar Israël, een gestructureerde interne organisatie. In 1951 verbleven nog 8.000 Joden in Libië. Het was deze resterende maar samenhangende gemeenschap, voorzien van haar notabelen en leiders, die aan de vooravond van de uiteindelijke catastrofe werd voorgezeten door mannen zoals Victor Tayar. Het bestuur van zo'n gemeenschap veronderstelde zowel oude familieverankering, een vermogen van respectabiliteit als bemiddelingscapaciteit met de autoriteiten — kwaliteiten die de traditie toeschrijft aan deze beschermfiguur van de lignée.

In het hart van de familiale en gemeenschappelijke herinnering staat de figuur van Victor Tayar, volgens de traditie gepresenteerd als een van de leiders van de Joodse gemeenschap van Tripoli vóór de uittocht van 1967. Deze status plaatst hem in de lijn der notabelen die, gedurende de laatste decennia van Joodse aanwezigheid in Libië, de institutionele continuïteit van een bedreigd jodendom waarborgen. Het leiden van de gemeenschap van Tripoli in deze jaren betekende het dragen van verantwoordelijkheid voor de godsdienst, de liefdadigheid, het onderwijs en, vooral, voor de veiligheid van een bevolking die steeds meer was blootgesteld aan omringende vijandschap.

Het is hier nodig om de aard van de bronnen onder de aandacht te brengen. De leidinggevende rol van Victor Tayar berust voornamelijk op overgeleverde herinnering en de familiaire notitie; deze is niet, in het kader van het onderhavige onderzoek, bevestigd door een archiefstuk dat zijn mandaat nader omschrijft. Historische voorzichtigheid gebiedt dus om hem te presenteren als een feit ontvangen uit de traditie, aannemelijk en samenhangend met de context, eerder dan als een door het archief volledig vastgesteld gegeven. Men zal echter opmerken dat de voornaam Victor, in zijn Fransgecificeerde of Italianiseerde vorm, en de familienaam Tayar inderdaad in Joodse kringen van de Middellandse Zee uit die tijd circuleerden, zoals getuigd wordt door de reeds aangehaalde Joodse pers.

Het gewicht van deze verantwoordelijkheid verkrijgt zijn volle betekenis in het licht van de gebeurtenissen van 1967. Op de vooravond van de Zesdaagse Oorlog leefde de gemeenschap van Tripoli in een klimaat van extreme spanning. Historici herinneren eraan dat, ondanks een voortdurende verslechtering van hun situatie sinds de onafhankelijkheid, de Joden van Libië door de snelheid van de gebeurtenissen overvallen werden; de door de regio verspreide broeierige toespraken schuurden aan een vijandschap die op het punt stond los te breken. Voor de gemeenschapsleiders waren deze weken dagen van voortdurende angst: de families beschermen, de rust handhaven, en spoedig het onmogelijke organiseren — het vertrek van een heel volk uit zijn duizendjarig land. De herinnering van de Tayars bewaart dus het beeld van een man, door zijn functie geplaatst, op het kantelpunt tussen een lang verleden en een definitieve ballingschap.

Het jaar 1967 markeert de onherstelbare breuk. De Israëlische overwinning in de Zesdaagse Oorlog ontketende in Libië een explosie van antisemitisch geweld die het lot van de gemeenschap bezegelde. Historici spreken in dit verband van de pogrom van Tripoli, die het einde vormde van meer dan twee millennia van aanwezigheid. De pogrom was de genadeklap voor de geschiedenis van de Joden in Libië: 4.100 Joden slaagden erin het land te ontvluchten naar Italië, waarvan 2.500 via Alitalia in Rome aankwamen. In deze stroom van vluchtelingen verliet de Libische tak van de Tayar Tripoli voor Italië, in overeenstemming met de familienotitie die de uittocht van de familie naar het Italiaanse schiereiland in 1967 situeert.

Hier antwoorden geheugen en archief elkaar. De familietraditie stelt een vertrek naar Italië; de gedocumenteerde geschiedenis bevestigt dat het precies naar Italië, en in het bijzonder naar Rome, was dat het merendeel van de vluchtelingen zich begaf. De aankomst in Rome van duizenden Joodse vluchtelingen uit de voormalige Libische kolonie doen de Italianen zich het onderdrukte herinneren van hun koloniaal verleden. De keuze voor Italië was geenszins willekeurig: de culturele, linguïstische en familiale banden die tijdens de koloniale periode waren aangeknoop, maakten het schiereiland tot de natuurlijke schuilplaats voor de Tripolitaanse Joden. De samenhang tussen het familieverhaal van de Tayar en de historische gegevens geeft dit onderdeel van hun geschiedenis zowel door als waarschijnlijk vastgesteld.

De ballingschap was niet het einde van vervolging voor hen die achterbleven. Na de machtsovername van Mouammar Kadhafi bij de staatsgreep van 1969 beval deze een campagne van vervolging tegen de Joodse minderheid, wat ertoe leidde dat de laatste honderd Joden het land ontvluchtten. De goederen werden in beslag genomen en het erfgoed beschadigd: de revolutie van kolonel Kadhafi in september 1969 leidde tot zeer strenge wetten, alle goederen werden 'aan het volk teruggegeven', en de grote Joodse begraafplaats van Tripoli, ongeveer vijf hectare groot, werd in 1973 vernietigd. Voor de Tayar, zoals voor al hun geloofsgenoten, werd terugkeer onmogelijk en bleef de Libische inburgering alleen in het geheugen bestaan.

Het laatste hoofdstuk van dit verhaal is dat van de wederopbouw in ballingschap. Gevestigd in Italië, en met name in de joodse gemeenschap van Rome die het gros van de Libische vluchtelingen opving, namen de Tayar deel aan het opmerkelijke verschijnsel van de herbouw van een hele gemeenschap buiten haar grondgebied. De joden van Libië losten niet op, maar behielden in Italië hun eigen liturgische tradities, hun ritus, hun keuken en hun solidariteitsnetwerken, wat gaf aan wat men een « Tripoli romano » kon noemen. De werken van mondelinge geschiedenis gewijd aan deze gemeenschap benadrukken de vitaliteit van privé-herinneringen, deze familieverhalen die van de exodus een erfgoed hebben gemaakt dat van generatie op generatie is doorgegeven.

Dit overdrachtsproces verklaart precies de aard van de bronnen die ons ter beschikking staan over families zoals de Tayar : meer dan in notariële akten of burgerlijke registers wordt hun geschiedenis bewaard in familieherinnering, getuigenissen en gemeenschapsmededeelingen. Recent geleerdwerk over Libische joden heeft zich voor een groot deel op dergelijke materialen gebaseerd, zoals wordt onderstreept door de literatuur gewijd aan het lot van deze mediterrane gemeenschap en haar privé-herinneringen. De historicus moet daarom werken met een documentatie waarin de stem van nakomelingen een essentiële plaats inneemt.

Aan het einde van dit parcours verschijnt de lijn Tayar als een samenvatting van het Mediterrane joods lot van de twintigste eeuw : een oude Arabische naam die getuigt van diepe Maghrebijnse worteling, een gemeenschap van meer dan duizenden jaren oude herkomst in Tripolitanië, een Italiaans integratiehaakje verbroken door het fascisme en daarna door dekolonisatie, en tot slot de exodus van 1967 die de familie naar Italië verplaatste. Van Tripoli naar Rome hebben de Tayar de herinnering aan een verzonken wereld met zich meegedragen, die zij in de diaspora hebben weten tot leven te brengen. Het is deze trouw aan de herinnering die, zonder volledige archieven, vandaag de dag het zekere garen van hun geschiedenis blijft.

Het Grote Boek van de Tayar sluit zich met een zekerheid en een bescheidenheid. De zekerheid is die van de inschrijving van deze lignage in de lange geschiedenis van het Noord-Afrikaanse en Tripolitaanse judaïsme: een patroniem van duidelijk Arabische oorsprong — van het Arabisch tayyâr, "degene die vliegt" —, een Libische gemeenschap onder de oudste van de Middellandse Zee, en een exodus van 1967 waarvan elke fase stevig gedocumenteerd is door historisch onderzoek. De bescheidenheid is die welke wordt opgelegd door de zeldzaamheid van het nominatieve archief: als de traditie Victor Tayar onder de leiders van de gemeenschap van Tripoli op de vooravond van de ballingschap plaatst, blijft deze rol vooral overgeleverd door familiale mémoire, waarschijnlijk maar niet volledig bevestigd door een document uit die tijd.

Het is in deze vruchtbare spanning tussen mémoire en geschiedenis dat de waarde van dit verhaal ligt. De Tayar van Libië hebben niet alleen geschiedenis ondergaan; zij hebben deze belichaamd en overgedragen. Hun trajectorie, van het antieke Tripolitania naar de oevers van de Tiber, getuigt van de veerkracht van een diaspora die in staat is de vernietiging van haar wereld te overleven door van de mémoire zelf een vaderland te maken. Moge dit Grote Boek, gebaseerd op vastgestelde bronnen zowel als op ontvangen verhalen, bijdragen tot het behoud van de herinnering aan deze lignage en haar afstammelingen uitnodigen hun eigen archieven te verrijken de hier geschetste geschiedenis.