Familie Tarica

De geschiedenis van de familie Tarica begint in de lange geschiedenis van de Joden van Spanje. De ervaring van Sepharad, die van een bloeiende Joodse cultuur in contact met de Islamitische wereld van Al-Andalus en vervolgens het christelijke Westen, vormde duurzaam de mentaliteiten, beroepen en netwerken van de families die ervan afstammen. Studies over de Joodse cultuur van al-Andalus tonen aan hoezeer het intellectuele en materiële leven van Iberische Joden verweven was in de Islamitische wereld, wiens taal, esthetische codes en handelsnetwerken zij deelden [Alfonso, 2010]. Deze oude vertrouwdheid met de Islamitische beschaving — haar manuscripten, objecten, decoratieve vormen — heeft een bepaalde resonantie wanneer, eeuwen later, Sefardische families uit het Oosten geprivilegieerde tussenpersonen werden op de markt voor Islamitische kunst.

De verdrijving van 1492, gevolgd door gedwongen bekeerlingen en het marrano-fenomeen, verspreidden de Iberische Joden over het hele Middellandse Zeegebied. De werken van Yosef Hayim Yerushalmi over het marranisme hebben de complexiteit van deze trajecten aangetoond, waar de Joodse identiteit werd gereconstrueerd van een Spaans hof naar een Italiaans getto, in een constant spel tussen dissimulatie en trouw [Yerushalmi, 1987]. Deze context van mobiliteit en identitaire wederopbouw is die van veel Sefardische families die later in het Ottomaanse Rijk en Noord-Afrika werden gevestigd.

De familienaam Tarica behoort waarschijnlijk tot deze Sefardische oosterse laag. De vorm lijkt op verschillende namen die in de gemeenschappen van Maghreb en het Middellandse Zeegebied zijn vastgesteld. Volgens de naslagwerken van Joodse naamkunde hebben namen in Noord-Afrika zich gevormd door sedimentatie van Hebreeuwse, Arabische, Berberse en Hispanische bronnen, en hun spelling varieert al naar gelang de koloniale administraties [Toledano, 2003]. Hier dient men voorzichtig te zijn: zonder een bewaard gebleven oprichtingsdocument behoort de precieze etymologie van de naam Tarica tot het domein van het giswerk, en men zal zich ervan onthouden stellig een bepaalde afstamming met deze of gene gelijknamige lineage te beweren. Wat vaststaat daarentegen, is de aanbehoringness van deze familie tot de Sefardische wereld en haar verankering in Egypte in de negentiende en twintigste eeuw.

De XIXde eeuw Egypte was voor joodse en mediterrane minderheden een periode van bloei. Onder de opvolgers van Mehmet Ali zorgden de economische opening van het land, het graven van het Suezkanaal in 1869 en de modernisering van Alexandrië ervoor dat Egypte een wereldwijd handelscentrum werd. Alexandrië en Caïro trokken kosmopolitische gemeenschappen aan — Grieken, Italianen, Syro-Libanezen, Armeniers en Joden van alle afkomsten: inheemse Joden, Séfarades uit het Ottomaanse Rijk of de Maghreb, en Europese Joden. In deze smeltkroes situeert de notitie de familie Tarica, actief « in handel en antiquarisme ».

Deze dubbele vestiging in Caïro en Alexandrië komt overeen met een goed gedocumenteerde sociologische werkelijkheid: joodse handelsfamilies in Egypte waren vaak tegelijkertijd aanwezig in beide metropolen, de ene administratieve en politieke hoofdstad, de andere grote haven aan de Middellandse Zee. De handel in kunstvoorwerpen, antiquiteiten en oosterse curiositeiten floreerde in deze context, gevoed door Europees toerisme, geleerdse egyptologie en de circulatie van verzamelaars. Handelaren uit de plaatselijke gemeenschappen, beheerst zowel Arabisch als Europese talen — in het bijzonder Frans, de taal van de Levantijnse bourgeoisie —, waren ideaal gepositioneerd om als tussenpersonen te fungeren tussen oosterse bronnen en westerse vraag.

Hier moet het verifieerbare van het waarschijnlijke worden onderscheiden. Dat de familie Tarica handel en antiquarisme in Egypte uitoefende, berust op de doorgegeven en coherente notitie met de omgeving; precieze details — installatiedatums, adressen van winkels, namen van oprichters — kunnen zonder archiefmateriaal niet worden gesteld. Echter moet worden opgemerkt dat het beschreven profiel — een franstalige séfaradische familie uit Egypte gespecialiseerd in kunst — precies overeenkomt met het sociale type dat na de exodus van de jaren 1950 de Parijse en Geneefse markt voor islamitische kunsten zou domineren.

De meest vastgestelde kenmerk van de family memory is de specialisatie in islamische kunst en orientalisme. Dit domein — keramiek en lusters met metaalglans, geëmailleerd glas uit Syrië en Egypte, tapijten en textiel, verlichte manuscripten, wapens en ingelegd metaalwerk, Perzische miniaturen, meubilair en Europese orientalistische kunst — onderging vanaf het einde van de 19de eeuw een groeiende waardering op de westerse kunstmarkt. De grote tentoonstellingen, de ontstane musea en welgestelde verzamelaars creëerden een vraag die gespecialiseerde handelaren wisten in te vullen.

Expertise in dit domein veronderstelt een bijzondere cultuur: kennis van dynastieën en ateliers, beheersing van technieken, het vermogen om perioden en herkomst te onderscheiden. De Sefardische families uit het Oosten, erfgenamen van een lange nabijheid tot de islamitische beschaving, bezaten een duidelijk cultureel voordeel in dit beroep. Deze continuïteit tussen de oude Joods-islamitische symbiose van Sepharad en de rol van artistieke intermediairs in de 20ste eeuw is niet toevallig: zij verlengt een eeuwenoude vertrouwdheid met de vormen van islamitische kunst, waarop studies over de cultuur van al-Andalus de intimiteit benadrukken [Alfonso, 2010].

De notitie vermeldt « experts in islamische kunst en orientalisme »: deze kwalificatie verwijst naar een precieze beroepsstatus, die van de erkende expert, geroepen om te verifiëren, in te schatten en soms verkoopscatalogussen op te stellen. In Parijse kringen vormden experts in islamitische kunsten een restrictieve cirkel, waarvan de namen circuleerden in grote openbare verkopingen en bij museale instellingen. De toebehorenis van leden van de familie Tarica tot deze cirkel vormt de basis van haar bekendheid. Men zou deze loopbaan kunnen vergelijken met die, breder bestudeerd, van Joodse families waarvan de objecten en kunstambachten een materiële geschiedenis van de diaspora vertellen [Leibman, 2020], met dien verstande dat deze werken betrekking hebben op andere contexten en de familie Tarica alleen methodologisch per analogie betreffen.

De helft van de twintigste eeuw markeerde het einde van het kosmopolitische Egypte. De Suezcrisis van 1956, de opkomst van nationalisme en maatregelen gericht tegen buitenlanders en minderheden veroorzaakten een massale uittocht van Joden uit Egypte. Families uit Alexandrië en Caïro verspreidden zich naar Frankrijk, Zwitserland, Italië, Amerika en Israël. De Tarica, volgens de documentatie, vestigden zich « in Parijs en Genève ».

Deze keuze was allesbehalve willekeurig. Parijs was al lang de hoofdstad van de kunstmarkt en het culturele centrum van de franstalige Levantijnse bourgeoisie ; Genève, discrete financiële plaats en kruispunt van de handel in kostbare voorwerpen, bood een gunstig kader voor internationale kunsthandelaren. De twee steden vormden een natuurlijke as voor een familie wier beroep gebaseerd was op netwerken, vertrouwen en grensoverschrijdende circulatie van kunstwerken. De dubbele vestiging — Parijse en Geneefse — reproduceerde, op Europese bodem, de bicefale logica die Caïro en Alexandrië hadden verenigd.

De wederopbouw van een antiquariële activiteit in ballingschap is een goed gedocumenteerd verschijnsel onder oosterse Joodse handelaren: het immateriële kapitaal — vakkundigheid, kennis van kunstwerken, adresboek van verzamelaars — bleek vaak veel meer transporteerbaar dan de stoffelijke goederen die achter werden gelaten. Dit was het kapitaal dat de kunsthandelaren van de Egyptische diaspora wisten aan te wenden op de Europese markten, bijdragend aan de dynamiek van de Parijse markt voor Islamitische kunst in de tweede helft van de twintigste eeuw. Ook hier roepen de precieze biografische details — data, galerieën, transacties — om archiefstukken op waaraan dit werk niet zonder risico van onnauwkeurigheid tegemoet kan komen.

Voorbij de documenteerbare feiten draagt de lignée Tarica, als elke familie van de diaspora, een geheugen dat bestaat uit verhalen, voorwerpen en trouw. Het doorgeven van een kunstnijverheid van de ene generatie op de andere is op zichzelf een daad van geheugen: het perpetueert niet alleen vakkundigheid maar een manier van in de wereld zijn, erfelijk van Sepharad en verfijnd in Egypte. De voorwerpen die worden gehanteerd — keramiek, manuscripten, weefsels — worden de dragers van een identiteit, op de manier waarop de materiële geschiedenis van Joodse families kan worden gelezen door middel van de goederen die zij bewaren en doorgeven [Leibman, 2020].

Dit geheugen behoort tot een bredere Sefardische intellectuele traditie, waarin de Joodse cultuur voortdurend in dialoog stond met de omringende werelden — islamitisch in al-Andalus en in het Oosten, christelijk in middeleeuws Spanje en in modern Europa. Onderzoek naar de ontmoeting tussen christendom, judaïsme en kabbala in de Middeleeuwen [Hames, 2000], evenals dat naar marrano-trajectoriën [Yerushalmi, 1987], herinneren eraan dat Sefardische identiteit zich altijd aan de grens van culturen heeft opgebouwd. De familie Tarica, kunsthandelaar op het snijvlak van Oost en West, vervolgt op haar wijze deze roeping van culturele intermediair.

Het is belangrijk om eerlijk de aard van dit hoofdstuk te benoemen: het behoort tot doorgegeven geheugen en interpretatie, niet tot archief. De familietraditie — herinneringen aan de winkels van Caïro, verhalen van ballingschap, trots op een beroep van expertise — behoren tot het immateriële erfgoed van de lignée. Zij verdienen het om met respect te worden verzameld, terwijl zij tegelijkertijd worden onderscheiden van vastgestelde feiten. In deze vruchtbare spanning tussen verhaal en document ligt de levende waarheid van een familie.

Geen enkele familie in de diaspora bestaat in isolatie. De Tarica's waren ingebed in een dicht weefsel van verwante of bevriende Sefardische families, waarvan de achternamen — Encaoua, Ankawa en vele anderen — de gemeenschappen van Noord-Afrika en het Oosten markeren. Hedendaagse Sefardische genealogische platforms stellen zich tot doel deze netwerken te reconstrueren, door burgerlijke documenten, gemeentelijke registers en familiegeheugen met elkaar te verbinden [Geneanet, 2024] [Encaoua.org, 2024]. Deze bronnen behandelen weliswaar niet rechtstreeks de achternaam Tarica, maar verlichten wel het sociale en religieuze milieu waarin deze familie zich bewoog, en illustreren de Sefardische genealogische methode [Foundation for Sephardic Studies, 2024].

De figuur van de rabbijn, de geleerde en de notabele structureerden deze gemeenschappen. De grote rabbijnse families van de Maghreb, zoals die van rabbijn Raphaël Encaoua van Salé, bieden een model voor religieus gezag en familie-erfenis binnen het Noord-Afrikaanse judaïsme [RabbiRaphaelEncaoua.com, 2024] [Ner Tzaddik, 2024]. We zien ook hoe de nakomelingen van deze families zich hebben onderscheiden in moderne wetenschappelijke en academische domeinen, naar het voorbeeld van erkende universitaire trajecten [PSE, 2024]. Deze voorbeelden, ontleend aan naburige lignees, stellen ons in staat analoog vast te stellen welk type sociale mobiliteit — van oosterse handel tot erkend vakmanschap — de familie Tarica kan hebben gekend.

Dit hoofdstuk is nadrukkelijk conjecturaal: het reconstrueert een aannemelijke omgeving in plaats van een bewezen afstamming. De fotografische en documentaire collecties bewaard door instellingen voor joods erfgoed [MAHJ, 2024] vormen voor de toekomst evenzovele bronnen waar diepgaand onderzoek de allianties, verwantschappen en werkelijke wegen van de lignee kan verduidelijken. Voorlopig gaat het om een kader van hypothesen, aangeboden aan de lezer als een uitnodiging om het onderzoek voort te zetten.

De Tarica-lineage laat zich vatten als een exemplarische trajectory van de Middellandse Zee-diaspora der Sefaraden: wortels in het Joods Spanje en zijn Andalusische erfgoed, een verstrooiing over het Oosten, een gouden eeuw in het cosmopolitische Egypte van Caïro en Alexandrië, een specialisatie in handel en deskundigheid van islamitische en oriëntalistische kunst, tenslotte een geslaagde ballingschap naar Parijs en Genève in de twintigste eeuw. Wat deze familie haar eigen identiteit geeft, is de continuïteit van een roeping van cultureel intermediair tussen Oosten en Westen — een roeping geworteld in de lange Sefardische vertrouwdheid met de islamitische civilisatie [Alfonso, 2010] en voortgezet, in de hedendaagse tijd, in het beroep van antiquair en deskundige.

Dit werk heeft zich ervan willen onderscheiden om nauwkeurig de niveaus van zekerheid te onderscheiden. Vast staat het algemene profiel — Sefardische familie uit Egypte, handel en antiquariaat, deskundigheid in islamitische kunst, vestiging in Parijs en Genève. Waarschijnlijk is de historische logica die deze elementen verbindt. Blijft vermoed of overgeleverd alles wat betrekking heeft op precieze genealogieën, data en personen, wegens het ontbreken van hier inzetbare archieven. Deze epistemische eerlijkheid verarmt het verhaal niet: zij waarborgt zijn waarde. Het zal aan latere onderzoeken, ondersteund door archieffonden en Sefardische genealogische platforms [Geneanet, 2024] [MAHJ, 2024], toevallen om in vastgestelde geschiedenis om te zetten wat vandaag slechts waarschijnlijke herinnering is. Het Grote Boek blijft aldus opengesteld.