Familie Tajer

Om de Tajer te begrijpen, moet men eerst de wereld reconstrueren die hen heeft gevormd: die van de Joden van Boukhara, een van de oudste Joodse gemeenschappen van Centraal-Azië. Gevestigd in de steden van het huidige Oezbekistan en Tadzjikistan — Boukhara, Samarkand, Tasjkent, Chahrisabz, Karmina —, zijn deze Joden de erfgenamen van Persiaanssprekende gemeenschappen waarvan de oorsprong teruggaat tot de oosterse ballingschap, na de Babylonische deportatie en de verstrooiing van de Joden van Perzië. Hun volkstaal, het judéo-Tadzjiks (of bukhori), is een dialect van het Perzisch geschreven in Hebreeuwse karakters, getuigend van een lange inbedding in de Iraanse cultuursfeer.

Geografisch gelegen op de handelsroutes die China, Indië, Perzië en Rusland verbonden, werden de Boukhaarse Joden duurzaam geassocieerd met groothandel — die van zijde, katoen, verfstoffen en kruidenierswaren. In deze economische context moet de ontstehenis van een familienaam als Tajer worden gesitueerd: niet als een bijzonderheid, maar als weerspiegeling van een sociale werkelijkheid waarin handel de gemeenschappelijke bestaan structureerde. De naam tājir zei daar zowel een beroep, een rang en respectabiliteit uit, waarbij de koopman vaak een geleerde notable was wiens welvaart het wetenschappelijke leven van de gemeenschap financierde.

De toestand van deze gemeenschappen onder de Moslimemiraten van Centraal-Azië was die, klassiek, van de dhimmi: beschermde maar ondergeschikte status, gekenmerkt door kleding-, fiscale en residentiële beperkingen. De Boukhaarse herinnering bewaart het beeld van een relatieve isolatie ten opzichte van de grote rabbijnse centra, isolatie verbroken in de 18de eeuw door de komst van een emissaris uit de Maghreb, Rabbi Yossef Maman al-Maghribi, afkomstig uit Tétouan, die het religieuze leven van Boukhara volgens het Sepharardische rite reorganiseerde. De Boukhaarse bronnen — waaronder juist de Toldot Yehudei Bukhara van Nissim Tajir — eren deze Chacham Mammon met de titel Ohr Yisrael, "Licht van Israël", omdat hij de religieuze instellingen herstelde, boeken, shochtim en sofirim van het buitenland terugbracht, en een talmudische school stichtte. Deze episode illustreert de circulatie van mensen en kennis die de diaspora's met elkaar verbond. Het Joodse denken, zoals Maurice-Ruben Hayoun eraan herinnerde, heeft zich nooit in isolatie ontwikkeld: het bestaat uit deze transmissies van de ene naar de andere oever van de Joodse wereld [Hayoun, 2023].

Een fundamenteel sociologisch onderscheid verdient nadruk voor ons doel: binnen de Boukhaarse samenleving was de koopman niet simpelweg een handelaar, maar het middelpunt van een familiaal, religieus en financieel netwerk. De status van tājir impliceerde mobiliteit — verplaatsingen naar Rusland, Indië, later het Ottomaanse Palestina — die de families met deze naam predisponeerde om onder de pioniers van de emigratie te figureren. Deze economische predispositie verlicht, zonder het in al zijn details te bewijzen, de prioriteit die de traditie aan de Tajer toeschrijft bij de vestiging in Jeruzalem. Nissim Tajir toonde, door in zijn werk van 1967 het portret van de grote figuren van de gemeenschap op te stellen, juist hoe handel, vroomheid en notabiliteit zich vervlechtten binnen de leidende families van Boukhara.

De studie van de familienaam vormt het scherpste ontmoetingspunt tussen family memory en wetenschappelijke analyse. De traditie draagt een betekenis over — « handelaar » — die de linguïstiek volledig bevestigt: tājir is de gebruikelijke Perzische en Arabische term voor de handelaar. Op dit punt antwoorden en bevestigen geheugen en archief elkaar.

De Joodse onomastiek heeft deze namen uit ambachten talloze malen bestudeerd. Als Joseph Toledano zijn werk aan de familienamen van de Joden van Noord-Afrika heeft gewijd, zijn methodologische raamwerk werkt ook het Boechaarische geval toe: een groot aantal Joodse familienamen komt voort uit een beroepsbijnaams dat erfelijk is geworden, vastgelegd door het gebruik en vervolgens door de moderne burgerlijke stand [Toledano, 2003]. De overgang van bijnaam naar stabiele familienaam vindt in de Boechaarische wereld relatief laat plaats, vaak op het moment van integratie in de Russische administratie op de grens van de 19de en 20ste eeuw, wanneer officiële registratie vaste namen vereist. De familie Tajer is hier een bijzonder geval: haar familienaam was al volledig vastgesteld in de 19de eeuw, gedragen door mannen wier religieuze autoriteit — en niet alleen meer handelsambitie — hen tot behoorlijk geïdentificeerde publieke figuren maakte.

Een verduidelijking dringt zich op, die tot de eerlijkheid van de historicus behoort. Het woord tājir, daar het Arabische oorsprong is, komt voor in de gehele moslimwereld; daarom dragen ook Noord-Afrikaanse Joodse families eveneens de vorm Tadjer of Tajer, zonder genealogische band met de Boecharen. Moshe Bar-Asher heeft aangetoond hoezeer de Hebreeuwse en Arabische component elkaar in de Judeo-Arabische dialecten vervlechten, en hoe dezelfde lexicale wortels van het ene bekken naar het andere circuleren [Bar-Asher, 1992]. De identiteit van een naam stelt dus geen identiteit van stam vast: er bestaan waarschijnlijk verschillende afzonderlijke families Tajer, één Boechaarisch, anderen Maghrebijns. Dit deel volgt, trouw aan zijn stichtingsnotitie, de Boechaarische tak, terwijl het deze homonymie signaleert om genealogische verwarring te voorkomen.

Maar de handelsbetekenis van de naam, in het geval van de Boechaarische tak, krijgt een boeiend reliëf in het licht van wat de lignée is geworden. Want de tājir — de handelaar — is zich, over de generaties heen, omgevormd tot talmid chacham, tot rabbijn, tot rabbijns rechter en tot historicus. De handelsnaam dekt dus een geestelijke en geleerde werkelijkheid die als het ware haar omkering of voltooiing is: de familie Tajer heeft materiale welvaart omgezet in religieuze uitmuntendheid, stellende bevestigd wat Armand Abécassis heeft aangetoond over de relatie tussen rijkdom en sacralisering van het dagelijks leven in de Hebreeuwse traditie [Abécassis, 1987]. Deze waakzaamheid sluit aan bij een beginsel dat dierbaar is aan de Joodse reflectie over overdracht: trouw aan de traditie sluit kritisch onderzoek niet uit, zoals Léon Askénazi heeft benadrukt door wat ontvangen is van wat geverifieerd is te onderscheiden [Askénazi, 1999].

Het historische hart van het Tajer-dossier ligt in de vestiging van de Bocharische Joden in Jeruzalem aan het einde van de negentiende eeuw. Deze migratiebeweging, verscheidene decennia voorafgaand aan het politieke zionisme, voortvloeit uit een diep religieuze motivatie: de aliyah naar het Heilige Land als spirituele vervulling, en niet als nationaal project. Welgestelde families uit Buchara — precies deze geslachten van welvarende handelaren — financierden hun ascensie en die van meer bescheiden coreligionisten.

Het belangrijkste historische feit is de stichting, vanaf 1891, van de wijk genaamd Rehovot HaBukharim (« de pleinen der Bochariers »), buiten de muren van de Oude Stad, noordwestelijk van Jeruzalem. Deze wijk, ontworpen met brede straten en ruime woningen, getuigde van de welstand van zijn oprichters en contrasteerde scherp met de gedrongen bebouwing van oudere wijken.

Maar de Tajer-lignée past zich in deze beweging in met opmerkelijke diepte. Het oudste familielid waarvan het bestaan is vastgesteld in gedocumenteerde bronnen is Chacham Moshe Tajir, die in Jeruzalem de functie van Rosh Av Beit Din uitoefende — voorzitter van het rabbijnse gerechtshof, de hoogste plaatselijke rabbijnse rechterlijke macht. Deze functie, geattesteerd door de Toldot Yehudei Bukhara van zijn kleinzoon Nissim, stelt vast dat de Tajer-aanwezigheid in Jeruzalem niet simpelweg tot de status van vroom immigrant beperkt bleef: de familie had de top van het gemeenschappelijk gezag bereikt. De Rosh Av Beit Din beslist geschillen, interpreteert de halakha, doet uitspraak over huwelijkskwesties, erfenis, handel en rituele zuiverheid. Hij is het die in de stad de levende continuïteit van de Mondelinge Wet belichaamt. Dat Chacham Moshe Tajir deze positie bekleedde, getuigt van een intellectuele en morele stature die niet zomaar improviseerd wordt.

De notitie die dit volume grondvest, plaatste de eerste Tajers in Beit Yisrael, een van de Joodse wijken die in de tweede helft van de negentiende eeuw buiten de muren waren gesticht, ten noorden van de Oude Stad. Deze localisering is consistent met de chronologie: de allereerste Bocharische immigranten, aangekomen vóór de georganiseerde stichting van Rehovot HaBukharim, vestigden zich in bestaande wijken. De uitoefening van de functie van Rosh Av Beit Din door Chacham Moshe Tajir versterkt deze prioriteit: een dergelijke positie veronderstelt een duurzame en erkende vestiging, geen recente aankomst.

De ervaring van deze ascensie naar Jeruzalem past in de lange Joodse meditatie over de relatie tussen land, wet en macht. Moses Mendelssohn had in Jeruzalem het jodendom gedefinieerd als geopenbaard wetgeving eerder dan als staatsgodsdienst [Mendelssohn, 2007]; de negentiende-eeuwse Bochariers, gekomen om een gebod van woning en gebed in vervulling te gaan, belichaamden een heel ander verband tot de heilige stad — niet politiek maar devotioneeel. Chacham Moshe Tajir, door de functie van rabbijnse rechter op zich te nemen, deed nog meer: hij garandeerde de blijvendheid van de halakha op de plaats zelf waar de Torah in haar meest universele dimensie was uitgesproken. De spanning tussen religieuze visie en nationale visie doortrekt de geschiedenis van het Yishouv en zal later, bij een Yeshayahu Leibowitz, zijn meest radicale formulering vinden in de kritiek op elke heiligverklaring van het land ten koste van de wet [Leibowitz, 1975].

De geschiedenis van Chacham Shlomo Tajir, zoon van Chacham Moshe, geboren in Jérusalem op 26 Shevat 1866, is een van de meest bijzondere die de Bocharische gemeenschap heeft voortgebracht. Bijzonder omdat het het verhaal is van een man die in Jérusalem werd geboren, gevormd in de Palestijnse rabbijnse wereld, en die ervoor koos zich toe te wijden aan een verre gemeenschap waarmee hij niet door bloed verbonden was — en daarna terug te keren.

Als zoon van de Rosh Av Beit Din profiteerde Shlomo van zijn Jérusalemse jeugd om een volbracht talmid chacham te worden, een wijze leerling wiens beheersing van de teksten werd erkend. Hij was dus opgegroeid in een huishouden waar Talmoedische kennis zowel een familiale discipline als een gemeenschappelijke roeping was. Rond zijn dertigste jaar accepteerde hij een rabbijnse positie in Turkestan. Wat een missie zou zijn, werd een inzet van achttien jaren: hij werd er oppererrabijn, religieus leider van een gemeenschap waarvan hij de zaak omarmde met een trouw die niets van buitenaf oplegde. Hij trouwde daar met Miriam Pinchasov, dochter van de familie Pinchasov-Mamon, een van de meest geachte dynastieën van Bocharà — een alliantie die Shlomo voorgoed verankerde in het vlees van de gemeenschap die hij diende.

Dit biografische detail, overgeleverd door zijn zoon Nissim in de Toldot Yehudei Bukhara, verdient bijzondere aandacht. Chacham Shlomo Tajir was niet van Bocharische afkomst — de bron geeft aan een Turkse lijn aan vaderszijde. Toch koos hij, en zijn kinderen na hem, zich volledig te identificeren als Bocharische Jood. Zelfs toen hij de functies van rabbijn in Beiroet en daarna in Damaskus uitoefende — twee religieuze plaatsen van groot aanzien in de Sefardische wereld — handhaafde hij deze Bocharische identiteit. Zijn zonen, onderwezen aan Franse universiteiten in Syrië, bezochten Bocharische synagogen toen zij zich in Eretz Yisrael vestigden. Er is in deze vrij gekozen gehechtheid iets dat de genealogie overstijgt: een trouw aan een aangenomen gemeenschap, een opvatting van de gemeenschappelijke band die niet door geboorte maar door toewijding wordt bepaald. De Joodse traditie erkent deze vorm van keuzerecht aangaan: de ger, de bekeerling of de aansluitende, is soms meer trouw dan de oorspronkeling. Wat Chacham Shlomo hier belichaamt, is een rabbijnse versie van deze gekozen trouw.

In 1914, op tweeënveertig jaar, keerde Shlomo terug naar Jérusalem. De wereld die hij terugvond was die van de Eerste Wereldoorlog in aantocht, van het aanstaande einde van het Ottomaanse rijk, en van het Yishouv in volle transformatie. Zijn rabbijnse leven ging verder, gedragen door de gezag die een carrière van achttien jaren aan het hoofd van een grote gemeenschap hem had gegeven. Hij werd daarna Oppererrabijn van Beiroet, vervolgens rabbijn in Damaskus, steden waar zijn reputatie hem voorafging. Zijn dood liet zonen achter van wie er twee stierven in het Frans-Syrische leger — Aryeh, gestorven op vijfenvijftig jaar, en Binyamin Chizkiya, gestorven op eenendertig jaar —, een verschrikkelijk offer dat eraan herinnert dat de Tajer niet vreemd waren aan de tragedie van de twintigste eeuw die zo veel Joodse families meesleepte in de wervelwinden van oorlogen tussen naties. De derde zoon, Nissim, overleefde.

Nissim Tajir, zoon van Chacham Shlomo, was volgens alle beschikbare bronnen een bekend figuur in de Bochariese gemeenschap in de periode vóór en na de oprichting van de Staat Israël. Iedereen die vóór 1973 in de Bochariese gemeenschap had gewoond, kende zijn naam. Deze bekendheid was niet die van een handelaar of rabbi, maar die van een drager van geheugen, van een man wiens roeping het was om de collectieve herinnering van een verspreide gemeenschap samen te brengen, in te delen en over te dragen.

In 1967 publiceerde hij in Manhattan de Toldot Yehudei Bukhara — « Geschiedenis van de Joden van Bocharà ». De plaats van publicatie is zelf een document: Manhattan, waar zich een aanzienlijke Bochariese gemeenschap had gevormd, met name in de wijk Queens. Nissim Tajir, zoon van een groot rabbijn uit Jeruzalem die leider van de Bochariërs van Turkestan was geworden, koos ervoor deze geschiedenis niet in Jeruzalem maar in New York vast te leggen — een teken van de opeenvolgende verplaatsingen die de 20e eeuw zijn gemeenschap had opgelegd.

De Toldot Yehudei Bukhara is een werk van bijzondere aard. Het is geen monografie van een professionele historicus, onderworpen aan de hedendaagse academische protocollen. Het is iets dat in sommige opzichten kostbaarder en in andere opzichten delicater is: een verhaal samengesteld door een man wiens geheugen gevuld was met familiale mondelinge tradities, gemeenschappelijke documenten, getuigenissen van tijdgenoten en rabbijnse bronnen. Nissim Tajir was de kleinzoon van de Rosh Av Beit Din van Jeruzalem en de zoon van de groot-rabbijn van Turkestan: hij had sinds zijn jeugd de verhalen van de grote figuren van de gemeenschap gehoord. Zijn boek is geheugen in vorm gegoten, wat Yerushalmi zonder twijfel zou hebben herkend als een typische uitdrukking van de traditionele Joodse historiografie, waar herinnering voorafgaat aan en doordringt het verhaal [Yerushalmi, 1984].

Het werk van Nissim verdient het om gelezen te worden in het licht van de Joodse traditie van zakhor. De geschiedenis van zijn gemeenschap schrijven, is het vervullen van een plicht van geheugen: de doden noemen, de rechtvaardigen eren, de collectieve identiteit bewaren die bedreigd wordt door de breuken van de ballingschap en de geschiedenis. Deze dimensie is des te sterker aanwezig omdat de Bochariese gemeenschap in de loop van de 20e eeuw aanzienlijke verwoestingen had meegemaakt: Sovietisering, diasporisering, verlies van archieven. De Toldot Yehudei Bukhara presenteert zich dus als een daad van verzet tegen de vergetelheid, een vorm van betrokkenheid bij het collectieve leven die bij een man van letters de vorm van het boek aanneemt in plaats van die van de stichting of de gift.

Het is opmerkelijk dat het werk, volgens de beschikbare bronnen, de belangrijkste referentie is gebleven voor artikelen over grote Bochariese figuren. Generaties na zijn publicatie citeren degenen die schrijven over Chacham Mammon, over de grote rabbijnen van Turkestan of over de geschiedenis van de Bochariese Yishouv Nissim Tajir. Een boek gepubliceerd in Manhattan in 1967 door de zoon van een rabbijn uit Damascus is het middelpunt geworden van het collectieve geheugen van een gemeenschap verspreid van Jeruzalem tot New York via Tel Aviv. Dit is een vorm van gezag die alleen de waarheid van de herinnering kan verlenen.

Colette Sirat had aangetoond hoezeer manuscripten en boeken die binnen Joodse gemeenschappen zijn geproduceerd, een primaire bron voor de intellectuele geschiedenis vormen [Sirat, 1983]. De Toldot Yehudei Bukhara illustreert deze these op zijn eigen manier: inderdaad een gedrukt werk, maar functionerend als een gemeenschappelijk manuscript, drager van mondelinge tradities en lokale kennis die geen officieel archief bewaarde.

De naam van de familie zelf oriënteert de interpretatie van haar maatschappelijke rol. Een lignée genaamd Tajer definieert zich door handel; maar in de Boechaarische economie net als in het opkomende Yishouv speelde de koopman een rol die verder reikte dan louter ruilverkeer. Hij was vaak degene die de bouw van synagogen financierde, talmudische scholen begiftigde, de armen ondersteunde en de gemeenschap vertegenwoordigde tegenover de autoriteiten. De overgang van koopman naar notabele behoort tot de constanten van de joodse sociale geschiedenis op islamitisch grondgebied.

De baan van de gedocumenteerde Tajer illustreert echter een opmerkelijke verschuiving: de lignée is, in de loop van enkele generaties, overgegaan van de status van tājir — koopman — naar die van chacham — wijze, rabbijn — vervolgens naar die van mechaber — auteur. Deze ontwikkeling betekent niet dat de familie de handelswerkelijkheid die haar naam had gegeven, heeft verlaten; zij betekent dat de functie van koopman is getranscendeerd in een autoriteit van een ander orde. Chacham Moshe, terwijl hij zitting nam in de rabbijnse rechtbank, hield ook toezicht op de regeling van handelsgeschillen die een belangrijk onderdeel vormden van de talmudische rechtspraak. Chacham Shlomo, terwijl hij een gemeenschap van kooplieden in Turkestan leidde, kende intiem de handelsrealiteiten die zijn geloofsgenoten beoefenden. Nissim, door hun geschiedenis te schrijven, herstelde aan deze kooplieden en wijzen het geheugen dat hun toebehoorde.

In de Jerosolimitaanse context maakte de welgesteldheid van Boechaarische families een aanzienlijk mecenaat mogelijk: aankoop van gronden, bouw van woningen en heilige plaatsen, steun aan religieuze instellingen van de stad. De aanwezigheid van een Rosh Av Beit Din Tajer in Jeruzalem stelt voor dat de familie zich blijvend had gevestigd, over middelen beschikte en van gemeenschappelijk aanzien genoot dat zo'n benoeming mogelijk maakte. Dit is niet het profiel van een onlangs aangekomen familie, maar dat van een wortelgeslagen lignée.

Het joodse denken heeft lange nagedacht over de plaats van rijkdom en handel in een leven conform de Wet. Armand Abécassis heeft aangetoond hoe de Hebreeuwse traditie verlangen, behoefte en heiligmaking van het dagelijks leven articuleert, zowel zuivere ascese als hebzucht afwijzend [Abécassis, 1987]. De ideale joodse koopman was geen verzamelaar, maar een rentmeester van voorspoed in dienst van de gemeenschap en de studie gesteld. De baan van de Tajer, van kooplieden tot rabbijnen en historicus, is misschien het welsprekendste bewijs dat men van dit verwezenlijkte ideaal kan geven.

Ten slotte moet men de mobiliteit die eigen is aan deze families meten. De Boechaarische koopman reisde: hij had correspondenten in Moskou, Bombay, Bagdad. Deze functionele verspreiding van handelsnetwerken verklaart dat de dragers van de naam Tajer, in de loop der generaties, zich tussen Centraal-Azië, het Ottomaanse Palestina, de steden van het Levant en uiteindelijk de Verenigde Staten hebben kunnen verspreiden. De diaspora in de diaspora is hier regel, geen uitzondering. Chacham Shlomo ging van Jeruzalem naar Boechara, van Boechara naar Jeruzalem, van Jeruzalem naar Beiroet en Damascus. Zijn zonen, onderwezen aan Franse universiteiten in Syrië, bevonden zich in Eretz Yisrael. Nissim publiceerde in Manhattan. De mobiliteit van de tājir transformeerde zich in alomtegenwoordigheid van de gedachtenisschrijver.

Het lot van de Tajer-Boucharoten was in de twintigste eeuw verweven met de tragedie en transformatie van het gehele jodendom van Centraal-Azië. De Russische verovering van Turkestan, gevolgd door de instelling van het Sovjet-regime, veranderden radicaal de bestaansvoorwaarden van de Joden van Boechara. De revolutie van 1917 en de Sovietisering in de jaren 1920-1930 leidden tot de sluiting van synagogen, de vervolging van religieus leven, de nationalisatie van handelsgoederen — vooral treffend voor koopmansfamilies. Voor een lignage van tājir waren deze decennia die van ontbossing.

De Tajer echter waren al grotendeels buiten het Sovjet-Turkestan. Chacham Shlomo was in 1914 naar Jeruzalem teruggekeerd, nog voordat de bolsjewistische revolutie Centraal-Azië overweldigde. Maar de gemeenschappen die hij had gediend, en waarvan zijn zoon Nissim de geschiedenis zou schrijven, werden volkomen getroffen. De Boucharotische Joden die onder het Sovjet-regime bleven, kenden decennia van geforceerd marranism, waarbij de religieuze praktijk zich in de huiselijke clandestiniteit terugtrok. De grote emigratiegolf vond plaats aan het einde van de twintigste eeuw, onder begeleiding van de perestrojka en de ineenstorting van de Sovjet-Unie: de overweldigende meerderheid van de Boucharotische Joden verliet toen Centraal-Azië voor Israël en de Verenigde Staten, waar de gemeenschap in Queens, New York, een van hun voornaamste centra werd.

De familie Tajer rouwde ook om het geweld van de eeuw. Twee zonen van Chacham Shlomo — Aryeh en Binyamin Chizkiya — stierven in het Frans-Syrische leger. Deze sterfgevallen in dienst van een vreemd leger getuigen van de toestand van de Joden van het Levant in het midden van de twintigste eeuw: noch helemaal veilig, noch volledig geïntegreerd, dienden zij onder de vlaggen van naties die niet de hunne waren, en stierven zij voor zaken waarvan het voordeel hun vaak werd ontzegd. Isaiah Berlin, onderzoekend de moderne joodse toestand, beschreef het wortelloos zijn en het zoeken naar toebehoren als de kardinale ervaring van Joden geconfronteerd met de moderniteit en de imperium's [Berlin, 1973]. De Tajer, voortgekomen uit het emiraat Boechara naar het keizerrijk van de tsaren, het Sovjet-regime, en daarna naar het Ottomaanse, mandaatgebied en Israëlische Jeruzalem, belichamen op hun eigen schaal deze doorgang door werelden en soevereiniteiten.

Nissim, de overlevende, koos een bijzonder antwoord op deze ophoping van verliezen: schrijven. Door in de Toldot Yehudei Bukhara de portretten van de grote figuren van zijn gemeenschap te verzamelen, voltooide hij een daad van herinneringswederopstanding. Hij eerbiedigde de doden — inclusief, indirect, zijn broeders — door hun een context, een gemeenschap, een historische waardigheid terug te geven. Dit is een vorm van hesed, van vriendelijkheid of genade jegens de overledenen, die behoort tot de oudste praktijken van het jodendom: trouw aan de doden gaat door middel van de herinnering aan hun naam en hun daden.

Voor de Tajer die reeds aan het einde van de negentiende eeuw in Jeruzalem waren gevestigd, was de twintigste eeuw die van worteling en integratie in de zich vormende Israëlische samenleving. De afstammelingen van de pioniers van Beit Yisrael namen deel aan het leven van de stad. Dit fenomeen van hebraïsering van namen, gebruikelijk in het Yishouv en later in de staat Israël, bemoeilijkt genealogisch onderzoek: een lignage kan nominaal verdwijnen terwijl het zich onder een andere naam voortzet. Voor de Tajer die hun Perzische patroniem behielden, was de gehechtheid aan deze naam misschien ook een bevestiging van identiteit: weigeren zijn geschiedenis op te laten gaan in een generieke Hebraïsche patroniem was het zichtbaar houden van de Perzische draad die Jeruzalem met Boechara verbond.

Het blijft noodzakelijk dit volume ter discussie te stellen op wat het wel en niet kan vaststellen. De Tajer familiale mémoire brengt meerdere stellingen over: de Boekhaarse oorsprong, de handelsbetekenis van de naam, de prioriteit van de vestiging in Jeruzalem in de wijk Beit Yisrael, en de continuïteit van een rabbijnse roeping vanaf Chacham Moshe tot aan de opvolgers van Chacham Shlomo. De eerste is coherent met het verspreidingsgebied van de familienaam; de tweede is linguïstisch zeker; de derde is thans zeer waarschijnlijk, ondersteund door de status van Rosh Av Beit Din die voor Chacham Moshe wordt bevestigd; de vierde wordt gedocumenteerd door de Toldot Yehudei Bukhara.

Het is hier dat de methodologische les van Yerushalmi zich opdringt: het judaïsme heeft lange tijd de mémoire meer dan de geschiedenis gecultiveerd, de herinnering vast in ritueel en verhaal in plaats van in kritische kroniek [Yerushalmi, 1984]. De familiegenealogie behoort vaak tot deze mémoire: zij zegt het ware van een toebehoren, niet altijd het geverifieerde detail der feiten. Het werk van de historicus bestaat er dan in deze mémoire met bronnen te confronteren zonder haar te diskwalificeren — want de overgeleverde traditie is zelf een document, het getuigenis van een zelfbewustzijn.

De publicatie van de Toldot Yehudei Bukhara in 1967 markeert een beslissend moment in deze dynamiek. Voor het eerst stelde een lid van de familie Tajer zich niet tevreden met het overbrengen van de mémoire — hij schreef haar op. Deze overgang van mondeling naar geschreven is een van de grondleggende gebaren van de joods-historische geschiedschrijving, zoals Colette Sirat ter zake van de schriftelijke vastlegging van de talmudische tradities zelf heeft eraan herinnerd [Sirat, 1983]. Nissim Tajir volbrengt dit gebaar voor zijn gemeenschap.

Voor de Tajer-lignée blijven meerdere documentaire onderzoeksterreinen open. De eigendomsregisters van het Ottomaanse Jeruzalem, de lijsten van de Boekhaarse kollelim, de archieven van de Russische burgerstand van Turkestan, de akten van rabbijnse benoeming van de Jeruzalemse Beit Din zouden, indien uitgewerkt, het waarschijnlijke in het vastgestelde kunnen omzetten. De studie van handschriften, waarvan Colette Sirat heeft aangetoond dat zij lange tijd verwaarloosd bronnenmateriaal van eerste hand voor de joodse intellectuele geschiedenis vormen, biedt hier een aanknopingspunt: kolofons, opdrachten en abonnementenlijsten dragen vaak de namen van schenkersfamilies. Een systematische uitwerking van de archieven van de Boekhaarse gemeenschap van Jeruzalem, waarvan een deel bewaard is in de collecties van de Nationale Bibliotheek van Israël, zou de chronologie van de vestiging van Chacham Moshe kunnen preciseren, haar data kunnen vaststellen en mogelijke broers, neven of partners met dezelfde familienaam kunnen identificeren.

Dit volume wordt, in sommige van zijn stellingen, gekenmerkt door de nuance tussen vastgesteld en waarschijnlijk — niet door gebrekkige nauwkeurigheid, maar door trouw aan het beginsel van eerlijkheid dat dit werk beheerst. Het wordt echter, in verhouding tot zijn eerste versie, getransformeerd door de nieuwe zekerheid dat de Tajer-lignée niet alleen een linnage van veronderstelde kooplieden is: zij is, op gedocumenteerde wijze, een lignée van gemeenschapsleiders, rabbijnen, rechters en historici wier werk vandaag nog wordt geraadpleegd.

Aan het einde van deze reis verschijnt de lineage Tajer als veel meer dan een kenmerkend fragment uit de grote geschiedenis van de Boekhaarse Joden: het is een lineage die, met opmerkelijke samenhang, de overgang van handel naar wijsheid, van kooplieden-welvaart naar geestelijk gezag, en van mondelinge herinnering naar geschreven geschiedenis heeft belichaamd.

Wat dit volume als vastgesteld beschouwt, is aanzienlijk verrijkt. Het kader — de Boekhaarse wereld, de betekenis van de naam, de chronologie van emigratie naar Yerushalmi — is nu aangevuld met gedocumenteerde figuren: Chacham Moshe Tajir, Rosh Av Beit Din te Yerushalmi; zijn zoon Chacham Shlomo Tajir, geboren in 1866 te Yerushalmi, groot rabbijn van Turkestan gedurende achttien jaar, echtgenoot van Miriam Pinchasov uit de familie Mamon, daarna groot rabbijn van Beiroet en rabbijn in Damascus; en ten slotte Nissim Tajir, zoon van Shlomo, auteur in 1967 in Manhattan van de Toldot Yehudei Bukhara, referentiebron voor de collectieve Boekhaarse herinnering. Deze drie generaties schetsen een indrukwekkend traject: van het rabbijnse tribunaal in Yerushalmi naar de vlakten van Centraal-Azië, van de steden van het Levant naar de oevers van de Hudson.

Wat het als waarschijnlijk beschouwt — de precieze inschakeling van de Tajer onder de pioniers van Beit Yisrael, hun rol als gemeenschapsweldoeners — blijft een beredeneerde gevolgtrekking die de archieven, mochten zij worden onderzocht, zouden kunnen bevestigen. Wat het overbrengt zonder het nog te kunnen bewijzen, behoort tot de familiale herinnering, waarvan de waarde niet wordt verminderd doordat het herinnering is.

Indien men, in overeenstemming met de roeping van dit Grote Boek, moet noemen wat de lineage Tajer bovenal onder alle grote deugden van het judaïsme het best heeft uitgedrukt, dan is het antwoord dubbel en onscheidbaar: de talmoedische kennis in dienst van de gemeenschap, en de zorg voor collectieve herinnering. De talmoedische kennis allereerst: van Chacham Moshe, voorzitter van het rabbijnse tribunaal, tot Chacham Shlomo, opgeleid in Yerushalmi en referentie voor het godsdienstig leven van een gemeenschap ver verwijderd van alle grote centra, heeft de familie de figuur van de rechter-geleerde belichaamd wiens kennis van de Wet allen ten goede komt. De betrokkenheid bij het collectieve leven vervolgens: in elke generatie heeft een Tajer een verantwoordelijkheid aangenomen die verder ging dan de privésfeer — een Beit Din leiden, een gemeenschap geleiden op achttien jaar reis afstand van het familiale huis, een boek schrijven opdat de doden niet vergeten zouden worden. En precies daar knoop de band zich aan tussen deze enkele familie en de collectieve herinnering van Israël in zijn geheel: het joodse volk heeft zoveel dispersies overleefd omdat, in elke generatie, mannen hebben gekozen hun gemeenschap te dienen eerder dan zich terug te trekken, de geschiedenis van hun gelijken te schrijven eerder dan de vergetelheid zijn werk te laten doen. Door de naam van de koopman te dragen en tegelijk gardianers van de Wet en de herinnering te worden, illustreren de Tajer wat het judaïsme altijd heeft geweten: dat de roeping soms begint waar de naam ophoudt.

Want, zoals de traditie zelf van zakhor leert, zich herinneren is reeds een vorm van trouw, die het archief bevestigt maar niet kan vervangen. Het Grote Boek der Tajer blijft aldus een open boek, waar elk teruggevonden feit de bladzijde zal schrijven die de herinnering alleen, tot dusver, heeft geweten te bewaren.