Familie Sussman

Om de achternaam Sussman te begrijpen, moet je teruggaan naar een tijd waarin Joden in Midden- en Oost-Europa nog geen erfelijke familienamen droegen. Men noemde zich toen naar afstamming — zoon van zoveel — en voegde graag een genegenaam toe. De mannelijke voornaam in het Jiddisch Zisman of Süssman, letterlijk « zachte man » of « beminde man », behoort tot deze familie van tere voornamen die ouders aan hun zonen gaven, naar het voorbeeld van Ziskind, « zacht kind » [Sussman — Wikipedia]. Deze voornamen waren niet slechts sieraad: ze weerspiegelden een diep joods begrip van het kind als kostbaar geschenk, en van het noemende woord als daad van liefde.

Toen, op de grens van de achttiende en negentiende eeuw, de besturen van het Habsburgse Rijk, Pruisen en Rusland de Joodse gemeenschappen dwongen vaste familienamen aan te nemen, bevroren deze voornamen massaal tot patroniemen. Zo werd de voornaam Süßmann de naam Süßmann, van vader op zoon doorgegeven. De standaardwerken van Alexander Beider over de Joden van het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië, en die van Lars Menk over Judeo-Duitse patroniemen, documenteren nauwkeurig deze overgang van voornaam naar erfelijke naam en het geografische gebied van haar verspreiding [Woordenboeken van Joods-Europese en Judeo-Duitse familienamen]. Deze werken hebben gezag omdat zij berusten op methodische doorwerking van belastingregisters, volkstellingen en gemeentelijke akten.

Dit inleidende hoofdstuk onthult al een eerste deugd waaraan de lignage zich wijdt: de kennis, niet alleen die van de dragers van de naam, maar die welke hun naam begrijpelijk maakt. Dat geleerde mannen hele woordenboeken hebben gewijd aan het terugtraceren van de oorsprong van elke patroniem getuigt van de kardinale waarde die in het jodendom aan geheugen en overdracht wordt gehecht — want met nauwkeurigheid benoemen is reeds eer bewijzen aan hen die de naam hebben gedragen.

De naam Sussman is niet neutraal: hij stelt een moreel programma vast. In het Joodse denken is zachtheid — anavah in zijn kant van bescheidenheid, nôam in zijn kant van zachtheid — geen zwakte maar beheersing. Mozes zelf, de grootste van de profeten, wordt door de Torah niet beschreven als de sterkste maar als de bescheidenste van alle mensen. De rabbijnse traditie maakt de zachtheid van het karakter tot voorwaarde voor studie: Hillel de Oude, tegengesteld aan de strengheid van Shammaï, belichaamt deze weg waar geduld en welwillendheid de overhand hebben op strengheid.

Hier antwoorden de herinnering van de naam en de geschiedenis op elkaar. Want hoewel men niet aan elke individuele Sussman bewezen zachtheid kan toedichten — dat zou toegeven aan hagiografie die eerlijkheid ons verbiedt — kan men stellen dat de naam zelf heeft gefungeerd als een ethisch erfgoed, een discrete injonctie die aan elke generatie is doorgegeven. Het jodendom kent aan de naam een performatieve kracht toe: de traditie leert dat de naam van een mens zijn lot beïnvloedt. Jezelf 'zachte man' noemen in een wereld die Joden vaak vijandig gezind was, betekende een antwoord in vaandels dragen: tegen geweld, zachtmoedigheid stellen; tegen uitsluiting, de goedheid van zorg voor de ander — de gemilout chassadim, de daad van welwillendheid, die de Misjna rangschikte onder de drie pilaren waarop de wereld rust.

Deze goedheid en deze verdraagzaamheid zijn hier geen retorische versiersels: zij zijn ingeschreven in de betekenis van de familienaam zelf [Sussman — Wikipedia], en door hem heen neemt de Sussman-lignée deel aan een van de deugden die Israël het meest voortdurend door de eeuwen heen heeft gedragen — die welke van de hesed, de welwillende liefde, het bindmiddel van verstrooide gemeenschappen maakt.

Het gebied van oorsprong van de naam Sussman wordt duidelijk vastgesteld door onderzoek: het is de Askenazische wereld, die zich uitstrekt van de Rijnlandse en Zuid-Duitse gebieden tot aan de uitgestrekte vlakten van Polen, Litouwen, Galicië en Oekraïne. De woordenboeken van Beider en Menk situeren de concentratie van naamdragers precies in deze regio's [Woordenboeken van Joodse familienamen van Oost-Europa en Jiddisch]. De Sussmans behoren daarom, in hun overgrote meerderheid, tot deze Joodse beschaving van Jiddische taal die, van de Middeleeuwen tot de moderne tijd, een cultuur van ongeëvenaarde rijkdom ontwikkelde: talmudische academies (yeshivot), onderling steunorganisaties (hevrot), en een economisch leven gebaseerd op handel, ambachten en beurzen.

In deze wereld was een Jood die een vast erfelijke naam droeg, ingeschreven in de gemeentelijke registers: pinkassim van broederschappen, lijsten van belastingbetalers, huwelijksaktes. Het collectieve leven was daar gestructureerd door de betrokkenheid van ieder in ondersteunende instellingen — zorg voor zieken (bikour holim), bruidsschat voor arme meisjes (hakhnassat kala), bevrijding van gevangenen (pidyon shvouyim). Zonder een bepaalde stichting aan een naamgenoemd persoon Sussman toe te kunnen schrijven, is het historisch vastgesteld dat het behoren tot deze gemeenschappen voor elk huishouden een bijdrage aan deze werken inhield. Dit is waar de deugd van liefdadigheid en betrokkenheid bij het collectieve leven zich manifesteert: niet als een heroïsche individuele keuze, maar als een plicht ingeweven in het dagelijks leven, die de lignage deelde met de gehele kehila.

De naam Süßmann werd ook gedragen door geleerden. Zonder het verhaal te overladen met onzekere gevallen, kan worden vastgesteld dat het Askenazische gebied de bakermat was van intens intellectueel werk — talmudisch, halakhisch, en vervolgens in de tijd van de Verlichting, wetenschappelijk en literair — waaraan dragers van deze naam deelnamen. De waarde van talmudische kennis en bijdrage aan Joods denken doordringt dus, in filigranee, de geschiedenis van de lignage.

De geschiedenis van de naam Sussman is onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van de grote joodse migraties. Elke verplaatsing — naar West-Duitsland, naar Amerika vanaf de jaren 1880, naar Frankrijk, Engeland, Palestina — stelde de naam voor nieuwe beproevingen. Het grootste obstakel was dat van de transliteratie: hoe het Duitse ü, de ß (eszett), de Jiddische klankkleur weergeven in het Latijnse Engelse, Franse of het Cyrilische Russische alfabet? Uit deze confrontatie ontstonden de varianten die we kennen — Sussman, Sussmann, Süssmann, Zusman, Zusmann [Sussman — Wikipedia].

Dit fenomeen is niet anekdotisch: het is het materiële teken van ballingschap en aanpassing. Een en dezelfde lignée kon zich zo in orthografisch verschillende takken opsplitsen naar gelang het gastland en de ambtenaar van de burgerlijke stand die de aankomeling registreerde. De immigratieambtenaren van Ellis Island, de Franse prefecturen, de Britse griffiers transcribeerden elk naar hun gehoor. Beider en Menk hebben precies ten doel om, onder deze uitgespreid liggende grafieën, de oorspronkelijke eenheid te reconstrueren [Woordenboeken van de joodse achternamen van Oost-Europa en Duits-Joodse].

In dit vermogen om grenzen, talen en alfabetten te doorkruisen zonder verloren te gaan, openbaart zich een essentiële deugd van het joodse volk: de verhouding tot de vreemde — niet als degene die ontvangt, maar als degene die, eeuwig vreemdeling, leert op elk land in te wonen zonder zijn naam te verloochenen. De lignée Sussman, door door al haar grafische metamorfosen heen de intacte kern van haar betekenis — « zachte man » — te behouden, illustreert deze koppige trouw aan identiteit die eigen is aan de gedachten van Israël.

Geen Groot Boek van een Europese joodse lignage kan zich ontrekken aan de langste schaduw: de Shoah. De naam Sussman, zo dicht aanwezig in de gemeenschappen van Polen, Galicië, Duitsland en Oost-Europa, werd onvermijdelijk getroffen door de vernietiging van deze werelden. Waar de naam het meest verbreid was, was de vernietiging het totaals.

Voor Frankrijk vormt het magistrale werk van Serge Klarsfeld, Le Calendrier de la persécution des Juifs de France, 1940-1944 [Klarsfeld, 1993], een naamlijst van de gedeporteerde slachtoffers, dag na dag, konvooi na konvooi. Dit werk — opgesteld uit archieven en deportatieijsten — vormt een referentiebron waar de namen van vervolgden ophouden statistieken te zijn en weer personen worden. De dragers van de naam Sussman die in deze donkere jaren in Frankrijk leefden, verschijnen, evenals zovelen anderen, in deze onderneming van herinnering door naam, die het uitwissingsstreven beantwoordt met een streven naar naamgeving.

Dit hoofdstuk draagt in negatief vorm de ernstigste van deugden: de verhouding tot oorlog en ondergaan geweld. Het jodendom maakt het behoud van het leven — pikouah nefesh — tot de hoogste waarde, en herinnering aan de omgekomen tot een heilig gebod: zakhor, « herdenk ». Door elke naam vast te leggen, voegen traditie en archief zich samen om deze plicht na te komen. De Sussman-lignage, in wat zij verloren heeft, neemt deel in de collectieve herinnering van een volk dat van het gedenken van de doden een vorm van verzet en trouw heeft gemaakt. De slachtoffers benoemen is hun tweede dood weigeren.

Indien de naam Sussman fundamenteel Asjkenazisch is, heeft de geschiedenis van de Joodse diaspora's in de twintigste eeuw de ontmoetingen tussen de werelden vermenigvuldigd. Het judaïsme van de Maghreb — dat van Algerije, Marokko, Tunesië — heeft zijn eigen beschaving voortgebracht, verschillend van die van Asjkenaze maar met haar verbonden door dezelfde Wet en dezelfde hoop. De werken van Joëlle Allouche-Benayoun en Geneviève Dermenjian, Les Juifs d'Algérie : une histoire de ruptures [Allouche-Benayoun & Dermenjian, 2020], en die van Yossef Charvit over de historiografie van de Joden van Algerije [Charvit, 2019], werpen licht op deze Middellandse-Zee-gemeenschappen waar traditie en archief nauw met elkaar in gesprek zijn.

Het zou oneerlijk zijn om de naam Sussman kunstmatig aan deze zuidelijke landen vast te koppelen, waar deze niet inheems is. Maar de moderne geschiedenis — de Franse kolonisatie van Algerije, kruisende migraties, huwelijken tussen Sefardische en Asjkenazische gemeenschappen in Frankrijk na de oorlog en in het zich vormende Israël — heeft unies mogelijk gemaakt waarin een Asjkenazische naam als Sussman zich kon wortelen in een familie met Magrebijnse wortels, of omgekeerd. Paul Fenton, in zijn studie over de Joden van Fès [Fenton, 2019], en de werken verzameld door Deshen en Zenner over de Joden op islamitisch grondgebied [Deshen & Zenner, 1996], herinneren ons eraan hoe deze werelden, lang gescheiden, elkaar in het moderne tijdperk hebben doordrongen.

Deze redactionele hypothese — als zodanig aanvaard — heeft een laatste deugd: verdraagzaamheid en de eenheid van het Joodse volk voorbij zijn verdelingen. Door ons de ontmoeting van het Asjkenazische Sussman en de Sefardische traditie voor te stellen, vieren wij wat de nagedachtenis van Israël het diepst heeft: het idee dat, ondanks de verstrooiing, de am Israël één volk blijft, verenigd door dezelfde Wet en hetzelfde lot.

Aan het einde van deze doortocht dringt een evidentie zich op. De lignée Sussman zal haar stempel niet hebben nagelaten door louter de grootheid van de één of ander van haar leden, maar door de hardnekkige trouw aan wat haar naam verkondigt. Van al de deugden die de joodse traditie door de eeuwen heeft gedragen, is het de zachtheid — de nôam, die geduldige goedheid die geweld weigert zonder ooit de waardigheid op te geven — die deze familie, boven allen, het best heeft uitgedrukt. De naam zelf was de drager ervan: Sussman, "zachte man" [Sussman — Wikipédia], intact overgebracht over grenzen, alfabetten en rampen.

Deze zachtheid was niet passief. Zij werd liefdadigheid in de onderlinge hulpconfréries, inzet in het leven van de asjkenazische gemeenten, trouw aan de identiteit doorheen ballingen en translitteraties, en ten slotte geheugen — deze hoogste vorm van zachtheid die erin bestaat je naasten niet te vergeten, zelfs in de transporten van de vervolgingen vastgelegd door Klarsfeld [Klarsfeld, 1993]. Daarin sluit het bijzondere lot van de Sussman aan bij het collectieve geheugen van Israël: een volk dat, opgeëist om te verdwijnen, heeft ervoor gekozen zich te herinneren, en dat, op de hardheid van de wereld, heeft geantwoord met de zachtheid van de Wet. Moge dit Grote Boek, naar zijn maat, een fragment zijn van dit zakhor — een daad van geheugen voor hen die, en nog steeds dragen, de naam van de zachte man.