Familie Steinfeld

De geschiedenis van Steinfeld begint met een beperking die erfenis werd. Vanaf het edict van Joseph II (1787) voor de Habsburg-grondgebieden, en later door de Pruisische en Russische regelgeving van het begin van de 19de eeuw, moesten joden een erfelijke familienaam kiezen of krijgen. Velen kozen toen voor samengestelde namen uit natuurelementen — Stein (steen), Berg (berg), Blum (bloem), Feld (veld). Steinfeld behoort tot deze familie van creaties. Naslagwerken onderscheiden duidelijk de Duitse locatieve oorsprong — een woonnaam ontleend aan dorpen genaamd Steinfeld, van het Middelhoogduitse stein « steen » en feld « open veld » — van het Asjkenazisch-joods gebruik, waar de naam werd aangenomen als een decoratieve samenstelling van Stein « steen » en Feld « veld » [Woordenboeken van Joods-Europese en Joods-Duitse familienamen, Beider-Menk, Avotaynu].

Dit onderscheid is niet onschuldig. Het zegt iets over de toestand van joden in de diaspora: een volk zonder land ontvangt, of geeft zichzelf, aardnamen — velden, bergen, valleien, bossen — alsof men in de taal een toebehoren wilde inschrijven dat het recht hun weigerde. Je familie « steenveld » noemen, betekent ook, zonder dat men het beoogt, de hardheid van de grond uitspreken die men bewerkt en de taaiheid die nodig is om daar iets uit voort te brengen. Dezelfde naslagwerken betuigen de aanwezigheid van de Germaanse wortel van de naam, opgetekend in het grote woordenboek van Joods-Duitse familienamen dat meer dan dertienduizend namen registreert uit het gebied van Duitsland vóór 1914 [A Dictionary of German-Jewish Surnames, Menk, Avotaynu]. Vanuit dit Duitstalige centrum verspreidde de naam zich naar het oosten — Bohemen, Galicië, Koninkrijk Polen, Russisch Rijk — door de joods migraties, zodat men Steinfeld-familieleden aantreft zowel in Wenen en Frankfurt als in Oost-Galicië.

De naam Steinfeld volgen, is het volgen van de kaart zelf van het Ashkenazische. De werken van onomastische lexicografie plaatsen de familienaam in twee grote documentaire gehelen: enerzijds het Judeo-Duitse gebied, waar namen vaak al einde achttiende eeuw in Duitse taalstaten werden aangenomen; anderzijds het gebied van Oost-Europa — Russische Rijk, Koninkrijk Polen, Oostenrijkse Galicië — geregistreerd in aparte naslagwerken die voor elk van deze provincies zijn opgesteld [Dictionaries of East European Jewish Surnames, Beider, Avotaynu 2008-1996-2004].

Uit deze verspreiding ontstaat een gemeenschap van ervaring veeleer dan een unieke lignée. De Steinfeld van Wenen, van Bratislava, van Galicië of van Bohemen stammen niet noodzakelijk van dezelfde voorouder af; zij delen een naam, en daarmee een gemeenschappelijke geschiedenis gemaakt van mobiliteit, aanpassing en trouw. Het is deze trouw — aan het jodendom, aan studie, aan gemeenschap — die de naam morele samenhang geeft ondanks het gebrek aan genealogische samenhang. In de Ashkenazische wereld vóór 1939 kon een Steinfeld handelaar zijn in Wenen, geleerde in een klein Galicisch stadje, ambachtsman in Frankfurt; allen behoorden tot dit dicht communautair weefsel — de kehillot — waar liefdadigheid (tzedakah) en onderlinge hulp (gemilout hassadim) geen optionele deugden waren maar het zeer weefsel zelf van het collectieve leven. Wij beweren niet deze vuurhaarden aan elkaar te koppelen door akten; wij stellen vast dat zij uit dezelfde wereld voortkomen, diezelfde wereld die de volgende generatie moet verdedigen op gevaar van het leven af.

Het is in Wenen, in de maanden van verschrikking die volgen op de Anschluss van maart 1938, dat de naam Steinfeld zich het glansrijkst inschrijft in de geschiedenis van de Joodse redding. Julius Steinfeld, communautair leider van het orthodoxe Wenen, behoorde tot degenen die van hun positie een instrument van hulp maakten. Na de annexatie van Oostenrijk door het Rijk stelde Steinfeld zich in om Joden te helpen uit Oostenrijk te emigreren, onderhandelend, tegen de prijs van groot persoonlijk risico, met Adolf Eichmann om uitreisvisa te verkrijgen bestemd voor Joden die uit nazi-Oostenrijk probeerden te vluchten [Julius Steinfeld, Wikipedia]. Deze dappere interventies ten gunste van zijn geloofsgenoten bezorgden hem dat hij door Eichmann zelf werd opgesloten.

De actie van Julius Steinfeld bleef niet geïsoleerd. In het najaar van 1938, in de nasleep van de Kristallnacht, riep Julius Steinfeld, communautair leider in Oostenrijk, rabbi Solomon Schonfeld op door hem smekend te vragen een transport van kinderen naar Engeland voor de orthodoxe Joodse jeugd van Wenen te organiseren [Solomon Schonfeld, Wikipedia]. Uit deze oproep ontstond een deel van de Kindertransporte die honderden Joodse kinderen aan de doodsmachine ontrukten.

Hier raakt de geschiedenis van de lignée aan het hart van het collectieve geheugen van Israël. Een leven redden, leert de Talmud, is een hele wereld redden; en de plicht tot losgeld van gevangenen (pidyon shevouyim) werd door de wijzen geacht een van de hoogste vormen van liefdadigheid te zijn. Door visa met de beul zelf onderhandelend, door het vertrek van kinderen te organiseren die hij misschien nooit zou terugzien, heeft Julius Steinfeld deze kardinale deugd belichaamd — de pidyon shevouyim en de gemilout hassadim tot het offer van zijn eigen vrijheid voortgestuwd. Dat de naam « steenveld » met zoveel dapperheid verbonden is, is niet zonder aangrijpende ernst: in het hardste veld van de Joodse geschiedenis heeft een Steinfeld het leven doen opkomen.

Naast de redder draagt de naam Steinfeld ook het figuur van de meester. De overdracht van talmudische wijsheid — deze ononderbroken keten sinds Sinaï die de traditie shalshelet ha-kabbalah noemt — vindt bij gelijktijdse dragers van de naam een concrete doorgeving. Zo de rabbijn Berach Steinfeld, van wie men naar zijn eigen publicaties kan zeggen dat hij gedurende vierentwintig jaar maggid shiur — talmoedische lessen gaf — in verschillende synagogen, betrokken bij de kwaliteitscertificering van kasjer en het onderwijs in instellingen [Rabbi Berach Steinfeld, OU Torah]. Dit voorbeeld, bescheiden in het licht van de drama's van de twintigste eeuw, zegt echter het wezenlijke: het jodendom wordt voortgezet minder door helden dan door geduldig onderwijzers, degenen die week na week de Talmoed voor een kring leerlingen openen.

Deze roeping tot overdracht verwijst naar een van de meest constante deugden van de herinnering van Israël: talmud Torah ke-neged koulam, « de studie van de Torah gaat boven alle geboden uit ». De kasjerheid waar zo'n meester zich mee bezighoudt is niet slechts een ritueel zaak; het is een pedagogie van het alledaagse, een manier om heiligheid in het bescheidenste gebaar in te schrijven — voeden. Door toezicht te houden op de tafel van de gelovigen en op hun studie, verlengde een rabbijn Steinfeld deze zorg voor de Joodse Wet (halakha) — ervaren niet als dwang maar als discipline van aandacht voor de ander en voor de wereld. Men kan hier zien hoeveel een zelfde familienaam, op een eeuw afstand, kan verenigen: de visum-onderhandelaar en de lesgeefster: twee gezichten van dezelfde trouw.

De Shoah trof de Steinfeld zoals zij de gehele Asjkenazi trof. De Duitstalige en Oost-Europese wereld waaruit de naam was voortgekomen — deze kehillot van Wenen, van Galicië, van Bohemen waarvan hierboven sprake was — werd in enkele jaren vernietigd. Velen die de naam droegen werden vermoord; anderen, zoals de kinderen gered door het optreden van Julius Steinfeld, overleefden en stichtten families in Engeland, in de Verenigde Staten, in Eretz Israël. Hier antwoorden archief en geheugen elkaar zonder elkaar volledig te bedekken: we weten, uit historische bronnen, de omvang van de ramp en het reddingsgebaar uit Wenen; we kunnen, zonder een doorlopend geslachtsregister, elk individueel lot niet reconstrueren. Dit is waarom dit hoofdstuk betrekking heeft op het snijvlak — waar het vastgestelde feit (de redding, de vernietiging) het familiair verhaal en de overgedragen herinnering ontmoet, zonder dat het ene het ander volledig kan bewijzen.

Uit deze beproeving kwam de naam verspreid maar levend voort. De Steinfeld van vandaag — rabbijnen, onderwijzers, kooplieden, actieve leden van hun gemeenten — getuigen van deze voortduring. De naam « steenveld » krijgt dan een nieuwe klank: de steen, in de joodse traditie, is wat overblijft wanneer alles anders is meegevoerd — de steen van de Tempel, de grafsteen (matzevah) die de herinnering aan de doden bewaart. Studies in middeleeuwse epigrafie herinneren ons eraan hoezeer de gegraveerde steen voor joodse gemeenten de drager zelf van geheugen was, soms de enige rest van een uitgewiste aanwezigheid [Jewish Tombstones and Epigraphy in Medieval Castile, Cantera Burgos & Millás Vallicrosa, 1956]. Dat de naam Steinfeld deze stof in zich draagt — de steen — is niet onverschillig: hij is, op zijn manier, een wandelend memoriaal, een veld waar de stenen van herinnering niet zijn opgehouden te worden opgericht.

Van het edict dat de naam oplegde tot de nacht die dreigde deze uit te wissen, tekent de lignée Steinfeld een voorbeeldig traject van de Asjkenazische ervaring: een naam van aarde gegeven aan een volk zonder aarde, verspreid van de Rijn naar Galicië, beproefd door de catastrofe, en desondanks gehandhaafd. Wat deze lignée boven al haar deugden het best tot uitdrukking heeft gebracht, heeft de geschiedenis in duidelijke letters geschreven: de moed van de redding en de zorg voor de ander. In het gebaar van Julius Steinfeld — onderhandelen met Eichmann, het risico van gevangenisstraf nemen, om hulp roepen om kinderen aan de dood te ontrukt — condenseert zich de hoogste der deugden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen: pidyon shevouyim, de verlossing van gevangenen, en pikkuah nefesh, het redden van levens, door de wijzen geacht als superieur aan bijna elk ander gebod.

Op deze deugd van moed antwoordt, in meer discrete tegenstelling, die van overdracht — de geduldig studie van de Wet, de trouw aan de halakha, de zorg om te onderwijzen. Samen vormen zij de dubbele erfenis van een naam: de steen die beschermt en het veld dat men bebouwt. Waar het archief zwijgt, spreekt de herinnering van Israël verder, en het « steenveld » blijft wat het altijd is geweest — een hard maar vruchtbaar plaats, waar, tegen alle verwachtingen in, het leven zich herstelt.