Familie Stein

Stein: etymologie en naamkunde

De wetenschappelijke studie van Joodse namen is herbouwd op basis van de woordenboeken van Alexander Beider en Lars Menk, die vandaag de referentieapparatuur vormen waaruit niet weggedacht kan worden. Deze werken inventariseren, op basis van burgerlijke, fiscale en rabbijnse registers, de geverifieerde patroniemen regio voor regio: Russisch Rijk, Koninkrijk Polen, Galicië en het Joods-Duitse domein [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa en Joods-Duits, Avotaynu].

Het woord Stein behoort tot de categorie van namen ontleend aan het vocabularium van natuur en materialen. Drie vormingswijzen, niet elkaar uitsluitend, verklaren zijn aanname. De eerste is toponymisch: talrijke plaatsen in Duitsland, Oostenrijk, Bohemen en Zwitserland dragen de naam Stein of integreren deze (Stein am Rhein, Königstein, Holstein en talloze gehuchten), zodat de familienaam oorspronkelijk een herkomstaanduiding kon zijn. De tweede is ornamenteel en administratief: tijdens de patroniemiseringscampagnes kozen functionarissen en families vaak welluidende namen uit de natuur, waaronder Stein en zijn minerale en plantaardige samenstellingen — vandaar de veelvuldigheid van -berg (berg), -feld (veld), -thal (dal), -blum (bloem) en -stein (steen). De derde is antroponymisch, Stein kan functioneren als afkorting of kostuumvorm van een langer samenstelling. Deze pluraliteit van herkomsten verbiedt enige eenduidige lezing en verklaart de geografische verspreiding van de naam [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa en Joods-Duits, Avotaynu].

De samenstellingen verdienen bijzondere aandacht. Bernstein (« barnsteen »), Rubinstein (« robijn »), Silberstein (« zilveren steen »), Edelstein (« edelsteen ») behoren tot een categorie van ornamentale namen waarvan de symbolische waarde — kostbaarheid, licht, soliditeit — gezocht werd. Stein alleen, soberder, past in hetzelfde veld terwijl het directer kan verwijzen naar een plaats of een beroep verbonden aan steen (steenhouwen, metselaar, molenaar — de molensteen is Mühlstein). Deze morfologie maakt de naam tot een bevoorrecht observatorium van de mechanismen van Joodse naamgeving in Germaans gebied.

De generalisering van de naam Stein is onlosmakelijk verbonden met staatsbeleid. In 1787 dwong het edict van Joseph II voor de Habsburgse territoria — Galicië inbegrepen — de Joden tot het aannemen van vaste en erfelijke Duitse familienamen. Pruisen volgde met het emancipatieedict van 1812, Beieren met zijn edict van 1813, en het Russische Rijk stelde dezelfde verplichting in via decreten van 1804 en vervolgens 1835-1845 voor de Bleekvlekzone en het Koninkrijk Polen. Het was in dit kader dat de registers zich vulden met Stein en zijn afleidingen, een fenomeen minutieus gedocumenteerd door de regionale woordenboeken van Beider [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa en Jiddisch-Duits, Avotaynu].

Deze campagnes waren noch neutraal noch even vrij. In het Oostenrijkse Galicië verliep de naamgeving vaak via ambtenaren wier keuzes willekeurig, tegen betaling of zelfs vernederend konden zijn; de « nobele » en welluidende namen — waaronder die gevormd op -stein — werden soms tegen geld toegewezen, terwijl pejoratieve namen de armsten troffen. De gelijktijdige aanwezigheid in dezelfde regio van welgestelde Steins en bescheiden Steins weerspiegelt dus sociale gelaagdheid evenzeer als administratief toeval. Dit onomastische moment betekende voor de gemeenschappen een gedwongen ingang in de bureaucratische moderniteit van de staat, een voorbode van de latere spanningen tussen Joodse toebehoring en nationale integratie die de historiografie van de emancipatie zou analyseren [Geografie van de hoop, 2004].

Het daaruit voortvloeiende verspreeidingsgebied is uitgebreid: Joodse Steins zijn gedocumenteerd in Bohemen-Moravië, in Beieren en in het Rijnland, in Galicië (Krakau, Lemberg/Lviv), in het Congres-Polen, in Litouwen en in de Baltische provincies, alsmede, door migratie, in Hongarije en Roemenië. Deze kaart van de naam volgt die van de grote Ashkenazische concentraties van de 19de eeuw.

Vanaf de jaren 1880 verspreidden de grote Joodse migraties vanuit Oost-Europa naar West-Europa, Amerika, Ottomaans Palestina en Zuid-Afrika de dragers van de naam Stein over drie continenten. De naam, gemakkelijk uit te spreken in het Engels, Frans en Spaans, behield vaak zijn vorm of onderging kleine aanpassingen (Steen, Stone door vertaling, Piedra in hispanofone context). Deze verplanting maakte deel uit van een omvangrijke beweging van hervorming van de Joodse werelden, waarin de pers in volkstaal — Jiddisch in het Russische Rijk, Ladino in het Ottomaanse Rijk — een beslissende rol speelde in de vorming van een massa-Joodse moderniteit [Making Jews Modern: The Yiddish and Ladino Press in the Russian and Ottoman Empires, 2004].

In de westerse metropolen illustreert de trajectorie van de families Stein de integratielogica's zoals beschreven door Pierre Birnbaum: toegang tot vrije beroepen, universiteit, overheidsfuncties, maar ook blootstelling aan antisemitische opwellingen aan het einde van de eeuw. Het Frankrijk van 1898, gegrepen door de Affaire Dreyfus, bood het paradigmatische kader voor deze ambivalentie — republikeinse belofte van gelijkheid en heftigheid van antijoodse hartstochten [Le moment antisémite : un tour de la France en 1898, 1998] ; [L'Affaire Dreyfus : la République en péril, 1994]. De Germaans klinkende naam kon in bepaalde contexten de stigmatisering verdubbelen, wanneer propaganda van de vreemdeling en de Jood dezelfde figuur van bedreiging maakte, uitgebuit tot in volledig verzonnen vervalsingen [Les Protocoles des Sages de Sion : faux et usages d'un faux, 1992].

De naam Stein is geassocieerd met verschillende belangrijke figuren in het Joodse denken en de moderne cultuur, zonder dat zij daarom noodzakelijk aan elkaar gerelateerd zijn. Edith Stein (1891-1942), filosofe uit een Joodse familie uit Breslau, leerling van Husserl en pionier van de fenomenologie, bekeerd tot het katholicisme en karmelietes onder de naam Thérèse-Bénédicte de la Croix, werd gedeporteerd en vermoord in Auschwitz als Jodin: haar loopbaan condenseert de spanningen van assimilatie, bekering en raciale vervolging. Gertrude Stein (1874-1946), Amerikaanse schrijfster van Joodse komaf, centrale figuur van de Parijse avant-garde, belichaamt een ander model van Westerse Joodse moderniteit. Deze geschiedenissen schrijven zich in in een bredere vraagstelling over messianiisme, ballingschap en verwachting die kenmerkend zijn voor het Joodse denken van de twintigste eeuw, zoals in kaart gebracht door Pierre Bouretz [Témoins du futur. Philosophie et messianisme, 2003].

Een bijzonder geval verdient vermelding om redenen van methodologische duidelijkheid: de historica Sarah Abrevaya Stein, specialiste in de Sefardische en Saharaanse werelden, wier werk belangrijke delen van de koloniale en postkoloniale Joodse geschiedenis verlicht. Haar achternaam, Ashkenazisch van vorm, verwijst geenszins naar een Sefardische oorsprong: het illustreert de circulatie en vermenging van lignees in de moderniteit. Haar onderzoeken naar het jodendom van de Sahara en het lot van Frans-Algiers [Saharan Jews and the Fate of French Algeria, 2014], over de Sefardische Atlantische oceaan [The Sephardic Atlantic, 2006] en over rabbijnse gezag in koloniaal Algerije [Rabbinical Authority in Colonial Algeria, 2005] hebben het veld diepgaand vernieuwd.

Een Joodse naam dragen in het Europa van naties betekende het dragen van een identiteitsmarker op het moment dat de Staat het lidmaatschap opnieuw definieerde. In Frankrijk kristalliseerde het decreet-Crémieux van 1870, dat de Joden van Algerije collectief naturaliseerde, blijvende debatten over de grenzen van het burgerschap, waarvan de historiografie de complexiteit en de herinneringskwesties heeft aangetoond [L'historiographie du décret Crémieux, 2018]. De Joden van de Staat van de Derde Republiek — prefecten, magistraten, academici, officieren — belichaamden de republikeinse meritocratische belofte, terwijl zij de voornaamste doelen van antisemitische campagnes werden [Les Fous de la République, 1992].

In deze context kon de achternaam Stein tegengestelde betekenissen hebben afhankelijk van de plaats: teken van Duitssprekende integratie in Centraal-Europa, merkmal van vreemdheid in nationalistisch Frankrijk, aanwijzing van gemeenschapstoebehorende in migratoire metropolen. Deze plasticiteit van de sociale betekenis van de naam behoort tot de lange geschiedenis van de relaties tussen Joodse diasporas en imperium — deze uitgebreide politieke constructies die van het Persische Oudheid tot de moderne imperium de Joodse gemeenschappen hebben gehuisvest, gereguleerd en soms bedreigd. De vergelijking met oude imperiale modellen, waarvan het Achaemenidische Perzische Rijk het meest bestudeerde voorbeeld biedt wat betreft het beheer van bevolkingen en identiteiten, werpt door contrast licht op de brutaliteit van moderne nationalismen [Histoire de l'empire perse de Cyrus à Alexandre, 1996].

De ramp van de twintigste eeuw trof de dragers van de naam Stein zoals heel het Europese jodendom. De grote verspreiding van de naam — Galicië, Polen, Bohemen-Moravië, Duitsland, Litouwen — bevonden zich in het hart van de nazi-uitroeiing. Het lot van Edith Stein, gedeporteerd en vermoord in Auschwitz ondanks haar bekering, herinnert krachtig daran dat de nazi-vervolging gericht was op een « raciale » afkomst en niet op een geloof, waardoor het onderscheid dat assimilatie meende te kunnen maken, werd uitgewist.

Hier antwoorden familiale herinnering en archief elkaar en corrigeren elkaar soms. De huiselijke verhalen — een dorp in Galicië, een beroep, een synagoge — vinden, of vinden niet, bevestiging in burgerlijke registers, volkstellingslijsten en databanken van slachtoffers en overlevenden. De reconstructie van de Stein-geslachten gaat nu via systematische kruisverwijzing van deze documentaire bronnen, in de geest van de onomastische woordenboeken die het mogelijk maken een naam aan een regio en periode vast te stellen [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands, Avotaynu]. De spanning tussen overgedragen herinnering en archiefbewijs bepaalt de conditie van elke hedendaagse joodse genealogie : de naam, de enige gewaarborgde overlevende, wordt de rode draad van een herinnering die tegelijk gewond en levend is.

De naam Stein — « de steen » — vat in zich zelf een belangrijk deel van de geschiedenis van de Joden van Europa. Ontstaan voornamelijk uit de gedwongen naamgevingscampagnes van de Oostenrijks-Hongaarse, Pruisische en Russische rijken tussen 1787 en 1845, verspreide hij zich van het Rijnland naar Litouwen, en vervolgens door de grote migraties over drie continenten. De semantische transparantie en morfologische produktiviteit — tientallen minerale en toponomische samenstellingen — maken het een voorkeursonderwerp voor Joodse naamkunde, waarvan de woordenboeken van Beider en Menk de wetenschappelijke basis blijven [Woordenboeken van achternamen van Joden uit Oost-Europa en Jiddisch, Avotaynu].

Van deze naam moet vastgesteld worden dat hij niet een enkele lignée aanduidt maar een veelvoud van trajecten: filosofen en schrijfsters, migranten en handelaren, Staatsjoden en slachtoffers van de Shoah. Het illustreert beter dan een lang betoog op welke wijze Joden van Europa werden benoemd, geïntegreerd, gestigmatiseerd en vervolgens vervolgd, voordat de Herinnering zich erop toelegde te reconstrueren wat de Geschiedenis had verspreid. Even solide als de steen die hij aanduidt, gaat de naam door alle rampen heen en blijft — een weerbarstig spoor van een volk en zijn dispersies.